12. desember 2003 10:51

Þegar fréttaritara ber að garði

Einu sinni var til - og er kannski enn - ákveðin tegund af fréttum. Þær voru algengar í Morgunblaðinu og voru sendar inn af fréttariturum blaðsins úti á landi. Regína var þar fremst meðal jafningja. Þessar fréttir voru dálítið kostulegar og einkenndust meðal annars af því að fréttaritarinn blandaði sjálfum sér í fréttina, ekki af neinu offorsi eða stælum heldur var gjarnan notuð þriðju persónu frásögn í sögulegri nútíð. Þriðja persóna er þá í raun fyrsta persóna. Þetta orðalag var aðalsmerki þeirra: Þegar fréttaritara ber að garði. Skrif landsbyggðafréttaritaranna voru oft með dálítið skáldlegum blæ. En helsta einkenni þessara frétta er að lesandinn er svolítið úti á þekju í þeim, það er látið eins og hann sé öllum hnútum kunnugur og því þurfi ekki að kynna honum forsögu fréttarinnar, eða pistilsins (því fremur en fréttir eru þetta gjarnan pistlar um sitthvað smálegt úr daglegu lífi). Setning úr þannig pistli gæti verið á þessa leið: Þegar fréttaritara ber að garði er Sæmi verkstjóri í frystihúsinu að dytta að pökkunarvélinni, Sigurður Jónsson er að sigla inn og Gísli í Gröf er mættur í kaffi. Eins og svipmynd úr veröld sem flestir lesendur þekkja ekki og kynnast ekki nema í þessari leiftursýn því þeir fá ekki sögu og víðara samhengi, ekki kynningu aðstæðna.

Og þá að kenningunni: Á síðustu árum og áratugum hefur það gerst að íslenskar fréttir - ekki síst af erlendum vettvangi - hafa breyst í nákvæmlega þetta. Ég á ekki við að þær séu sveitó eða hallærislegar - sjálfsagt eru þær það líka - heldur að þær eru eins og brot úr einhverri sögu sem maður fær aldrei neitt samhengi í. Eins og stuttir kaflar innan úr miðbiki fjölda ólíkra skáldsagna sem maður hefur aldrei heyrt getið.

Auðvitað ekki í orðfæri, fáir nota orðalagið Þegar fréttaritara ber að garði í frétt, það skapar ekki hlutleysisblæ að fréttamaður blandi sjálfum sér í fréttina, vekur ekki alveg traust. Blaðamenn fá frekar útrás fyrir sjálfstjáningarþörf sína í pistlum sem þeir skrifa undir eigin nafni. Ég á við samhengisleysið. Fréttirnar verða líkt og ætlaðar einhverjum öðrum en lesendum sínum, einhverjum sem er með á nótunum, er innsti koppur í búri, þekkir gang málanna, kann allar skammstafanir, er þaulkunnugur allri sögu á ólíklegustu stöðum, líkt og brot úr sendibréfi sem ekki kemur manni við og er ekki vel skemmtilegt aflestrar því það skortir skáldleg tilþrif og sjarma fréttaritaranna sem bar eitt sinn að garði.

Innlendar fréttir verða einfaldlega leiðinlegri með þessu móti. Því hér gerist ekki neitt. Hvað ætti svosem að gerast hjá dvergþjóð norður í ballarhafi svona dags daglega? Jú, það er alltaf einhver lausaganga á sauðfé, hross hverfa, það eru haldnir kynningarfundir hjá nefndum og stofnunum, stöku framkvæmdastjóri sendir frá sér yfirlýsingu um málefni fyrirtækisins, við þurfum að vita þetta. Aðsendar greinar: höfundur vill vekja athygli á misræmi í upplýsingum sjónvarps um hitastig í erlendum stórborgum og raunverulegu hitastigi í þessum borgum, hann var staddur þar á dögunum, það var miklu heitara, er sjónvarpið að reyna að halda okkur á þessu skeri með því að ljúga til um hitann ytra? spyr hann og honum er alvara. Stundum dúkkar eitthvað upp á borð við vélindabakflæði og verður að sannkölluðu heilbrigðisvandamáli sem blöðin galopna sig fyrir og troðfyllast af greinum um, vélindabakflæði er svo víðtækt hugtak að það merkir á endanum allt, greinarhöfundur leggur til vitundarvakningu og þjóðarátak gegn þessari óáran, þjóðin fer snarlega með frækinn sigur og málið er úr sögunni, orðið horfið af síðum blaðanna. Svo veltur flutningabíll á þjóðvegi og fleiri þúsund lítrar af terpentínu leka út í vegkantinn (fréttastofa sjónvarps var jafnvel með frétt númer tvö um þetta síðasta sumar, fylgdi þessu eftir, hreinsunarstarfið gekk víst bara vel), stjórnmálamenn skrifa hvassa pistla og bréf hver til annars, íbúar í fjölbýlishúsi láta bera út nágranna sinn, ráðherra tjáir sig loks um viðkvæmt málefni, einhver er tekinn með kíló af hassi í Leifsstöð, einhver rænir sjoppu - það er talað um faraldur, og svo er alltaf smotteríið sem ekki eru beinlínis fréttir heldur til dæmis liðir blaða um það hvað allir eru ofmetnir andskotar, við þurfum að vita það, allir nema kannski eigandi blaðsins, Guð blessi hann, hann er víst vanmetinn, og Hafskipsmálið, það þarf að kanna það, væringar í fjármálaheiminum, einkennilega framandi og sundurlaust allt saman, einhver nöfn ber á góma, einhver kaupir eitthvað og annar selur einhver reiðinnar býsn og fer til London í fússi, maður heyrir aldrei þessi nöfn aftur og fær allsengan botn í málið, ekkert samhengi, skilst þó að einhver skilji þetta, maður hendir á lofti kolbítsminnið og að einhver hafi fengið makleg málagjöld og annar risið úr öskustónni, en jafnvel Auðlesinn Moggi, haldreipi mitt í þjóðmálum, hefur ekki lagt mér í té neinn óslitinn þráð í þuluna; varla að maður átti sig til fulls á Stóra sjoppumálinu, hvað þá línuívilnun; og svo eru Íslendingar sem gengur vel í útlöndum, þegar fréttaritara ber að garði er Gísli í Gröf farinn suður og búinn að opna heildsölu, tók kaupakonuna með sér og gerir það ansi gott, en ekki er oflátinu fyrir að fara í þeim gamla, hann hugsar til okkar hér og gleymir ekki upprunanum, hann ætlar að gefa Bensa í kaupfélaginu Landrover í jólagjöf...

Miðað við hversu lítið má vænta að gerist á Íslandi er með mestu ólíkindum hve stór hluti fréttanna er innlendur. Það er eiginlega býsna erfitt að fylgjast með heimsmálunum, erfitt að verða heimsborgari. En þegar að erlendu fréttunum kemur finnst mér þróunin vera sú sama: í átt að þegar-fréttaritara-ber-að-garði stílnum. Samhengisleysi. Þannig verður einhver pólitísk kollvelta í Afríkuríki sem enginn hefur heyrt getið og í stað þess að fræða mann á því hver saga ríkisins sé, samband við önnur ríki, stjórnmálaástand, menning, efnahagslíf, o.s.frv., fær maður einfaldlega að heyra: Þegar fréttaritara ber að garði hefur orðið pólitísk kollvelta í einhverju Afríkuríki. Þegar fréttaritara ber að garði er eitthvert vesen í Argentínu. Þegar fréttaritara ber að garði er búið að endurkjósa hann Pútin forseta Rússlands en Zhírínovskí á Hóli er eitthvað að æpa. Þegar fréttaritara ber að garði eru þeir Saddam og Osama búnir að senda frá sér nýtt vídeó og einhverjir vísindamenn segja að þetta séu kannski í raun og veru þeir. Britney Spears frá Gili er glettin og hýr á brá og hefur tjáð sig um typpið á fyrrum kærasta sínum en amma hans hefur blandað sér í þessa reðrastefnu og segir rangt farið með stærðina. Þurfum að vita þetta. Ronald Reagan er samkvæmt heimildum fréttastofu illa haldinn af Alzheimer og heldur ekki þræði og er gersamlega út úr heiminum og mikið skil ég hann. Ljósmynd tengist ekki efni fréttarinnar. Ha? Það eru framin hryðjuverk á Spáni: Þegar fréttaritara ber að garði er ETA búið að fremja hryðjuverk. Punktur. Er til of mikils mælst í þessu dæmi að lesendum/áhorfendum sé greint frá því í stórum dráttum hvað ETA er og afhverju þessi samtök eru alltaf að fremja hryðjuverk? Jú, kannski er sagt: ETA eru hryðjuverkasamtök þjóðernissinnaðra Baska á Spáni. Með tiltölulega lítilli heimildavinnu mætti þó draga upp örlitla mynd af blóðugri sögu þeirra, tilurð, stöðu og hugmyndum. Það kæmi kannski í ljós að tilurð ETA minnir eiginlega jafn mikið eða meira á tilurð mafíunnar í Sikiley með öllum sínum ættartengslum og hjaðningavígum en á þjóðernissamtök sem leiðast út í öfgar. Það mætti jafnvel hugsa sér að sú spurning kæmi upp hvort tilvist ETA komi sér í raun vel fyrir stjórnvöld á Spáni þegar upp er staðið. Er það ekki eins og best verður á kosið að eiga sér stjórnmálaandstæðing sem hefur tilhneigingu til að myrða fólk með köldu blóði? Maður getur þá tengt aðra andstæðinga sína, sem ekki hafa þessa tilhneigingu, við eitthvað sem öllu heilbrigðu fólki er illa við. Það þarf ekki einu sinni líkingar til, nóg er að nefna þá í sömu setningunni. Og þetta gerir Aznar, forsætisráðherra Spánar, hann er farinn að leggja hlutdeild sína í Íraksstríðinu algerlega að jöfnu við baráttu gegn ETA, þótt enginn trúi honum að þessu sinni.

Því fjölmiðlar á Spáni hafa það fram yfir íslenska fjölmiðla að setja hlutina í samhengi, segja forsögu fréttarinnar í hvert sinn sem málefnið ber á góma, skýra stöðu málsins á breiðum grundvelli, já, tala eins og lesandinn viti ekkert um það fyrirfram, gera ekki ráð fyrir að hann viti deili á Gísla í Gröf, Sæma verkstjóra og Sigurði Jónssyni. Mér er sagt að franskir fjölmiðlar geri þetta líka. Ég segi þetta ekki vegna þess að mér þyki allt svo frábært í útlöndum og glatað á Íslandi, spænsk blöð hafa galla líka. Íslenskir fjölmiðlar standa sig, held ég, mjög vel, miðað við aðstæður. Auðvitað státar engin 300 þúsund manna smáborg af jafn góðri frammistöðu í eigin fjölmiðlum og Ísland, héraðsblöðin ytra einkennast allt eins af afdalamennsku og heimóttarskap og fátt kemst í hálfkvisti við lágkúru og grimmd spænskra sjónvarpsstöðva - sem ítalski forsætisráðherrann og fjölmiðlakóngurinn Berlusconi er nú raunar tekinn að kaupa eina af annarri, þótt þær haldi áfram að gera grín að honum. Umfjöllunar- og útgáfuhefðin er ólík á Spáni, kyndug um sumt, fastur passi í spænskum blöðum er að bjóða ýmislegt dót til sölu með blöðunum í blaðastöndunum, til dæmis bækur, diska eða spólur eða reykjarpípur. Og lesumhverfið er ólíkt, 46 prósent Spánverja lesa aldrei bók og sjaldnast blöð. Og ein sérkennilegasta lestrarhefðin, ef svo má kalla, er sú að lesa blöðin gangandi. Ég meina það bókstaflega, Spánverjar og sjálfsagt fleiri Evrópuþjóðir hafa þjálfað sig í þeirri list að lesa dagblöð á göngu. Menn strunsa heilu breiðstrætin á enda án þess að rekast á nokkurn mann og án þess að klessa á ljósastaur með eitt af þessu stórgóðu landsblöðum fyrir framan sig í útréttum höndunum. Merkir þetta eitthvað? Ég veit það ekki en gaman væri, einhvernveginn, ef til væri íslenskt blað sem hefði að slagorði sínu: Lesist gangandi. Þótt hér viðri auðvitað ekki til slíks.

Og hér er komið að síðari hluta kenningarinnar. Mér segir svo hugur að söguleysi íslenskra frétta sé ekki eðlislægt, ekki einhverri afdalamennsku að kenna. Því einu sinni voru til íslensk blöð sem settu hlutina í samhengi og túlkuðu þá. Þau hétu Morgunblaðið og Þjóðviljinn. Hvort blaðið hafði ákveðið hugmyndakerfi sem það notaði til að útskýra heiminn. Í raun var ekki svo flókið að setja sig inn í hugmyndalegar forsendur blaðanna og fólk vissi þó hvar það hafði þessi blöð, þau voru sjálfum sér samkvæm. Morgunblaðið varaði okkur við Sovétinu og Þjóðviljinn við framgangi auðvaldsins. Nú hefur þessum algildum auðvitað verið varpað út í hafsauga, fátt er verra en römm kaldastríðshugsun. Enginn saknar hennar. En kenningin er þessi: Með hugmyndafræði sína að vopni (hún var flóknari og samsettari en margur heldur) leituðust blöðin tvö, hvort með sínu móti, við að útskýra heiminn. Þau drógu upp mynd af heiminum í hvert sinn sem þau fluttu frétt og höfðu ekki áhyggjur af því að pólitísk slagsíða væri á fleytunni þótt hlutirnir væru settir í samhengi. Um leið og kaldastríðshugsuninni og kenningakerfum hennar var varpað fyrir róða var viðleitninni til að skilja heiminn kastað burtu líka. Að setja hlutina í samhengi og sögu skolaðist burt með baðvatninu eftir að kalda stríðinu lauk. Við erum auðvitað ósköp vel böðuð og hrein eftir baðið og allt það en um leið dálítið nakin og dálítið úti á þekju. Fyrir augu okkar ber verkstjóra og skip og bónda sem við berum engin kennsl á, við fáum enga heildarmynd af heiminum fremur en ef blöðin birtu búta úr mismunandi framhaldssögum á hverjum degi. Þegar fréttaritara ber að garði er skipið að sigla inn, bóndinn er í kaffi og verkstjórinn dyttar að.

Hvað veit ég. Auðvitað gæti þessi kenning verið kolvitlaus. Mér þætti samt gaman að fá stundum að vita hvað gerðist áður en fréttaritara bar að garði.

Hermann Stefánsson

10. desember 2003.

Hermann Stefánsson

Til baka

yfirlit frétta