29. maí 2006 11:43

Sjálfsmyndir á sýningu

- erindi á málþingi um Draumalandið

Þegar við einblínum á þennan einfalda efnahagslega mælikvarða VLF/mann þá er ekki allt sem sýnist. Bandaríkin, Norðurlöndin og ríkustu þjóðir hins iðnvædda heims raða sér allar í efstu sætin, og þar á meðal er Ísland. Að mínum dómi hefur Ísland þó nokkra sérstöðu og sú sérstaða skiptir máli fyrir umræðuefni dagsins. Það má auðveldlega sýna frammá að Ísland er ef til vill nýríkasta landið í þessum föngulega hópi. Það er margtuggið að iðnbylting á Íslandi hófst löngu síðar en í nánast öllum öðrum Evrópulöndum. Auðvitað var iðnbyltingin flókið fyrirbæri og breiddist ekki út til allra landa eða svæða hins vestræna heims á sama hraða en engu að síður held ég að það sé óhætt að fullyrða að hún hafi borist hingað mjög seint.

Nú mætti ætla af ýmsu því sem ritað og rætt hefur verið um íslenska efnahagsundrið að við höfum stokkið nánast beint upp í efstu sæti á ríkraþjóðalistanum á nokkrum áratugum. Þetta er mikil einföldun ef ekki hreinlega rangt. Íslendingum hefur jú tekist að koma sér í hóp ríkustu þjóða heims, mælt á fyrrnefndan mælikvarða, á ekki mjög löngum tíma. Á móti kemur að það er ekki víst að mælikvarðinn sjálfur sé svo heppilegur. Sérstaklega ekki þegar fjallað er um framtíð þjóðarinnar. Tekjur eru eitt en eignir annað.

Við skulum huga örlítið nánar að þessu. Hvar stöndum við ef við förum að bera saman Ísland við önnur lönd, t.a.m. í Evrópu og lítum til eigna? Þá á ég auðvitað við efnislegar eignir, en ekki menningararf, samkennd og aðra þá þætti sem einnig skipta máli. Við þurfum ekki að leggjast í miklar tölfræðirannsóknir til að sjá að Íslendingar standa ekki jafnfætis öðrum Evrópuþjóðum hvað þetta varðar, -a.m.k. ekki þeim þjóðum sem við viljum bera okkur saman við. Samgöngukerfið er á margan hátt ófullkomið, byggingar eru fáar (og að margra mati ljótar). Við eigum ekki tónlistarhús, engar járnbrautir, enga stórborg, fáar verklegar minjar, girðingar eru viðhaldsþungar og víða í bæjum má enn sjá að það vantar gangstéttir fyrir fólkið. Auðvitað er ástæðunnar oft að leita í fámenninu og stærðar landsins, en ég held engu að síður að óhætt sé að halda því fram að sé litið til efnalegra eigna standi Íslendingar flestum öðrum Evrópuþjóðum að baki.

Auðvitað er allt þetta kannski að einhverju leyti umdeilanlegt, en þá skulum við líta til þess sem minni ástæða ætti að vera til að deila um, auk þess sem það virðist vera orðið að helsta áhugamáli þjóðarinnar, þ.e.a.s. fjárfestingar Íslendinga í útlöndum.

Ef trúa má umræðunni, bæði hjá fólki á götunni og í fjölmiðlum, mætti ætla að Íslendingar séu stóreignamenn í útlöndum. Látlaust berast fréttir af útrás íslenskra víkinga og virtir fjármálamenn láta hafa eftir sér að aðrar þjóðir, t.a.m. Danir, hafi tæpast ‘businessvit’ og séu áhættufælnir langt út fyrir skynsamleg mörk. Íslendingar séu hins vegar harðduglegir og ekki hræddir við neitt.

Nú er það svo að það getur reynst þrautin þyngri að flokka eignir fólks og fyrirtækja og bera saman eignastöðu ólíkra þjóða. Hins vegar finnast gögn, sem gefa a.m.k. ákveðnar vísbendingar. Þar á meðal eru tölur Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD) um beinar erlendar fjárfestingar ríkja. Ef við skoðum þær tölur, sem má finna m.a. á vefnum og í útgefnum ritum stofnunarinnar, kemur dálítið áhugavert í ljós.

Í fyrsta lagi staðfesta tölurnar að beinar fjárfestingar Íslendinga í útlöndum hafa aukist gríðarlega hratt á síðustu árum, miklu hraðar en í nokkru öðru landi OECD. Þetta ætti engum að koma á óvart. Frelsi í fjármagnsflutningum, einkavæðing bankakerfisins og almenn alþjóðavæðing á fjármála- og eignamörkuðum eiga þarna stóran hlut að máli.

Í öðru lagi kemur skýrt fram að Íslendingar eiga sáralitlar eignir í útlöndum, sé miðað við þær þjóðir sem við berum okkur venjulega saman við.

Ég vil taka það skýrt fram að hér er ég ekki að tala um heildareignir, þar sem fámenni þjóðarinnar veldur því að við sjáumst varla í samanburðinum, heldur einmitt á þann mælikvarða sem Íslendingum hefur löngum þótt mestu skipta, þ.e.a.s. á mann.

Því miður höfum við ekki við hendina nýlegri tölur en frá 2004 (ýmislegt hefur gerst síðan þá) og þær eru í raun áætlanir, en gefa engu að síður mjög skýra mynd. Litlu skiptir hvort við skoðum beinar erlendar fjárfestingar þjóðarinnar sem hlutfall af stærð hagkerfisins eða á mann. Þar sem mörgum þykir síðari mælikvarðinn skiljanlegri ætla ég að einblína á hann.

Á því herrans ári 2004 átti ‘hver Íslendingur’ (auðvitað einföldun en það er önnur saga), mælt á mælikvarða beinna fjárfestinga, eignir fyrir rétt ríflega 5.800 dollara í útlöndum. Á sama ári átti hver Dani eignir fyrir rúmlega 13.600 dollara, hver Finni ríflega 14.500 dollara og hver Svíi tæpa 20.000 dollara.

Hin Norðurlöndin skera sig ekkert sérstaklega úr hópi Evrópuþjóða. Hver Frakki átti eignir fyrir tæplega 12.000 dollara og hver Svisslendingur fyrir rúmlega 46.300 dollara.

Kannski er fólk orðið alveg ringlað af þessum tölum en við getum einnig sett þetta öðruvísi fram.

Hver Dani, Finni og Frakki á ríflega tvisvar sinnum meiri eignir í útlöndum en hver Íslendingur. Hver Svíi á tæplega 3,5 sinnum meira og hver Svisslendingur 8 sinnum meira.

Með öðrum orðum, engin sú þjóð sem við viljum bera okkur saman við, á minni eignir í útlöndum, á mann, en við.

Gögnin sýna einnig að þetta er að breytast. Ef litið er til ársins 1994 var munurinn ennþá meiri. Þá átti hver Dani, t.a.m. ríflega 10 sinnum meiri eignir en hver Íslendingur, hver Svíi nánast 20 sinnum meira og hver Svisslendingur ríflega 44 sinnum meira.

Nú getur vel verið að einhverjir séu orðnir bæði þreyttir og ruglaðir á þessari talnaleikfimi, en ég held að hún segi okkur hins vegar mikið. Íslendingar eru nýrík þjóð sem á enn talsvert í land með að ná öðrum þjóðum hvað varðar það sem kalla mætti ‘efnahagsleg lífsgæði’. Við stöndum ekki enn jafnfætis öðrum þjóðum hvað þennan þátt varðar og auðvitað er það opin spurning hvort við viljum í raun og veru komast á þann ‘stall’.

Séð í þessu ljósi er aukin iðnvæðing, virkjanaframkvæmdir og fleira í þeim dúr, eðlilegur kafli í hagsögu þjóðarinnar. Sumir myndu vilja halda því fram að svo sé ekki. Við getum hæglega hoppað yfir þetta stig og beint inn í ‘nútímalegt samfélag byggt á þekkingariðnaði’. Það er í raun ekki auðvelt að svara því hvort slíkt sé hægt. Alfred Marshall skrifaði eina fyrstu eiginlegu kennslubók í hagfræði. Einkunnarorðin sem hann valdi bókinni voru natura non facit saltum, sem mætti útleggja sem ‘náttúran tekur ekki stökk’.

Umræða um slíkar spurningar verður að bíða betri tíma, en ég get hins vegar ekki látið hjá líða að nefna eitt atriði þessu tengt. ‘Nú þekkist sú skoðun, og þykir fín’ að náttúruauðlindir og frumframleiðsla séu dragbítar á þróun og velferð þjóðfélaga. Þetta er að mínu mati í besta falli ónákvæm kenning. Flestar þær þjóðir sem búa við mesta velsæld hafa notið náttúruauðlinda eða annarra utanaðkomandi aðstæðna, s.s. landfræðilegrar staðsetningar og byggt velferð sína á henni. Danir búa við láglent frjósamt land, enda framleiða þeir ókjörin öll af landbúnaðarvörum, sem allir þekkja, bara svo eitt dæmi sé tekið. Staðsetning landsins er einnig kjörin fyrir verslun og viðskipti.

Sú fullyrðing að ofgnótt náttúruauðlinda leiði til þess að eitthvað sem menn kalla ‘allt’ leiti í nýtingu auðlindarinnar með þeim afleiðingum að ‘allt annað’, s.s. hugvit sé ekki nýtt sem skyldi, á klárlega ekki við á Íslandi. Það er ekki starfsemi Granda í Reykjavík sem kemur í veg fyrir að fólk skrifi bækur, hanni hugbúnað, leiki Lýsiströtu eða læri hebresku. Þetta er orðin einhvers konar ‘mantra’ sem enginn nennir lengur að velta fyrir sér hvort að eigi við nokkuð að styðjast í raunveruleikanum.

Ísland er harðbýlt land en þar býr fólk. Og í landinu og fólkinu búa tækifæri. Náttúran er á stundum erfið í sambúð en getur gefið af sér ríkulega, hvort sem er í orku, eða ósnortinni fegurð og kyrrð. Þegar ákvarðanir eru teknar um nýtingu lands og menntun lýðs eru ótalmörg atriði sem taka þarf tillit til. Bókin Draumalandið er mikilvægur skerfur til umræðunnar um þá hluti.

Ég velti því fyrir mér í upphafi hvort Draumalandið sé gut aber schlecht eða schlecht aber gut eða hvorugt. Það er kannski ekki rétt að flokka bækur þannig. Ekki frekar en hugmyndir. Og ekki frekar en fegurð hálendisins.

Það sem stendur eftir eru þessi flóknu tengsl manns og náttúru, manns og þjóðar og þjóðar og náttúru. Hvers vegna að byggja þetta ‘sker’? Jú, -„því þar er allt sem ann ég / þar er mitt draumaland”.

Gunnar Haraldsson

Til baka

yfirlit frétta