13. janúar 2011 (1 lesandi hefur sagt álit sitt.)

Út yfir gröf og dauða

Þegar líffæraflutninga ber á góma er jafnan talað um þá af mikilli virðingu fyrir líffæragjafanum – sem ýmist í andaslitrunum bauðst til að gefa líffæri sín eða hafði af fyrirhyggju sinni gert ráðstafanir til að leyfa öðrum að njóta þeirra, löngu áður en hann lenti í því sviplega slysi sem svipti hann lífinu.

Hér verður hvorki gert lítið úr því fólki né ættingjunum sem samþykkja líffærabrottnámið, og heldur ekki þiggjendunum sem öðlast nýtt tækifæri til lengra og þægilegra lífs með nýjum líffærum.

En líffæraflutningar eiga sér miklu myrkari hliðar en þessa, svartan markað með líffæri þar sem hugsanlegt er að sá sem líffærin eru úr hafi með einhverjum hætti verið neyddur til sölu þeirra – ef hann var yfirhöfuð samþykkur brottnámi líffæra sinna. Þarna má finna óprúttna aðila sem eru til í að svíkja, stela og myrða fyrir gróðann, og á stundum virðist þeim slétt sama um hvort líffæraþeginn hlýtur nokkurn bata af þeim líffærum sem þeir (oftast eftir krókaleiðum) seldu honum.[1]

Nancy Scheper-Hughes, mannfræðiprófessor við Berkeley háskóla, hefur einbeitt sér að líffæraflutningum, bæði sem fræðimaður og aktívisti. Hún rannsakaði m.a. staðbundnar sögusagnir um líffærastuld úr lifandi og dánu fólki og komst að þeirri sláandi niðurstöðu að þær voru síður en svo úr lausu lofti gripnar.[2] Grein mín sækir m.a. í smiðju til hennar og fjallar því fyrst og fremst um ólöglegan markað með líffæri.

Verslun með líkamsparta — saga og lagasetningar

Margaret Lock mannfræðingur rekur sögu verslunar með líkamsparta allt aftur til fjórðu aldar fyrir Krist. Líkamsleifar hafa einnig verið sigurtákn í hernaði, helgigripir, hráefni í lyf og sýningargripir. Að taka líkama til handargagns var ekki alltaf vinsælt hjá ættingjunum, a.m.k. ekki ef þeir voru kristnir, því það þótti spilla fyrir möguleikanum á upprisu holdsins á hinum efsta degi. Þó var gerð undantekning með dýrlinga, en þeir voru bútaðir niður og líkamsleifum þeirra dreift um alla Evrópu.[3] Á þrettándu öld og allt fram á fyrri hluta nítjándu aldar voru krufningar framdar að viðstöddu fjölmenni. Líkin voru af glæpamönnum, heimilislausum og öðrum fátæklingum. Á 16., 17. og 18. öld voru lík hengdra manna afhent bartskerum og skurðlæknum beint úr gálganum, til frjálsra afnota.[4] Árið 1831 var The Anatomy Act lögin undirrituð í Englandi. Þau eru enn í dag grundvöllur þeirra laga sem gilda um að útvega líkamshluta til vísindalegra rannsókna í Norður Ameríku og á Bretlandi. Verslun og togstreita um líkamsparta er sem sagt ekki ný af nálinni, en þó telur Lock líklegt að hún hafi aukist. Það hafi þó ekki verið fyrr en síðusta aldarfjórðunginn eða svo sem hægt var að flytja lifandi vefi milli heimshluta – áður var tæknin var ekki til staðar. Þetta tengir Lock líka við notkun á líkömum þeirra sem áður bjuggu í nýlenduríkjum, því auk vinnuafls fara líffærin oftar en ekki til fyrrum herraþjóðanna eða annarra Vesturlanda.[5]

Nú hefur tækni og læknisfræði fleygt svo fram að setja þarf lög um líffæragjafir, líffæraígræðslu og sölu líffæra.[6] Ríkisvaldið setur reglur um hvað má gera við lifandi og dauða líkama, hvenær og hvernig þeir teljast dauðir og hverjum ber að fá líffæri hinna dauðu. Gallinn er bara að tæknin virðist alltaf skrefinu á undan löggjafa og almenningsáliti. Enda kannski erfitt að setja lög og reglur um eitthvað sem er ekki til; þá þyrfti líklega að taka allar hugdettur í vísindaskáldskap alvarlega og setja á laggirnar siðfræðiráð og vísindasiðanefndir – og setja svo lög í kjölfarið.[7] Lögin þurfa svo bæði að snúa að þeim sem vilja nota tæknina, þeim sem eiga að njóta hennar og þeim sem þarf að verja fyrir henni. Og helst svo að öllum líki.[8] Á meðan þessum samþættingarsjónarmiðspolka stendur blómstrar svartur markaður með líffæri.

Heilbrigðiskerfið er bæði ráðgefandi og þiggjandi laga og reglna um líffæraflutninga og þess háttar. Hérlendis virðist mikill vilji innan heilbrigðiskerfisins fyrir því að hvetja landsmenn til að gefa eigin líffæri og annarra, þ.e. nýlátinna ættingja sinna.[9] Til að taka af allan vafa er fólk hvatt til að ganga með líffæragjafakort á sér, en þar sem það er ekki orðið almenn regla er vafasamt að það breyti miklu um fjölda þeirra sem bjóða fram líffæri sín að sér látnum.[10] Það er varla auðvelt að biðja harmi slegna ættingja um að fá að taka líffæri úr líki sem er varla kólnað – og í sumum tilvikum hljóta ættingjar að vera spurðir áður en viðkomandi er úrskurðaður látinn, t.d. þegar hann hefur legið í dái. Ættingjum er vissulega vorkunn að þurfa að taka slíka ákvörðun mitt í öllu tilfinningauppnáminu sem skyndilegt dauðsfall náins ættingja er.

Í Suður-Afríku, upprunalandi hjartaígræðslanna,[11] voru á tíma aðskilnaðarstefnunnar engin lög um að leyfi ættingja þyrfti til líffærabrottnáms og því voru hjörtu hiklaust tekin úr svörtu fátæku fólki til að setja í hvítt fólk, en 85% þeirra sem þáðu líffæri voru eldri hvítir karlmenn. Talið er að líffærasala hafi farið fram gegnum líkhús lögreglustöðvanna. Einum lækninum þótti þetta reyndar bera vott um að apartheid hafi ekki náð inn á skurðstofurnar; það hafi ekki verið gerður munur á svörtum líkömum og hvítum. Eftir 1983 voru sett lög um líffæragjafir og stórminnkaði þá framboðið af lífærum.[12]

Í Brasilíu voru sett lög um líffæragjafir árið 1997 (svipuð lög eru m.a. við lýði í Belgíu, Austurríki og á Spáni) þar sem gert er ráð fyrir samþykki allra landsmanna fyrir því að þeir vilji gefa úr sér líffæri eða vefi. Þeir sem eru andsnúnir því verða að vera með sérstaka merkingu á persónuskilríkjum sínum.[13] Gallinn er að það eru auðvitað hinir efnuðu sem hafa efni á að endurnýja skírteini sín (eða eiga skilríki) til að merkja þau á þennan hátt, hinir fátæku láta líklega annað ganga fyrir – en eru þá um leið álitnir hafa samþykkt að vera líffæragjafar.[14]

Svartur markaður

Nancy Scheper-Hughes rannsakaði sögusagnir sem gengu í Alto do Cruzeiro og Rio de Janeiro í Brasilíu um að fólki væri rænt og stolið úr þeim líffærum til að selja. Þetta hafði aldrei fengist staðfest og var talið vera flökkusagnir. En reyndin var önnur og Scheper-Hughes fann fórnarlömbin og ættingja þeirra. Faðir 10 ára stráks sagði frá því er hann datt fram af svölum, daginn eftir voru líffæri fjarlægð úr honum áður en hann var lýstur heiladauður. Faðirinn fékk engin svör við því hversu nærri dauðanum sonur hans var áður en honum var skutlað á skurðarborðið — undir sterkum áhrifum lyfja — og skorin úr honum lifrin, hjartað, hornhimnurnar, nýrun og lungun.

Scheper-Hughes talaði líka við konu sem hafði farið í aðgerð til að fjarlægja blöðru á eggjastokk, en í aðgerðinni „missti“ hún nýra. Henni var ekki sagt frá þessu „óhappi“ heldur komst hún að því í eftirskoðun hjá heimilislækninum sínum. Spítalinn kom með loðnar skýringar á nýrnahvarfinu en neitaði að sýna sjúkraskýrslur og konan sannfærðist um að nýra hennar hefði verið sett í einhvern ríkari sjúkling. Önnur kona í Buenos Aires kom einnig nýranu fátækari úr aðgerð, en læknarnir héldu því fram að nýra hennar hafi minnkað svo það sjáist ekki lengur á mynd, enda þótt aðrir læknar segi þá útskýringu fáránlega. Í tilvikum sem þessum er geðheilsa þeirra sem ásaka lækna um líffæraþjófnað dregin í efa og fórnarlömbin ásökuð um að vera á breytingarskeiðinu, þunglynd og ímyndunarveik. Með öðrum orðum: þau eru álitin ótrúverðug og málunum stungið undir stól.

Þá segir Scheper-Hughes frá smyglhring sem komst upp um. Honum tengdust rúmlega hundrað nýrnasjúklingar í Ísrael, Evrópu og Bandaríkjunum sem keyptu nýru af fátækum Brasilíumönnum, sem fluttir voru til Suður-Afríku þar sem aðgerðirnar fóru fram. Þeir sem fengu þá til að selja úr sér nýrun fengu svo rúmlega tíu ára fangelsisdóm hvor fyrir vikið.

Verslun með líffæri fer í stórum dráttum fram milli Vesturlanda og þriðja heimsins, ríkra og fátækra, hvítra og þeldökkra og karla og kvenna. Þar eru hin fyrrtöldu þiggjendur/kaupendur en hin síðartöldu gefendur eða þeir sem selja.[15] Einnig mætti nota hið marxíska hugtak arðrán í þessu sambandi: það að notfæra sér aðra eða neyð annarra sjálfum sér til hagsbóta.

Sé leitað að lifandi líffæragjafa innan fjölskyldna, verður kona oftast fyrir valinu. Scheper-Hughes nefnir dæmi um konu sem var hótað lífláti af bróður sínum sem vantaði nýra og líka það að konurverði fyrir valinu sem manneskjan sem eigi að fórna sér fyrir fjölskylduna, sérstaklega barnlausar konur sem ekki hafa gengið út. Þannig er valið á lifandi líffæragjafa líka kynbundið, því rétt eins og Donna Dickenson heimspekingur segir, er verið að hlutgera og kvenmiða líftæknina. Orð hennar um að „nú orðið hafi allir kvenlíkama“ má yfirfæra á hið lífgefandi hlutverk hlutgervingar sem líkamar bæði karla og kvenna hafa nú sem líffæragjafar.[16]

Talið er að ein ástæða þess að aftökum á dauðadæmdum föngum í Kína hafi fjölgað sé sú að líffæri fanganna séu fjarlægð strax eftir aftökuna og séu líffæraþegarnir annars vegar flokksgæðingar og hins vegar útlendingar sem greiða fyrir líffærin. Má því segja að kínverska ríkisstjórnin sé farin að gjörnýta þegna sinna út yfir gröf og dauða. Dæmi eru um að kínverskir líffærasalar hafi reynt á að selja í fyrirframsölu erlendri grundu mikið magn líffæra og sagst geta tryggt stöðugt framboð næstu árin.[17]

Það hlýtur að vera einhver svartasti blettur á öllu því sem flokkast undir líffæragjafir eða -sölu, -markað og -ígræðslur ef satt er – að stjórnvöld drepi þegna sína til að selja þá síðan. Og auðvitað hrikalegt að fólk, sem þarf á líffærum að halda og vill gjarnan framlengja líf sitt, þurfi að horfast í augu við fórnarkostnað annarra í þeirra þágu. En líklega hugsa fæstir út í slíkt, heldur vona að þeirra líffæri séu vel fengin og gefin af góðum hug. Og sannarlega má segja að allir þeir (og þeir eru fjölmargir þó fjöldi þeirra komi kannski ekki vel út miðað við höfðatölu einstakra ríkja eða íbúatölu heimsins) sem skrá sig sem líffæragjafa eða bjóða fram líffæri sín séu einstaklega gjafmildir og hafi fagrar hugsjónir að leiðarljósi. Gallinn er bara sá að í markaðsþjóðfélagi (og öll þjóðfélög virðast vera orðin markaðþjóðfélög, meira segja hið kommúníska Kína) þá er yfirlýsing eins um að hann vilji gefa tekin sem samþykki allra fyrir að allt megi hirða og nýta að vild — helst svo þriðji aðili græði á því. Hér má ennfremur sjá mikla samsvörun við klám- og vændisiðnaðinn, enda sömu röksemdir þar notaðar um að allir aðilar málsins séu ávallt viljugir.

Þvingað samþykki

Dorothy Nelkin félagsfræðingur og Lori Andrewslögfræðingur hafa bent á að dæmi séu um að fólk hafi verið beitt þrýstingi til að samþykkja líffæragjöf. Margir líta mjög upp til lækna enda hafa þeir í ákveðnum tilfellum vald yfir lífi og dauða. Sumir líkja þessu valdi við guðlegt vald. Að efast um orð eða gjörðir lækna jaðrar því við guðlast, auk þess sem ótti og virðing margra við þá sem hafa menntun og völd er þrælsleg og viðnám þeirra því lítið þegar læknar mælast til að fá líffæri ættingja þeirra. Læknar eða stofnanir sem hafa efnahagslegra hagsmuna að gæta eiga auðvelt með að hafa áhrif á einstaklinga sem eru í erfiðri stöðu. Sjúklingar sem eru í innlögn á spítala geta þannig átt erfitt með að veita ekki samþykki sitt.

Ákvarðanir um líffærabrottnám tekur fólk m.a. út frá gildum sem það heldur í heiðri og sjálfsmynd sinni. Fyrir suma þá sem trúa því að eftir dauðann muni þeir á einhverjum tímapunkti rísa upp frá dauðum er mikilvægt að líkaminn sé sem heillegastur þegar þar að kemur (eðlileg rotnun er þá líklega undanskilin). Þessu fólki er mikill óleikur gerður með að reyna að fá það, eða ættingja þess, til að leyfa að líkaminn sé sundurskorinn (sumir vilja meira segja ekki leyfa krufningu nema þegar lög kveða svo um, t.d. þegar grunur leikur á að um glæp sé að ræða), úr honum séu tekin líffæri eða vefir og flutt burt, hver sem tilgangurinn kanna að vera; til rannsókna, tilrauna eða til að græða í annan einstakling.[18] Að fólk þurfi að verja þessar trúarskoðanir sínar fyrir heilbrigðisstarfsfólki þegar verst stendur á hlýtur að vera siðferðilega vafasamt. Enn verra er þó auðvitað þegar einskis er spurt og líffærin hreinlega tekin til handargagns.

Árið 2008 féll dómur í Bandaríkjunum yfir lækni sem fór fyrir líffæraflutningsteymi og var sóttur til saka auk annarra lækna sem að málinu komu, en þetta var fyrsta mál sinnar tegundar í landinu. Læknir Rubens Navarro, ungs manns með fötlun sem hafði fengið slæmt flog og lá því í dái, sannfærði móður hans um að gefa líffæri hans enda væri hann heiladauður og yrði tekinn úr sambandi við tæki sem héldu í honum lífinu eftir fimm daga, skv. reglum spítalans. Móðirin þorði ekki og gat ekki efast um orð læknisins, en sannleikurinn var sá að sonur hennar var langt því frá eins langt leiddur og læknirinn hélt fram. Þá var kallað til fyrrgreint teymi, með Roozrokh lækni í broddi fylkingar. Vegna tímapressu (frá heiladauða mega ekki líða nema um 30 – 60 mín. þar til líffæri eru fjarlægð)[19] hóf hann að dæla ýmiskonar eiturefnum í líkama Rubens Navarro til að flýta fyrir dauða hans.[20] En allt kom fyrir ekki, líkaminn var ekki reiðubúinn að gefa upp öndina (sem þýðir að hann var ekki heiladauður) og svo fór að tíminn rann út og Navarro var rúllað út af skurðstofunni. Hann fékk ekki líknandi meðferð þó hann væri deyjandi, en var geymdur í herbergi þar sem hann svo dó einn og yfirgefinn næsta dag. Málarekstri lauk með því að læknirinn var sýknaður en jafnframt gaf kviðdómur út yfirlýsingu þess efnis að nauðsyn væri á skýrari stefnu varðandi líffæragjafir.[21]

Þegnskyldan

Landlæknisembættið hefur vakið athygli á því að tiltölulega fáir Íslendingar hafa skráð sig sem líffæragjafa. Til að auðvelda þeim sem það vilja er bæklingur á síðu embættisins og skjal sem hægt er að prenta út og geyma í veskinu og kallast „organ donor“ kort. Þar er reyndar líka gefinn sá möguleiki að taka fram að viðkomandi vilji ekki gefa líffæri. Einnig er bent á að það sé afar erfið aðstaða, bæði fyrir lækna og aðstandendur dauðvona fólks eða fólks sem er nýlátið, að þurfa að ræða möguleikann á líffæragjöf úr hinum látna. Skiljanlega eru margir í of miklu uppnámi til að vilja eða geta tekið slíka ákvörðun. Og niðurstaðan verður oftar en ekki sú að fara að öllu með gát, m.ö.o. að hafna beiðni lækna um brottnám líffæra. Þá er allavega öruggt að ekki sé verið að brjóta gegn hinum látna eða hverjum þeim eftirlifandi ættingja sem síðar hefði kannski eitthvað við það að athuga að líffæri hefðu verið fjarlægð, hvort sem væri vegna trúarskoðana eða vantrausts á læknum og heilbrigðiskerfi.

Franski heimspekingurinn Michel Foucault er upphafsmaður umræðu um lífvald (e. bio-power).Hann talar um hvernig ríkisvald hefur tekið sér leyfi eða beitt valdi sínu til að skilgreina ýmis frávik frá hinum „heilbrigða líkama“, s.s. fötlun og geðveiki og þá hvernig lífi þeirra sem þannig er ástatt um skuli háttað.[22]Ríkisvaldið framleiddi eðlilega og viðráðanlega líkama, þ.e. auðsveipa þegna. Lyflæknisfræði, refsikerfið, geðlækningar og ýmis félagsvísindi hafi skapað nýja þekkingu á líkamanum og þ.a.l. nýtt vald yfir honum. Skilgreiningar á heilbrigði hafi umbreytt stórum hluta fólks í sjúka og afbrigðilega.[23] Foucault segir að þessi tækni í valdstjórn, þetta lífvald eða lífpólitík, hafi byrjað á seinni hluta átjándu aldar og snúist í byrjun einkum um skrásetningu og tölfræði, s.s. fæðingartíðni miðað við dauðsföll, tímgun og frjósemi.[24] Nú gegna fjölmargar stofnanir því hlutverki að stjórna líkömum fólks frá getnaði til grafar — og jafnvel lengur.

Landlæknir gengur hagsmuna ríkisvaldsins þegar hann biður landsmenn um að gefa líffæri sín. Markmiðið er að sem flestir gefi líffæri (sem eru send til Svíþjóðar og Danmerkur) til þess að Íslendingar eigi möguleika á að fá líffæri í staðinn þegar þeirra er þörf. Þörfin er auðvitað ein af þessum þörfum sem við skyndilega uppgötvum að við höfum þegar möguleikarnir eru fyrir hendi — það er hægt að græða líffæri í fólk svo það lifi góðu lífi árum saman á eftir — þar af leiðandi er skylda fólks að deyja ekki drottni sínum fáist í það líffæri sem geti leyst gölluð/sködduð/sýkt líffæri af hólmi. Þó auðvitað megi segja að hver einstaklingur megi vera þakklátur að ríkisvaldið vilji gera honum kleift að lifa lengur, þá er það líka alltaf ríkisvaldinu í hag að á hverjum tíma séu til vinnufærar hendur og að það muni því gera allt sem í þess valdi stendur til að heilbrigði þegnanna sé sem mest. Þegn, sem veit að heilbrigðiskerfið muni styðja hann, er líka líklegri til að styðja heilbrigðiskerfið. Sá sem veit að hann gæti hugsanlega fengið líffæraígræðslu ef hann þyrfti á því að halda er líklegri til að vera jákvæður í garð þeirrar tilhugsunar að gefa sjálfur líffæri — a.m.k. þegar hann þarf ekki lengur á þeim að halda. Ríkisvaldinu er mikill akkur í því að halda heilbrigðiskerfinu gangandi á þennan hátt, rétt eins og ríkisvaldið hefur umsjón með meðgöngu og fæðingu barna — ekki af eintómri gæsku heldur vegna mannfjölgunar. Vinnuafl verður ekki til úr engu.[25] Að sama skapi stuðlar góð menntun barna að þjóðfélagi með hærra framleiðslustig og svo framvegis. Ríkisvaldið hefur hag af því að við séum mörg, menntuð og heilbrigð.[26]

Það má efast um að allir þeir sem þurfa á nýjum líffærum að halda og hafa jafnvel beðið árum saman eftir líffæraígræðslu, hefðu áhuga á að fá líffæri úr manni sem vildi ekki gefa líffæri sín eða var jafnvel drepinn fyrir þau. Ólíklegt er að fólki þætti neitt jákvætt við það að ættingjum hins látna líffæragjafa þyki sem þeir hafi verið kúgaðir til samstarfs. En þó eru eflaust einhverjir til sem finnst að þeir og þeirra líf sé meira virði en líf annarra, sérstaklega fátækra eða fatlaðra eða einhverra þriðjaheimsbúa. Til að sporna gegn því að sjónarmið slíks fólks nái fram að ganga þarf sterka löggjöf í hverju landi, löggjöf sem er byggð á siðferðilegu mati ekki síður en heilsufars- eða fólksfjölgunarmarkmiðum. Viðhald einstaklinga og þjóða má ekki vera á kostnað minnihlutahópa eða þeirra sem minna mega sín. Við sem búum í velferðarríkjum Vesturlanda eigum ekki meiri rétt til lífs og heilbrigðis en þeir sem búa við verri kjör.

Miðað við hvatningar landlæknis til Íslendinga[27] má því gera því skóna að hver þjóð (sé ríkisvald þjóð í þessum skilningi) vilji tryggja framtíð þegna sinna m.a. með líffæraflutningum. Sókn Vesturlandabúa í líffæri þriðjaheimsbúa og þeirra sem minna mega sín endurspeglar líka þá skoðun okkar — sem við segjum sjaldnast upphátt — að við séum verðmætara og merkilegra fólk, sem á skilið að lifa lengur og betur en aðrir. Dauði okkar er óhugsandi, við afneitum honum og við gerum allt til að flýja hann,[28] á sama tíma og okkur finnst tölur um hungurdauða í þriðja heiminum vera eins og hvert annað suð fyrir eyrunum á okkur. Við eigum skilið að lifa — hinir mega vera ánægðir að geta lagt sitt af mörkum til að viðhalda æðri kynstofnum. Niðurstaða mín hlýtur því að vera sú að enn á ný erum við að níðast á þeim sem síst skyldi.

Bára Magnúsdóttir

ath.: neðanmálsgreinar eru fyrir neðan heimildaskrá

Heimildaskrá:

Prentaðar heimildir:

Gísli Pálsson. „Biosocial Relations of Production: The Bio-Graphies of Body Parts.“ Í Comparative Studies in Society and History, Cambridge University Press, 2009, 51(2): 288-313.

Lock, Margaret. „Alienation of Body Parts and the Biopolitics of Immortalized Cell Lines.“ Í Beyond the Body Proper: Reading the Anthropology of Material Life. Ritstj. Margaret Lock og Judith Farquhar. Durham og London: Duke University Press, 2007, 567-83.

Picoult, Jodi. Á ég að gæta systur minnar? Þýð. Ingunn Ásdísardóttir. Reykjavík: Skrudda, 2006.

Sturken, Marita og Lisa Cartwright. „Spectatorship Power and Knowledge.“ Í Practices of Looking. An Introduction to Visual Culture. Oxford: Oxford University Press, 2001, 72-107.

Tremain, Shelley. „Foucault, Governmentality, and Critical Disability Theory. An Introduction.“ Í Foucault and the Government of Disability (Corporealities: Discourses of Disability) Ritstj. Shelley Tremain. Ann Arbor: University of Michigan Press, 2005 [án bls.].

Netheimildir:

Bezlova, Antoaneta. „China's mobile death fleet.“ AsiaTimes Online (21. júlí 2006), http://www.atimes.com/atimes/China/HG21Ad01.html (skoðað 20. nóvember 2010).

Bæklingur um líffæragjöf. Landlæknisembættið, http://www.landlaeknir.is/Uploads/FileGallery/Utgafa/Liffaeragjof.pdf (skoðað10.nóvember 2007).

Dale, Maryclaire. „Morticians accused of selling body parts.“ USA Today (4. október 2007) , http://www.usatoday.com/news/nation/2007-10-04-4265346176_x.htm (skoðað 20. nóvember 2010).

Elín Ösp Gísladóttir. „Heiladauði og líffæragjafir.“ Hugsandi (4. maí 2010), http://hugsandi.is/articles/heiladaudi-og-liffaeragjafir/ (skoðað 3. desember 2010).

Gunnlaugur Sigfússon. „Hjartaígræðsla.“ Læknablaðið 86, 9 (2000),http://laeknabladidvefur.eplica.is/2000/9/fraedigreinar//nr/336/ (skoðað 20. nóvember 2010).

Ingibjörg B. Sveinsdóttir. „Engin skrá til yfir líffæragjafa.“ Hjartalíf.is [Blaðið (1. júlí 2007)], http://www.hjartalif.is/engin-skra-til-yfir-liffaeragjafa(skoðað30.nóvember 2010).

Lock, Margaret M. og Nancy Scheper-Hughes. „The Mindful Body: A Prolegomenon to Future Work in Medical Anthropology.“ Medical Anthropology Quarterly New Series, 1, 1 (mars 1987), http://www.cynthiaclarke.com/anth255/Body_politic.pdf (skoðað20. nóvember2010).

Lög nr. 16/1991 um brottnám líffæra, 6. mars. http://www.althingi.is/lagas/nuna/1991016.html (skoðað 20. nóvember 2010).

Malone, Andrew. „China's hi-tech 'death van' where criminals are executed and then their organs are sold on black market.“ Mail Online (27. mars 2009), http://www.dailymail.co.uk/news/worldnews/article-1165416/Chinas-hi-tech-death-van-criminals-executed-organs-sold-black-market.html (skoðað 20. nóv. 2010).

Marzulli, John. „Body-chop ghoul gets 9 to 27 years.“ NY Daily News (18. júní 2008), http://www.nydailynews.com/news/ny_crime/2008/06/18/2008-06-18_bodychop_ghoul_gets_9_to_27_years.html (skoðað 17. nóvember 2010).

Matheson, Kathy. „NY man gets 25-58 years for stolen body parts scam.“ USA Today (23. október 2008), http://www.usatoday.com/news/nation/2008-10-22-4081877581_x.htm (skoðað 17. nóvember 2010).

McKinley, Jesse. „Surgeon Accused of Speeding a Death to Get Organs.“ The New York Times (27. febrúar 2008), http://www.nytimes.com/2008/02/27/us/27transplant.html (skoðað 20. nóvember 2010).

McKinley, Jesse. „Doctor Cleared of Harming Man to Obtain Organs.“ The New York Times (18. desember 2008), http://www.nytimes.com/2008/02/27/us/27transplant.html (skoðað 20. nóvember 2010).

Nelkin, Dorothy og Lori Andrews. „Homo Economicus: Commercialization of Body Tissue in the Age of Biotechnology.“ Hastings Center Report 28 (1998:30-39), Academic Search Premier, EBSCOhost, http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=1178451&site=ehost-live (skoðað30. nóvember 2010).

Nelkin, Dorothy og Lori Andrews. „Whose body is it anyway? Disputes over body tissue in a biotechnology age.“ Lancet 351, 9095 (3. janúar 1998), Academic Search Premier, EBSCOhost, http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=35278&site=ehost-live (skoðað30. nóvember 2010).

Runólfur Pálsson. „Líffæragjafir á Íslandi — betur má ef duga skal.“ Læknablaðið 91, 5 (2005),http://www.laeknabladid.is/2005/05/nr/2010(skoðað 20. nóvember 2010).

„Rændu eggfrumum kvenna.“ RÚV (18. september 2010), http://www.ruv.is/frett/raendu-eggfrumum-kvenna(skoðað 30. nóvember 2010).

Scheper-Hughes, Nancy. „The Global Traffic in Human Organs.“ Current Anthropology 41, 2, UC Berkeley (apríl 2000), http://escholarship.org/uc/item/0fm776vf (skoðað 20. nóvember 2010).

Scheper-Hughes, Nancy. „Biopiracy and the Global Quest for Human Organs.“ NACLA Report on the Americas 39, 5 (mars/apríl 2006), Academic Search Premier, EBSCOhost, http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=aph&AN=19999833&site=ehost-live (skoðað 20. nóvember 2010).

Scheper-Hughes, Nancy. „Take a Deep Breath (Inhale): Organ Panics.“ Huffington Post (15. október 2010),http://www.huffingtonpost.com/nancy-scheperhughes/organ-panics_b_759551.html (skoðað 17. nóvember 2010).

Shifrel, Scott. „Last of ghouls who sold body parts jailed for 8 to 24 years.“ NY Daily News (27. janúar 2009), http://www.nydailynews.com/news/ny_crime/2009/01/26/2009-01-26_last_of_ghouls_who_sold_body_parts_jaile.html (skoðað 17. nóvember 2010).

Segura, Cristian. „China injects 'humanity' into death sentence.“ Asia Times (16. desember 2009), http://www.atimes.com/atimes/China/KL16Ad01.html (skoðað 2. desember 2010).

Sigurbergur Kárason, Runólfur Jóhannsson,
Kristín Gunnarsdóttir,
 Páll Ásmundsson og 
Kristinn Sigvaldason. „Líffæragjafir á Íslandi 1992-2002.“ Læknablaðið 91, 5 (2005), http://www.laeknabladid.is/2005/05/nr/1996(skoðað 2. desember 2010).

Sigurður Guðmundsson. „Líffæragjafir — taktu afstöðu.“ [Morgunblaðið (30. október2004)] Landlæknisembættið (3. mars 2007), http://www.landlaeknir.is/Pages/736(skoðað 2. desember 2010).

„Thaci borinn þungum sökum.“ RÚV (15. desember 2010), http://www.ruv.is/frett/thaci-borinn-thungum-sokum (skoðað 15. desember 2010).

„Vilja loks rannsaka líffæraþjófnað.“ RÚV (12. mars 2009), http://www.ruv.is/frett/vilja-loks-rannsaka-liffaerathjofnad(skoðað 30. nóvember 2010).

Bára Magnúsdóttir

Til baka

yfirlit frétta