10. febrúar 2002 10:48

Þar sem árin mætast að vori

Í fornri kínverskri þjóðsögu segir að ógurlegt skrímsli nokkuð sem kallast "ár" (nian) hafi sérhvern 30. dag 12. mánaðar ráfað um mannheima til að gæða sér á fólki. Í einu þessara tilvika ku "ár" þetta hafa komið í þorp nokkuð og þar mætt börnum að leika sér með svipu. Svipusmellirnir vöktu því ótta og hljóp það því skelfingu lostið í burtu. Það æddi í annað þorp og sá þar hvar blöktu rauð föt til þerris á snúru. Aftur hræddist skrímslið og hljóp í burtu. Í hinu þriðja þorpi mætti það logandi eldi sem einnig vakti því ugg og hrökklaðist það því burtu hið þriðja sinn. Þetta gerði mönnum ljóst að "ár" hræðist hvelli, rauðan lit og eld. Upp frá því varð sú hefð til að sérhvern 30. dag 12. mánaðar er við hvert kínverskt heimili sprengdir upp flugeldar, hengdir út rauðir borðar með árituðum heillaóskum og kveikt á rauðum lömpum, því aðeins þannig er fólki auðið að "lifa af árið" (guo nian).
Þjóðsaga þessi varð til á tímum þegar hart var í ári og mannskaði tíður af völdum hungursneyðar og annars konar harðinda. Hún tjáir baráttu mannsins við náttúruöflin og ekki síst tímann sem í hugsun Kínverja hefur ávallt leikið lykilhlutverk. "Guo nian" merkir þannig líka að "komast í gegnum árið" og hefur með aukinni velferð á seinni tímum tekið þá einföldu merkingu að "eyða áramótunum" eða "halda þau hátíðleg".
   Samkvæmt vestrænu tímatali áttu að þessu sinni hin kínversku áramót sér stað þegar tungl var nýtt þann 11. febrúar og gekk þá ár hestsins í garð. Því þótt formlega sé hið gregóríanska tímatal við lýði í Kína, virðist hjarta menningarinnar enn slá í takt við hið hefðbundna tímatal tunglmánuðanna.
Hinn kínverski áramótafagnaður gengur almennt undir nafninu "vorhátíð" (chunjie), enda þá víðast hvar tekið að hlýna nokkuð í lofti í febrúar. Vorhátíðin er tvímælalaust mikilvægust og umfangsmest hinna hefðbundnu kínversku hátíða og því mætti segja að hún samsvari að nokkru jólahaldi á Vesturlöndum. Að sama skapi, eins og gera má ráð fyrir, eru vestræn áramót og jól að mestu sniðgengin í Kína. Að vísu er jóladagur almennur frídagur og sækir þá fólk veitingastaði nokkuð meira en gengur og gerist. Auk þess eru margir veitingastaðir skreyttir hátt og lágt með dæmigerðu jólaglingri sem síðan virðist raunar ætla að fá að standa fram á mitt ár. Þó virðist fremur um að ræða inngróna tilhneigingu Kínverja til að nýta sérhvert tilefni sem gefst til veisluhalda en að hátíð þessi búi yfir einhverri merkingu (ekki svo að segja að inntak þeirrar merkingar hafi ósnortið haldið velli í því kapítalíska kaupæði sem einkennir vestrænt jólahald). Þótt nýársdagur sé einnig lögboðinn frídagur eru áramótin í raun enn ómerkilegri og ómerkingarbærari. Að svo miklu leyti sem þau eiga sér stað er það í sjónvarpsútsendingum frá skipulögðum áramótadansleikjum og ræðum stjórnmálamanna fremur en úti á götu þar sem flestir virðast kæra sig kollótta um komu nýs árs.
   Fyrir vorhátíðina snúa þeir sem eru að heiman við nám eða störf almennt til heimkynna sinna til að eyða hátíðsdögunum í faðmi fjölskyldunnar, enda námsmenn í mánaðarlöngu annafríi og vinnandi fólk í hátíðarfríi í rúma viku. Þetta gerir meðal annars að verkum að gífurlegt álag er á samgöngukerfi landsins og eru dagarnir fyrir og eftir hátíðina nefndir "vorhræringar" (chunyun). Að þessu sinni voru til dæmis um fjórar milljónir manns á faraldsfæti í lestarkerfi landsins á bilinu 7. til 9. febrúar. Það vekur ef til vill nokkra furðu Vesturlandabúa að stjórnvöld notfæra sér heimþrá þegna sinna með tímabundinni hækkun lestarfargjalda um 15-35% án þess að nokkur virðist geta rönd við reist.
   Þegar hátíðin gengur í hönd er hefð fyrir því að allir klæðist einhverju nýju yfir áramótin. Hér er augljóslega einnig um að ræða hefð sem rekur rætur sínar til tíma fátæktar og takmarkaðra fjárráða sem minnir um margt á hefðbundið jólahald á Vesturlöndum. En merking þessa er einnig sú að nýtt ár er jafnframt nýtt upphaf, að jafnt innri sem ytri maður sé nýr, og hafi því möguleika til að gera úr sér enn meira en til tókst á liðnu ári. Fyrir Vesturlandabúa er kínversk menning almennt gífurlega flókinn vefur alls kyns tákngervinga í máli, myndum - og ekki síst í matargerð. Þannig er hefð fyrir því í norðanverðri Kína að snæða um áramótin fylltar deigbollur sem kallast "jiaozi". Ástæðan fyrir því er sú að "jiaozi" borið fram með öðrum tónum (og ritað með öðrum táknum) merkir líka að tengja saman árið sem er að líða og hið nýja ár. Að sama skapi borða suður Kínverjar almennt deigskífur sem unnar eru úr hrísgrjónum og kallast "niangao", því annað orð sem þó er borið eins fram merkir líka "hápunktur ársins".
   Þótt vorhátíðin sé enn höfð í miklum heiðri á meðal Kínverja er hún á ýmsan hátt ein tákngerving þeirrar margbrotnu spennu sem fer óðum vaxandi í kínversku þjóðfélagi á milli hins forna og hins nýja. Þessi spenna samsvarar að nokkru spennunar á milli hefðbundinnar fjölskylduhyggju og vaxandi einstaklingshyggju. Hin síðarnefnda er að mestu innflutt afurð frá Vesturlöndum og hefur því helst náð að festa rætur í stórborgum á borð við Beijing, Shanghai og Guangzhou (Kanton). Nokkuð er um að fulltrúar yngri kynslóðarinnar líta á það sem "leiðindakvöð" að "þurfa að lúta vilja foreldra sinna" og snúa heim fyrir vorhátíðina. Á hinum enda hefðarkvarðans kvarta menn yfir því að með aukinni velferð sé hátíðin í óða önn að glata merkingu sinni. Þeir segja að áður fyrr hafi hún verið tími ósvikinnar gleði og spennu þegar gervöll fjölskyldan sameinaðist og gerði sér raunverulegan dagamun með því að gæða sér á fjölbreyttari réttum en hinum hversdagslegu hrísgrjónum og núðlum, en að hana skorti nú samlíkinguna við eymdarlegan hversdagsleikann.
   Í vissum skilningi er ávallt missir að hefðum sem stuðlað hafa að því að lyfta upp anda samfélagsins. Allar breytingar krefjast þó ákveðinna fórna og eins og Kínverjum hefur skilist betur en öðrum með yin-yang heimspeki sinni krefst jákvætt gildismat samanburðar við andstæðu sína. Það hlýtur að vera skárri kostur að tímabundin hátíð glati mikilvægi sínu en að þjóðin búi enn almennt við svo kröpp kjör sem áður var.

Geir Sigurðsson, Kína

Til baka

yfirlit frétta