4. janúar 2008 14:57

Sögustríðið- ný orrusta

Í bók sinni Sögustríð rekur Sigurður Gylfi  Magnússon áratugs átök sín við "sögustofnunina", þ.e. fyrst og fremst við kennara sagnfræðiskorar H.Í. Átökin snúast um aðferðir, þar sem Sigurður Gylfi boðar einsögu gegn yfirlitssögu.

Taka verður fram að ég hefi fátt eitt lesið af ritum þessa afkastamikla höfundar. En það hlýtur að vera ásættanlegt að fjalla um eina bók, enda er hún 527 bls. Þar eru þrálátar óþarfar endurtekningar sem stafa af því  að þetta er greinasafn Sigurðar. Ólíkt vænlegra hefði verið að semja skipulega greinargerð um ágreiningsefnið og láta nægja að vísa til þessara prentuðu greina, sem eru auðfundnar í útbreiddum tímaritum. Og auðvitað hefði höfundur átt að umsemja enskar greinar sínar hér á íslensku. Það er ekki eins og þetta séu ódauðleg skáldverk.

Einsaga eða yfirlit

Sumt má hér þykja vel athugað, einkum ádeila á klíkuskap við stöðuráðningar til Háskóla Íslands, en því miður er bókin yfirborðsleg, nefnir aragrúa persóna og titla, talar mikið um tísku og "nýjungar í fræðunum", og hneykslast á þeim steingervingum fræðanna sem gegn þeim standa, en allt er það heldur óljóst, því mjög lítið er um greiningar á einstökum dæmum. Helst er að nefna samantekt Sigurðar (bls. 314-322) úr ýmsum ritum sem leiði rök að því að kynlífsbylting hafi orðið um miðja 18. öld, þá færist það mjög í aukana. Þetta er dæmi hans um "yfirlitssögu", og á e.t.v. að vera víti til varnaðar, en er alltof einhliða til þess. Því hér er fjallað um þjóðfélagslegar hömlur á kynlífi án þess að víkja að vændi og útbreiðslu þess í borgum og sveitum. Fleiri stórar gloppur mætti nefna í þessu yfirliti, enda leggur Sigurður hér einkum áherslu á að fátt verði vitað um eitt og annað.

Sigurður Gylfi er sífellt að hamra á því að „fortíðin verði ekki göldruð fram", en hver hefur sagt að það sé markmiðið? Auðvitað er sagnfræðirit mannvirki, mótað af höfundi sínum og aðstæðum hans, umdeilanlegt, en færa má rök fyrir því og dæmi að ein túlkun eða mynd fortíðar sé réttari en önnur. Ella væri engin sagnfræði til, bara sögulegar skáldsögur. Og skil ég það ekki rétt, að Sigurður Gylfi boði (bls. 180-181) „einsögurannsókn" á tilteknu tilviki eða persónu án þess að tengja það við neitt annað? Það finnst mér vera sturluð stefna. Því það er ekki unnt að fjalla um neitt nema með samanburði við eitthvað annað! Amk. við aðstæður og viðhorf umfjallanda sjálfs. Og er þá ekki best að gera sem skýrasta grein fyrir því? Hvernig er unnt að boða sögu minnihlutahópa, svosem Gyðinga eða homma án þess að tengja þá sögu við yfirlit um samfélagið að öðru leyti? Þeir eru þó bara minnihlutahópar út frá viðhorfum meirihlutans hverju sinni.  Ekki eru gyðingar minnihlutahópur í Ísrael, og ekki voru hommar það í Grikklandi hinu forna, t.d. Það er og alrangt, þegar Sigurður Gylfi segir (bls.180) að jafnan hafi sagnfræðin fjallað um ríkjandi 2% mannkyns, aldrei um almenning. Ég las á sínum tíma töluvert í Fischer Weltgeschichte (hún birtist á árunum 1966-89 í 33 bindum), og það er bara eitt dæmi yfirlitssögu sem fjallar fyrst og fremst um aðstæður í þjóðfélögum, atvinnuhætti, tækni, lífsskilyrði og menningu, miklu frekar en atburðasögu eða konungaröð.

Sigurður Gylfi nefnir valkost við hreinskilnislega yfirlýsingu umfjallanda um afstöðu sína, þar sem er stefnuskrá Helga Skúla Kjartanssonar. En síst virðist hún betri, skv. umfjöllun Sigurðar á bls. 219. Að ímynda sér að unnt sé að semja „hlutlaust yfirlit, að sætta öll sjónarmið og fara einhvern hlutlausan milliveg að hverju viðfangsefni"! Það er nú bara að segjast ætla að beygja sig undir ríkjandi viðhorf á núverandi tímum. Auðvitað ber umfjallanda að draga ályktanir af efni sínu, og leggja skefjalaust dóm á, svo fremi að hann gæti hlutlægni, sem er allt annað en hlutleysi. Hlutlægni er að láta mismunandi sjónarmið koma fram. Þessari stefnu reyndi ég að fylgja, m.a. í Rauðu pennunum, og hefur verið láð að sýna umfjallaðri hreyfingu fjandskap. En þar var –auðvitað umdeilanleg-  ályktun af umfjölluninni, og mér sýndist óheiðarlegt að dylja hana undir sýndarhlutleysi. Hvernig er unnt að fjalla um bókmenntahreyfingu sem segist ætla að skapa nýja tegund bókmennta á grundvelli marxískrar stéttabaráttu verkalýðsins án þess að leggja mat á hvernig til hafi tekist með ætlunarverkið?  

Sigurður Gylfi hamast mjög gegn yfirlitsritum vegna þess að grundvöllur þeirra sé "þannig uppbyggður að honum er ætlað að fela eyðurnar sem eru í þekkingu okkar, breiða yfir misfellurnar í sögunni og leyna ágreiningnum sem er á milli ólíkra afla samfélagsins á öllum tímum" (bls. 353).

Ekki segir Sigurður nokkursstaðar hversvegna svo hljóti að vera. Enda er þetta mesta firra. Hann vitnar þarna í umfjöllun mín og fleiri um síðustu bindi Íslenskrar bókmenntasögu, en sleppir því, að ég nefndi einmitt, að sumir höfundar hennar, t.d. Árni Sigurjónsson, draga fram mismunandi túlkanir og ágreiningsmál, meðan aðrir, t.d. Halldór Guðmundsson, breiða yfir slíkt, og reyna að finna einhverskonar samnefnara, líkt og haft var eftir Helga Skúla hér að framan. Enda er það regla frekar en undantekning í þeim yfirlitum sem ég hefi lesið eða heyrt, að höfundur segi; þetta atriði er að mestu ókannað, hér þyrfti að rannsaka betur, o.s.frv. Þetta hljóta allir lesendur að kannast við. Ekki vekur einsaga slíka ítarleit. Það er eins og maður taki upp kartöflu, skoði hana, vegi og lýsi henni, taki síðan aðra, sem reynist svolítið öðruvísi, loks þá þriðju. Og þá eru flestir orðnir leiðir á slíkri iðju, enda er þeim bannað af Sigurði að setja einstaka athugun í stærra samhengi.

Tökum annað dæmi, einsögu bókmennta. Sveitamaður á 19. öld hefur ort einn rímnaflokk. Við rekjum hvernig saga er rakin í honum, greinum bragarhætti og kenningar, og svo tengjum við þetta kannski við æviatriði mannsins. Hætt er við að það yrði ansi fátæklegt. Því öll þessi einkenni rímna mótast af margra alda sterkum hefðum, svo ekki sé sagt klisjum. En við megum einmitt ekki tengja þessa einstöku rannsókn við yfirlit bókmenntagreinarinnar!

Séra Björn

Nú kom skrítinn leikur í þrátefli Sigurðar við sögustofnuna. Á sama méli og umrædd bók hans birtist fékk hann óvæntan lærisvein í einsögu, nefnilega sjálfan Gunnar Karlsson, höfuðandstæðing hans í sögustríðinu undanfarinn áratug eða meira. Gunnar birti grein um kvæðið Sumarnótteftir sr. Björn Halldórsson í Laufási, og rekur kvíða þess til óyndis samkynhneigðs manns sem neyddur hafi verið til að kvænast. Sem rök notar Gunnar vísu og bréf Björns, auk munnmæla sveitunga hans. Ég gerðist til að svara (grein mína má sjá á http://oernolafs.blogspot.com/íslenskt) og tengja þetta kvæði Björns við yfirlitssögu, og hélt því fram að Sumarnóttværi dæmigert fyrir bókmenntatísku samtímans, heimshryggðarkvæði rómantíkur, sem einkum breska skáldið Byron (1788-1824) gerði víðfræg um alla Evrópu á öndverðri 19. öld. En það eru kvæði þar sem náttúrumynd er samstillt til að sýna vonleysi, hryggð o. fl. þ. h. Stundum er þeirri tilfinningu lýst yfir af ljóðmælanda, en stundum kemur hún óbeint fram. Áður hafði ein heimild Gunnars, sr. Bolli Gústavsson, nefnt þá stefnu, reyndar um annað kvæði sr. Björns. En að hætti Sigurðar Gylfa mótmælti Gunnar slíkum aðferðum, þótt hann að sönnu viðurkenni tilvist og áhrif bókmenntahefða.

Gunnar telur ýmis dæmi þess að kvæði Björns sé frábrugðið þeim heimshryggðarkvæðum íslenskra rómantískra skálda sem ég hafði tilfært. Gunnar  segir að þar sem "kyrrð og einkum næturkyrrð var algengt tákn friðsældar í hugum fólks, er það frumlegt sem séra Björn gerir úr næturkyrrðinni", þ.e. kvíða. Þetta sannar bara ekki neitt. Ég hef aldrei haldið því fram að kvæði Björns væri ófrumlegt, bara að það sé samkvæmt þessari megintísku, þótt það hafi sín sérstöku einkenni, eins og hin kvæðin, sem einnig nota lýsingar náttúru til að draga upp samstillta mynd af ugg. Til þess þurfti ekki samskonar kyrrðarmynd og í kvæði Björns, það hefði verið ófrumlegt, og það forðuðust þessi skáld. Því er rangt til getið hjá Gunnari að ég "hafi leitað nokkuð rækilega að hliðstæðum við kyrrðarmynd Sumarnæturí rómantískum skáldskap Íslendinga". Þessar nægðu, sem ég mundi í svipinn. Ég var alls ekki að fjalla um áhrif eins kvæðis á annað, heldur einungis að heimfæra þau til sama meginflokks, tiltekinnar tísku. Reyndar finnst mér snilldin meiri í tilfærðum kvæðum Gríms, Benedikts og Steingríms en hjá Birni, sem segir deyjandi dagsroða drekkja sér. Stuðlanauð þrengir að hugsuninni.

Um skyndileg hvörf kvæðisins frá náttúrulýsingu til að segja "ég" og tengja þannig tilfinningamynd náttúrulýsingar við ljóðmælanda nefndi Gunnar annað dæmi, kvæði Gríms Thomsen um Goðmund á Glæsivöllum, en ég nefndi  Gunnarshólma Jónasar Hallgrímssonar, sem Gunnari þykir í þessu atriði ólíkt Sumarnótt Björns, því útkoman hefði orðið nokkurnveginn eins, þótt orðinu "ég" væri þar sleppt. Því er ég ósammála. Einmitt það að ljóðmælandi segir frá tilfinningum sínum, að hann telji sögu Gunnars á Hlíðarenda hugljúfa og segir hversvegna, þ.e tengir við ákafa þjóðerniskennd kvæðisloka, sýnist mér gera þá tilfinningu nærkomna lesendum. Hvað sem því líður vísaði ég um hvörf til 1. persónu og breyttrar kenndar einnig til kvæða Heinrich Heine (1797-1856) sem á norðurlöndum var einna mest metinn þýskra skálda, einnig þegar Björn dvaldist í Kaupmannahöfn (veturinn 1850-51). Líklegt þykir mér að sá skáldhneigði menntamaður hafi haft spurnir af þeirri alkunnu tísku, altént fann Björn hana ekki upp. Enn má nefna að fáeinum árum áður, 1845, birti  Grímur Thomsen meistara­prófsritgerð sína um Byron (sem hann fékk doktorsnafnbót fyrir 1854, sbr. Helga Skúla, bls. 118-19). Og nú er best að ég segi beint út það sem ég ýjaði að í grein minni: Það sem ekki verður vitað er ekki áhugavert. Með öðrum orðum, mér er hjartanlega sama að hverjum losti sr. Björns Halldórssonar beindist fyrir hálfri annarri öld, það setur ekki mark á þetta kvæði hans, og sú tilfinning sem það lætur í ljós er samkvæmt bókmenntatísku, og að sama skapi lítil heimild um hugarástand höfundar. Svona gafst nú að fylgja einsöguaðferð Sigurðar Gylfa – það leiðir til þess að huga ekki að sögulegu samhengi verksins. Undir slíku verður ekki setið þegjandi, hver sem í hlut á. Og þegar þetta hendir kunnáttusaman og þrautþjálfaðan sagnfræðing, liggur nærri að segja að Gunnar Karlsson hafi þannig eftirminnilega sýnt fram á haldleysi einsöguaðferðar - þótt að vísu kæmi úr því skemmtilegur pistill.

Hér hefur þá Sigurður Gylfi unnið frækilegan stundarsigur, en sögustríð hans var samt fyrirfram tapað. Skýringu á því hve yfirborðsleg, þokukennd og staglsöm bók hans er, sé ég í því að hann er fastur í kreddum sem hann getur ekki rökstutt né réttlætt. Sorglegt.

Tilvitnuð rit:

Sr. Bolli Gústavsson: Upprisuskáld(bls. 7-131 í:) Björn Halldórsson í Laufási: Ljóðmæli. Rvík 1994.

Gunnar Karlsson: Hvers vegna kveið séra Björn Halldórsson komandi degi?Tímarit Máls og menningar, 2.hefti 2007, bls. 59-69.

Örn Ólafsson: Andsvar um Björn í Laufási. Tímarit Máls og menningar, 3.hefti 2007, bls. 133-9.

Gunnar Karlsson: Um séra Björn, kveðskap og kynhneigð. Tímarit Máls og menningar, 4.hefti 2007, bls. 134-8.

Helgi Skúli Kjartansson: Bráðþroska menningarviti. Tímarit Máls og menningar, 3. h.2005, bls. 116-120.

Sigurður Gylfi Magnússon: Sögustríð. Rvík 2007.

Örn Ólafsson: Rauðu pennarnir. Rvík 1991.  

Örn Ólafsson

Til baka

yfirlit frétta