13. október 2008 15:12

Viðsjárverðir tímar eða endurtekið efni?

Á níunda áratug tuttugustu aldar, á tímum Ronalds Reagans og Margretar Thatchers, áttu sér stað gríðarleg hugmyndafræðileg umskipti. Þetta var tími aukins frjálsræðis; í viðskiptum, í stjórnmálum og í menningalegu tilliti. Gömlu kerfin og hugmyndirnar riðuðu að lokum til falls. Nýfrjálshyggjan svonefnda tók öll völd og leysti sósíalismann og kapítalismann af hólmi. Jafnvel þegar jafnaðarmenn á borð við Blair og Clinton komust til áhrifa fylgdu þeir sömu línu og forverar þeirra – „frelsinu“ var sungið lof og undir tók þjóðakór heimsins. Langflestir voru á einu máli um að fólkinu liði mikið betur, hagur þjóðanna (Vestrænna þjóða) hefði vænkast svo um munaði. Hagtölurnar lugu ekki.

Hér á Íslandi fylgdu ráðamenn sömu slóð. Leiðtogar þjóðarinnar hreyktu sér af hæðsta steini og sögðu, fullir stolts, að við hefðum náð að gera eins og heimurinn allur – verða hluti af nýkapítalismanum sem engin landamæri virti. Flæði fjármagns í hinum hnattvædda heimi mætti engin tökmörk setja, allt yrði að vera frjálst. Og það var ekki að sökum að spyrja, „víkingarnir okkar“ fóru af stað og brutu sér leið inn á gróna markaði erlendis með frábærum árangri. Landsfeðurnir, Davíð Oddsson og Ólafur Ragnar Grímsson, kepptust við að skýra „útrásina“ og setja hana í sögulegt samhengi. Það gat víst varla farið á annan veg en að „okkar fólk“ legði land undir fót – „út vil ek“- hugsunarhátturinn var enn svo ríkur þáttur í „eðlisfari“ Íslendinga að sögn. Það hlaut að koma að því að „strákarnir okkar“ tækju yfir lönd og álfur. Íslendingar eru jú afkomendur landkönnuða, uppfinningamanna og hugsuða eins og forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, orðaði það á fundi hjá Sagnfræðingafélagi Íslands í janúar 2006. Það sem einkenndi þessar hátíðarræður ráðamanna var hve lítil innistæða var fyrir söguskoðuninni; eiginlega var ekki fótur fyrir henni. Keppst var við að búa til þjóðlegar umbúðir utan um gjörninga sem studdust við alþjóðleg viðmið og rök. 

Nú er þessi tími liðinn, nýr tími runnin upp, eða hvað? Ég óttast að svo sé ekki. Ég kvíði fyrir því að í hönd fari „aftökur“ sem verða álíka innihaldsríkar og málefnalegar og lofið sem þeir voru ausnir sem nú sitja í súpunni. Ég spyr: Er mikill munur á ræðum Ólafs Ragnars Grímssonar um útrásina og reiðilestri Egils Helgasonar yfir Jóni Ásgeiri Jóhannessyni í sjónvarpsþættinum Silfur Egils á síðsta sunnudag? Ég held ekki, hvort tveggja byggja á sleggjudómum, upphrópunum og ótrúlega litlum og í besta falli villandi upplýsingum um stöðu mála.

Nú er spurningin þessi: Viljum við „vita“, eða viljum við bara hrópa?

Sigurður Gylfi Magnússon

Til baka

yfirlit frétta