31. maí 2006 11:43

Draumur eða martröð?

erindi á málþingi um Draumalandið

Þegar öllu er á botninn hvolft, er þessi bók um spurninguna: Á hverju eigum við að lifa? Í fljótu bragði gæti maður haldið, að þetta væri hagfræðileg spurning: Hvernig á að hagnýta framleiðsluþættina mannauðinn, vélarnar og tæknina með hámarksarði? En þetta er samt ekki sú spurning, sem leitar sterkast á huga höfundar. Spurningarnar sem valda honum áhyggjum, eru utan við þekkingarsvið, eða öllu fremur venjuvisku, hagfræðinnar. Hann óttast rányrkju náttúrulegra auðlinda. Hann óttast það, að draumurinn um skjótfenginn gróða geti snúist upp í martröð lífríkis á vonarvöl.

 

Þær spurningar sem vakna við lestur bókarinnar eru því fremur heimspekilegs eða siðferðilegs eðlis en hagfræðilegs. Er „trúin á framfarirnar“ eftirsókn eftir vindi? Er trú nútímamannsins á getu vísindanna til að leysa mannleg vandamál á sandi byggð? Endaði ekki efnafræðin í gasklefum Auswitch? Kjarneðlisfræðin í Hirosima? En á móti má spyrja, hvað með grænu byltinguna: Kynbættar nytjajurtir sem forðuðu 100 milljónum manna frá hungri fyrir atbeina vísindanna. Tæknin í sjálfu sér er hvorki góð né vond, en getur leitt til hvors tveggja, góðs eða ills.

 

En þá er spurningin þessi: Ef manninum er lífsnauðsyn að nýta auðlindir náttúrunnar sér til framfærslu, getur hann hagnýtt tæknina til að draga úr skaðlegum áhrifum þess í leiðinni? Svo sem mengun andrúmsloftsins, gróðureyðingu, útrýmingu dýrategunda o.s.frv.? Með öðrum orðum er hægt að gera bæði og - hvort tveggja í senn? Eða stöndum við frammi fyrir því að gera aðeins annað hvort eða? Sætum við afarkostum? To be or not to be, er það spurningin; að virka eða ekki virkja? Hálendið eða hagvöxturinn?

 

Þarna erum við ef til vill komin að þeim álitamálum, sem helst vill vefjast fyrir öllum almenningi, að gera upp hug sinn um, og þar sem svör höfundar þessarar bókar, eru kannski síst sannfærandi. Er veröldin eins svart/hvít og hann vill vera láta, eða er veruleikinn ef til vill flóknari en svo að hann rúmist allur á síðum málsvarnarritsins? Við spurningum af þessu tagi eru engin einhlít eða algild svör. Við verðum einfaldlega að vega og meta staðreyndir og vitnisburð í ljósi ríkjandi þekkingar og taka svo afstöðu.

 

Höfundur Draumalandsins hefur hins vegar gert upp hug sinn: Hann er á móti því að nýta takmarkaðar, en hreinar og endurnýjanlegar, orkulindir Íslands í þágu mengandi stóriðju. Hann vill vernda ósnortna náttúru Íslands og trúir því, að hún sé auðlind í sjálfu sér. Það má að vísu vel vera í veröld, þar sem víðernum ósnortinnar náttúru fer ört fækkandi. En Íslandi er stundum lýst sem eins konar tilraunastofu forsjónarinnar („God´s Laboratory“) - m.ö.o. sem landi í sköpun. Ísland okkar daga er ekki það sama og landnemar á níundu og tíundu öld settust að í. Náttúra Íslands hefur orðið fyrir barðinu á gróðureyðingu bæði af völdum náttúruafla (eldgos) og manna (ofbeit). Við höfum farið illa með landið og landið illa með okkur. Og er nokkuð til, sem heitir „status quo“ – óbreytt ástand – sem ber að varðveita við slíkar aðstæður? Eru ekki náttúruöflin sjálf sívirk í að breyta ásýnd landsins? Spurningum af þessu tagi geta væntanlega náttúrufræðingar einir svarað, svo að vit sé í.

 

En víkjum aftur að hlutverki manns og þjóðfélags í ríki náttúrunnar. Sjálfur telur höfundur að framtíð Íslendinga felist í störfum sem byggja á hugviti þekkingarþjóðfélagsins (þótt bið kunni að verða á því, að íslenskir háskólar komist á lista yfir þá hundrað bestu í heiminum). Hann trúir því, að sköpunarkraftur vel menntaðs fólks í frjálsu þjóðfélagi muni skapa vel launuð, arðbær störf. Að þessu leyti virðist hann vera blessunarlega laus við þá forsjárhyggju, sem einkennir hugsun sumra íslenskra stjórnmálaleiðtoga.

 

Að baki þessari sannfæringu höfundar búa væntanlega þær vísbendingar, sem við þegar höfum um nýja verkaskiptingu í hnattrænu efnahagsumhverfi, nefnilega að vel menntað fólk í þekkingarþjóðfélögum ríku landanna leggi stund á störf, sem kalla á þekkingu, hugvit, nýsköpun og þjónustu, en að láglaunastörf við frumframleiðslu færibandanna færist til fátækra þróunarríkja. Hann horfir í kringum sig og sér ekki marga landa sína vinna í fiski. Og hann spyr sjálfan sig: Vilja þeir vinna í verksmiðjum (jafnvel þó þokkaleg laun séu í boði), eða verður líka að flytja vinnuaflið inn? Því getur fólkið á landsbyggðinni svarað. Eftir standa samt sem áður rökstuddar efasemdir um, að þessi nýja verkaskipting heimsins fái staðist til frambúðar. Viljum við veröld, sem byggir á verkaskiptingu milli menntaðrar forréttindastéttar annars vegar og ómenntaðra verksmiðjuþræla hins vegar? Fær slík framtíðarsýn staðist? Er þetta einhvers konar okkar „Brave new world“? Er þetta ekki dálítið einföld sýn á manninn og heiminn? Stenzt hún raunveruleikann? Búferlaflutningar 100 milljóna manna til hinna ríku landa bendir ekki til þess.

 

Höfundur færir rök fyrir því, að í alþjóðlegum samanburði séu nýtanlegar orkulindir Íslands, þrátt fyrir allt, takmarkaðar. Tveir þriðju hlutar af orkunotkun okkar byggja nú þegar á hreinum og endurnýjanlegum orkugjöfum. Innfluttir og mengandi orkugjafar eru fyrst og fremst nýttir til að knýja samgöngutæki og skipaflota. Íslensk stjórnvöld hreykja sér af því í útlöndum, að Ísland stefni að því að verða fyrsta „hreina orkuhagkerfi“ heimsins („The first clean energy economy on earth“). Það vill fara minna fyrir framkvæmdum til þess að nálgast þessi yfirlýstu markmið, þótt nokkrir strætisvagnar gangi nú þegar fyrir vetni í Reykjavík. En það þarf meira til, ef trúa á draumsýninni um brautryðjendaþjóðfélag hinnar hreinu orku.

 

Við neytendur upplifum orkukreppuna nú þegar í verði bensínlítrans við bensíndæluna.  Hin háþróuðu þjóðfélög Vesturlanda eru fjarri því að vera sjálfbær í orkunotkun sinni.  Og mesta orkusóunarþjóðfélag heims, Bandaríkin, fyrir utan Ísland hugsanlega,  afneitar yfirvofandi háska loftslagsbreytinga, sýnir litla viðleitni í þá átt að draga úr orkusólund og mengun og er í vaxandi mæli háð innfluttum orkugjöfum. Hin rísandi efnahagsstórveldi þessarar aldar í Asíu, Kína og Indland, munu að óbreyttu stórauka eftirspurn eftir mengandi jarðefnaorkugjöfum.

 

Nú þegar er hafið kalt stríð, sem snýst um forræði yfir takmörkuðum orkulindum jarðarinnar. Takmarkað framboð en ört vaxandi eftirspurn mun leiða til verðsprengingar á orku, sem ekki getur reynst sjálfbær. Miklum fjármunum verður því varið til fjárfestinga í nýrri tækni og í nýjum orkugjöfum, ekki síst til þess að knýja samgöngu- og flutningatæki. Þeir kostir, sem til greina koma, eru margir. Og reynslan kennir okkur, að margir þeirra kosta sem nú þykja ekki vera efnahagslega fýsilegir, geta brátt orðið að praktískum lausnum við breyttar verðforsendur.

 

Þannig að ljósi þess að framundan er fyrirsjáanleg tæknibylting á orkusviðinu, virðist eðlilegt að spyrja: Hvað liggur á? Er ekki skynsamlegt við þessar aðstæður að flýta sér hægt. Festine lente. Væri ekki ráð að forðast að binda of stóran hlut af hreinum orkugjöfum Íslands við mengandi stóriðju og nýta þessa orku frekar í þágu nýrra tæknilausna, svo sem hreinnar orku til að knýja samgöngutæki? Með öðrum orðum að stefna að því að gera Ísland í reynd en ekki bara í orði að fyrsta hreina orkuhagkerfinu í heiminum? Hálendið og hagvöxtur – en góðkynja hagvöxtur!

Snæfríður Baldvinsdóttir


Til baka


yfirlit frétta

Þórunn Hrefna Sigurjónsdóttir var mikill dugnaðarforkur og bónusvíkingur á sínum yngri árum og vann þá ýmis störf til sjávar og sveita, en snemma fór þó að síga á ógæfuhliðina. Hún tók B.A. próf í bókmenntafræði og hefur síðan starfað á dagblaði, femínistatímariti, bókasafni og bókaforlagi, þýtt nokkrar bækur almenns efnis og skrifað fjórar ævisögur, m.a. um nöfnurnar Margréti Frímannsdóttur og Margréti Pálu Ólafsdóttur. 

Meira
Sjálfstætt ljóðaslamm 2011

Fjórða ljóðaslamm Borgarbókasafns Reykjavíkur verður haldið á Safnanótt, föstudaginn 11. febrúar 2011. Að þessu sinni er þemað ‚sjálfstæði.’ 

...
 
Aukasýningar á Munaðarlaus

Munaðarlaus eftir Dennis Kelly var sýnd í janúar og febrúar fyrir fullu húsi í Norræna húsinu og fór í kjölfarið í hringferð um landið, var sýnd á Akureyri, Vopnafirði og á Eg...