30. ágúst 2006 11:43

Er „kristin trú“ til?

Um sanna trú, falskar hefðir og verufræði menningar

Nokkur umræða hefur spunnist um trú og raunvísindi í kjölfar viðtala í íslenskum fjölmiðlum við Richard Dawkins, prófessor í almenningsskilningi raunvísinda við Oxford-háskóla og höfund vinsælla vísindarita fyrir almenning um líffræði. Að vanda lét Dawkins gamminn geysa um skaðsemi trúarbragða. Ástæða þess að ég sting niður penna er ekki málflutningur Dawkins, sem ég tek enga afstöðu til hér, heldur grein séra Gunnars Jóhannessonar í Morgunblaðinu og á vefnum tru.is 8. ágúst síðastliðinn: „Enn um trú og vísindi og prófessor Dawkins“.

 

Gunnar mótmælir því að gyðingahatur eigi sér fyrst og fremst rætur í kristni á þeim forsendum að með slíkri fullyrðingu sé fallið í þá gryfju „að gera ekki greinarmun á ‚trú‛ og ‚hefð‛ [...] Að sönnu hefur margt misgott fylgt kristinni hefð í gegnum söguna og síst horfi ég framhjá því í grein minni. En ‚hefð‛ er ekki ‚trú‛ og ‚kristin hefð‛ er ekki ‚kristin trú‛ [...] Því miður hefur andúð í garð gyðinga löngum fylgt kristinni hefð í einni eða annarri mynd en það hefur ekkert að gera með kristna trú og boðskap hennar“ (Gunnar Jóhannesson 2006).

 

Þessa aðgreiningu á „trú“ og „hefð“ tel ég mjög hæpna og til þess fallna að leiða okkur í frumspekilegar ógöngur (sjá einnig Steindór J. Erlingsson 2006). Ég geng svo langt að leyfa mér að efast um að slíkt fyrirbæri sé til sem kalla megi „kristna trú“ andstætt „kristinni hefð“. Hér á eftir mun ég velta fyrir mér tilvist „kristinnar trúar“ útfrá tengslum tungumáls og veruleika, spurningunni um sanna merkingu, eðlishyggju og að lokum leggja til lausn á tilvistarvanda hennar.

 

Tengsl tungumáls og veruleika

Ég hef þessa gagnrýni á því að spyrja einfaldrar spurningar: Þegar sagt er „X“ (t.d. „kristin trú“) er þá hægt að ganga út frá því að til sé í heiminum samsvarandi X-fyrirbæri (fyrirbærið kristin trú)? Í tilvitnuninni hér að ofan virðist gengið út frá því að svo sé. En þessi sýn á tengsl tungumáls og veruleika er vafasöm.

 

Sannleiksgildi og merking tungumáls er samofin huga og líkama mannsins og því umhverfi sem maðurinn hrærist í (Bundgård ofl. 2003). Þannig getum við sagt „þokan er fyrir framan fjallið“ ef þétt skýjamyndun er á milli okkar og fjalllendis sem við snúum að. Þessi fullyrðing varðar heiminn og hegðun okkar í honum og hefur sem slík merkingu. En þau atriði sem setningin dregur fram (þokan + fyrir framan + fjallið) eru ekki til óháð upplifun okkar. Fjöll hafa hvorki framhlið né bakhlið frá náttúrunnar hendi og hvorki „fjall“ né „þoka“ hafa skýr, náttúruleg mörk sem aðgreina þau frá umhverfinu. En að tala um fyrirbæri út frá afstöðu okkar til þeirra og eins og þau væru vel aðgreindir hlutir er hagnýtt og auðveldar dagleg samskipti. Setningin „þokan er fyrir framan fjallið“ segir þannig ekkert um heiminn í sjálfu sér, óháð mannlegum skilningi, heldur vísar til atriða er varða upplifun, umgang og afstöðu okkar til heimsins (sjá Lakoff & Johnson 1980).

 

Tungumál eru þannig fyrst og fremst hagnýt tæki sem við notum til að beina athygli annarra einstaklinga að atriðum sem skipta okkur máli. Þetta á ekki aðeins við um „konkret“ hugtök (fjöll, þoku, froska o.þ.h.) heldur einnig og ekkert síður um þau hugtök sem við beitum þegar rætt er um menningu, sögu og samfélag. Franski mannfræðingurinn Dan Sperber (1996) hefur bent á að þau hugtök sem notuð eru í umræðu um samfélag og menningu vísa oft til hluta og orsakasambanda sem hafa óljósa tilvistarlega stöðu. Þannig eru bornar á borð kenningar um samfélagsleg og menningarleg ferli án þess að gerð sé grein fyrir tilvist þeirra fyrirbæra og orsakasambanda sem fjallað er um. Gagnrýni Sperbers á við um hugtök eins og „kúbisma“, „víkingaeðli“ og „Framsóknarflokkinn“ og orsakasambönd eins og fullyrðingarnar „útrás íslenskra fyrirtækja má rekja til víkingaeðlis Íslendinga“ og „marxisminn leiddi til október byltingarinnar“ (til að nefna einföld dæmi til skýringar).

 

Þegar gagnrýni Sperbers er ígrunduð má ljóst vera að „kristin trú“, eins og um hana er rætt í áðurnefndri tilvitnun, stendur á veikum, tilvistarlegum grunni. Það er allsendis óljóst hvað hún er sem raunverulegt fyrirbæri eða hvernig henni er kleift að hafa boðskap. Gengið virðist út frá því að þegar sagt er „kristin trú“ sé eitthvað slíkt að finna í heiminum, þ.e. að beint samband sé milli tungumáls og veruleika. En sem fyrr segir er þetta samband mun flóknara en svo.

 

Tilvistarvandi sannrar merkingar

Í framhaldi af aðgreiningu sinni á „kristinni trú“ og „kristinni hefð“ segir Gunnar um Lúther: „Lúther er [...] túlkandi hins kristna boðskapar og ritningarinnar. Lúther hafði vissulega geysilega mikil áhrif innan kristinnar trúarhefðar og hefur enn í dag en hann er engu að síður brigðull sem aðrir [...]“ (Gunnar Jóhannesson 2006).

 

„Kristin trú“ virðist hér vera einskonar platónsk hugmynd sem svífur yfir höfði fólks um óravíddir tímans. Sem slík er hún hlutlæg, óháð lifandi einstaklingum og hafin yfir tíma og rúm. Þessi hlutlæga, „kristna trú“ hefur innbyggða eiginleika sem eru hin sanna merking hennar eða boðskapur. Almenningur á hverjum tíma (eins og Lúther) túlkar þessa innbyggðu, sönnu merkingu og útkoman er kristin hefð. Gallinn er bara sá að fólk er brigðult og því afbakast hin sanna merking. Því getur jafnvel gyðingahatur fyrirfundist í kristinni hefð.

 

Þegar rætt er um hlutlæga, sanna merkingu óháð mannlegum skilningi eins og ekkert sé sjálfsagðara er augunum lokað fyrir því að slík merking svífur í tilvistarlegu tómarúmi. Til þess að sjá hve fjarstæðukennd þessi hugmynd er má gera einfalda tilraun. Hvað yrði um slíka „sanna merkingu“ ef gjörvallt mannkyn liði undir lok? Samkvæmt ofangreindri hugmynd skipti engu máli þótt mannkynið hyrfi af yfirborði jarðar. Hin „sanna merking“ svifi áfram um himinhvolfið óáreitt eins og Elía í eldvagninum forðum.

 

Eina trúverðuga lausnin á því hvernig tilvist merkingar er háttað er að tengja hana mannlegum skilningi, grundvölluðum á huga mannsins. Þar með er hugmyndinni um „sanna merkingu“ hafnað. Þessi leið er farin bæði í táknfræði C.S. Peirce (e. semiotics) og hugrænum málvísindum (e. cognitive linguistics) (Lakoff & Johnson 1980; Bundgård ofl. 2003; Peirce 1955). Í stuttu máli hafnar Peirce því að tákn hafi merkingu í sjálfu sér. Táknið sem efnislegur hlutur (t.d. hljóð úr barka, prentsverta á blaði eða ljósbrot á tölvuskjá) öðlast ekki merkingu fyrr en einstaklingur beinir athygli sinni að því og túlkar það. Merking er þannig ávallt niðurstaða túlkandi viðbragðs einstaklings eða einstaklinga (efnislegt tákn à túlkandi viðbragð à merking). Frá sjónarhorni Peirce verða (sönn) merking og mannleg túlkun ekki aðgreind. Hið sama verður að segja um títtnefnda aðgreiningu „kristinnar trúar“ og „kristinnar hefðar“.

 

Kjarneðlishyggja

Að greina á milli „kristinnar trúar“ og „kristinnar hefðar“ er skýrt dæmi um „eðlishyggju“ (e. essentialism). „Kristin trú“ er einhverskonar „kjarni“ (e. essence) sem ávallt er ósnortinn af daglegu trúarlífi á hverjum tíma. Eðli kristninnar er hið sama hvort sem við lítum til frumkirkjunnar í Jerúsalem, evrópskra munka á miðöldum eða íslensku Þjóðkirkjunnar við upphaf 21. aldar. En slík eðlishyggja á vart við rök að styðjast.

 

Allmargar rannsóknir hafa verið gerðar á því sem kalla mætti „sálræna eðlishyggju“ (e. psychological essentialism), þar sem „sálræn“ vísar til þess að eðlishyggja eigi sér fyrst og fremst rætur í hugarheimi mannsins. Megineinkenni eðlishyggju eru þau að gert er ráð fyrir að fyrirbæri hafi einhvern óskilgreindan kjarna sem gerir það að því sem það er. Þessi kjarni er frumorsök fyrirbærisins og sem slíkur mikilvægari en ytri einkenni þess (eins og „kristin trú“ gagnvart „kristinni hefð“). Úlfur er t.d. úlfur sökum þess að hann hefur einhvern „úlfskjarna“ og breytingar á ytra útliti breyta engu um það – úlfur í sauðagæru er eftir sem áður úlfur. Rannsóknir sál- og mannfræðinga sýna að slík eðlishyggja er afar útbreidd og mótar hugsun okkar um ólíka þætti tilverunnar, svo sem líffræðilegar tegundir, kynþætti, samfélag o.fl. (Atran 1990; Gelman 2003, 2005; Gil-White 2001; Hirschfeld 1996).

 

Útbreiðsla eðlishyggju (sem er okkur hugsanlega í blóð borin) skýrist m.a. af því að hún er hagnýt þegar draga þarf ályktanir um hluti sem við höfum takmarkaða vitneskju um (t.d. ef einn úlfur er hættulegur eru sennilega allir úlfar hættulegir). Jafnframt er sú tilhneiging að dæma ekki alltaf eftir útlitinu skynsamleg.

 

En þrátt fyrir hagnýtt gildi eðlishyggju í daglegri hugsun og samskiptum er hún vafasöm verufræði. Hún kemst sennilega næst veruleikanum þegar um líffræðilegar tegundir er að ræða. Þannig hefur úlfur líffræðilega eiginleika sem flytjast milli kynslóða við getnað. Að tala um slíkar erfðir sem flutning á óbreytanlegu „eðli“ eða „kjarna“ gengur vel í daglegu tali. En þrátt fyrir það stenst slík eðlishyggja ekki samkvæmt þróunarkenningunni. Þegar talað er um fólk af ólíkum uppruna eins og það hafi mismunandi, óskilgreint „eðli“ eru komnir brestir í þunnan ísinn undir fótum okkar, enda enginn marktækur, erfðafræðilegur munur milli einstaklinga af okkar tegund (Steindór J. Erlingsson 2005). Þegar við svo förum að ræða um félags- og menningarfyrirbæri á nótum eðlishyggju erum við sokkin djúpt í haf frumspekinnar. Marxismi, djass, nýfrjálshyggja og hnattvæðing hafa engin efnisleg mörk og útbreiðsla þeirra byggist hvorki á getnaði né frumuskiptingu. Sömu sögu er að segja um „kristna trú“ sem óskilgreindan, varanlegan kjarna „kristinnar hefðar“.

 

Er „kristin trú“ til?

Ef „kristin trú“ er ekki hlutlæg, sönn merking eða varanlegur „kjarni“ sem flyst milli kynslóða eins og óslípaður demantur, er hún þá yfirleitt til? Spurningunni um tilvist „kristinnar trúar“ verður að svara neitandi ef hún er skilgreind á þennan hátt, eins og gert er í títtnefndri tilvitnun.

 

Fyrsta skrefið til að leysa þennan tilvistarvanda er að nálgast kristna trú á náttúrulegum forsendum sem menningarfyrirbæri (um „náttúrulega“ trúarbragðafræði sjá Guðmundur Ingi Markússon 2006). Nú ætla ég mér ekki þá dul að koma með nothæfa skilgreiningu á „menningu“, nokkuð sem vafist hefur fyrir mannfræðingum um langt skeið. Hins vegar er hægt að benda á ákveðið ferli sem verður a.m.k. að teljast einn lykilþáttur menningar, þ.e.a.s. miðlun tákna í samskiptum og á milli kynslóða (tákn eru hér efnislegir hlutir eins og prentsverta á blaði, hljóð úr barka, myndir, líkamstjáning, verkfæri o.frv.). Sem fyrr segir öðlast tákn aðeins merkingu þegar einstaklingar bregðast við þeim og túlka þau (e. interpretative response: Deacon 1997). Merking, túlkun og hugrænt atgervi mannsins eru þannig mismunandi þættir sama ferlis. Menning er samkvæmt þessu samsett úr stoðkerfum tákna, mannlegri hugarstarfsemi og túlkun.

 

Frá þessu sjónarhorni mætti skilgreina kristna trú sem dreifingu og viðgang ákveðinna tákna og túlkunarmynstra um samfélag (þ.e. sem vissa reglu í tíðni tákna og í túlkandi viðbrögðum einstaklinga). Þegar viss líkindi eru milli slíkrar dreifingar á svæði A og B (í tíma eða rúmi) getum við talað um að kristin trú fyrirfinnist á báðum stöðum. En þessi lausn er einungis möguleg ef við höfnum aðgreiningu kristinnar trúar og hefðar. Kristin trú sem dreifing tákn- og túlkunarmynstra verður ekki greind frá mannlegum skilningi, sögu og samfélagi.

 

Lokaorð

Umræða um menningu er ávallt viðkvæm. Þau sjónarhorn og hugtök sem við beitum draga ætíð fram ákveðna þætti á kostnað annarra og lita þannig dómgreind okkar. Því er nauðsynlegt að hafa skýrt fyrir hugskotssjónum hvað átt er við þegar hugtökum er beitt, hugtökum eins og „kristinni trú“ og „kristinni hefð“. Að öðrum kosti getur maður leiðst út í vafasamar fullyrðingar eða komið sér hjá því að taka afstöðu í erfiðum málum. Nú ætla ég ekki að bera séra Gunnari á brýn að hann reyni að sneiða hjá því sem erfitt er að horfast í augu við – hvernig hann ræðir um kristna hefð í fyrrnefndri grein sýnir að hann er reiðubúinn til þess. Hins vegar liggur í loftinu þegar greint er á milli „trúar“ og „hefðar“ að alltaf sé hægt að slípa demant kristinnar trúar og spegla sig í honum þegar óhreinindi kristinnar hefðar ber á góma og þannig drepa allri umræðu á dreif. En til þess er umræðan um trú, menningu og sögu of mikilvæg. Þess vegna þurfum við að rjúfa það tómarúm sem „kristin trú“ svífur í og koma á hana jarðneskum böndum. Annað ber vott um ábyrgðarleysi.

 

Tilvísanir

 

Atran, S. 1990: Cognitive Foundations of Natural History: Towards an Anthropology of Science. CUP, Cambridge.

 

Bundgård, P. ofl. (ritstj.) 2003: Kognitiv semiotik: En antologi om sprog, betydning og erkendelse. Haase, Kbh.

 

Deacon, T.W. 1997: The Symbolic Species: The Co-Evolution of Language and the Human Brain. Penguin, London.

 

Gelman, S.A. 2003: The Essential Child: Origins of Essentialism in Everyday Thought. OUP, New York.

 

Gelman, S.A. 2005: Essentialism in Everyday thought. Psychological Science Agenda, Vol. 19: No. 5 [www.apa.org/science/psa/may05scibrf.html].

 

Gil-White, F.J. 2001: Are Ethnic Groups Biological “Species” to the Brain? Current Anthropology 42: 515-554.

 

Guðmundur Ingi Markússon 2006: Eru trúarbrögð náttúruleg? Um hugræna trúarbragðafræði. Glíman 3, 165-193.

 

Gunnar Jóhannesson 2006: Enn um trú og vísindi og prófessor Dawkins. Morgunblaðið og tru.is 8. ágúst [www.tru.is/pistlar/2006/8/enn-um-tru-og-visindi-og-professor-dawkins].

 

Hirschfeld, L.A. 1996: Race in the Making: Cognition, Culture, and the Child’s Construction of Human Kinds. MIT Press, Cambridge MA.

 

Lakoff, G. og M. Johnson: Metaphors We Live By. U. of Chicago Press.

 

Peirce, C.S. (J. Bulcher, ritstj.) 1955: Philosophical Writings of Peirce. Dover, NY.

 

Sperber, D. 1996: Explaining Culture: A Naturalistic Approach. Blackwell, Oxford.

 

Steindór J. Erlingsson 2006: Um „hreina“ þekkingu og „hreina“ trú. Fréttablaðið 15.8.

 

Steindór J. Erlingsson 2005: Kynþættir, hugmyndafræði og vald. Vísindavefurinn/Málstofan, 14. júní [www.raunvis.hi.is/~steindor/kynvald.html].

Guðmundur Ingi Markússon


Til baka


yfirlit frétta

Þórunn Hrefna Sigurjónsdóttir var mikill dugnaðarforkur og bónusvíkingur á sínum yngri árum og vann þá ýmis störf til sjávar og sveita, en snemma fór þó að síga á ógæfuhliðina. Hún tók B.A. próf í bókmenntafræði og hefur síðan starfað á dagblaði, femínistatímariti, bókasafni og bókaforlagi, þýtt nokkrar bækur almenns efnis og skrifað fjórar ævisögur, m.a. um nöfnurnar Margréti Frímannsdóttur og Margréti Pálu Ólafsdóttur. 

Meira
Sjálfstætt ljóðaslamm 2011

Fjórða ljóðaslamm Borgarbókasafns Reykjavíkur verður haldið á Safnanótt, föstudaginn 11. febrúar 2011. Að þessu sinni er þemað ‚sjálfstæði.’ 

...
 
Aukasýningar á Munaðarlaus

Munaðarlaus eftir Dennis Kelly var sýnd í janúar og febrúar fyrir fullu húsi í Norræna húsinu og fór í kjölfarið í hringferð um landið, var sýnd á Akureyri, Vopnafirði og á Eg...