Berfættur maður með banjó

Af Umbreytingum – Ljóðum á hreyfingu eftir Bernd Ogrodnik

Um síðustu helgi rann upp fyrir mér að mikil ögrun getur falist í berfættum manni með banjó. Ég var stödd á frumsýningu Þjóðleikhússins á leikbrúðuverkinu Umbreytingum eftir Bernd Ogrodnik. Eftir að frumsýningargestir höfðu komið sér fyrir varð dágóð bið áður en sýningin hófst. Loks var slökkt á ljósunum og í maga mínum flögraði fiðrildið góða sem gjarnan gerir vart við sig á eftirvæntingarfullum augnablikum. Þegar sviðið lýstist upp blasti við áhorfendum maður sem sat á smækkaðri útgáfu af plánetunni Jörð. Hann var berfættur og lék af auðmýkt og hæglátri innlifun á banjó. Ekkert meir, engin leikræn tilþrif, aðeins áhorfandinn og þessi auðmjúki banjóspilari. ,,Halló áhorfandi, hér er ég, engir stælar, engin uppgerð, ég er að leika á banjó hér og nú – hvað með þig?” Auðvitað sagði hann ekkert af þessu beinum orðum, en sú stóíska ró sem hann bjó yfir var á einhvern undarlegan hátt svo áleitin að hann hefði allt eins getað skorað áhorfendur á hólm. Og kannski gerði hann einmitt það.

Leiksýningar eru stundum sérstaklega skapaðar til að ögra og vekja áhorfendur til meðvitundar um stöðu sína. Óvenju mikið hefur verið af slíkum sýningum á þessu leikári og má þar helst nefna Túskildingsóperu Brechts, Virkjunina eftir Jelinek og Mindcamp sem sýnd var í Hafnarfjarðarleikhúsinu. Sýning Ogrodniks á hins vegar fátt eða ekkert sameiginlegt með aðferðafræði ofangreindra sýninga. Ég efast um að ætlun Ogrodniks sé beinlínis sú að ögra en áhrifin af þessu kyrrláta leikhúsi eru þau að áhorfandinn situr uppi með sjálfan sig.

Hæglátt banjóspilið í upphafi sýningarinnar slær tóninn fyrir það sem á eftir kemur og látleysi einkennir alla sýninguna, hvort sem um er að ræða dramatískar eða kómískar aðstæður. Ogrodnik kann þá list að ofhlaða ekki með brellum. Hann leyfir brúðunum að segja sögurnar og treystir áhorfendum til að skilja þær. Þetta er þægileg hvíld frá því sem vill henda í textaleikhúsi samtímans þar sem gagnkvæmt vantraust ríkir oft á milli áhorfandans og leikhússins. Leikhúsið treystir ekki áhorfendum til að skilja verkið til fulls og grípur þess vegna til örþrifaráða og óþarfa útskýringa. Áhorfandinn er að sama skapi tortrygginn gagnvart leikhúsinu og óttast að það sem fer fram á sviðinu sé falskt.

Það er engin ástæða til að kvíða því að nokkuð sem Ogrodnik gerir á sviðinu sé óekta. Hvert einasta atriði sýningarinnar er unnið af mikilli nostursemi enda mun Ogrodnik hafa gengið með sumar persónurnar í tíu ár. Eiginleg sköpun Umbreytinga tók um tvö ár og áhrifa hins vandlega undirbúnings gætir í öllum þáttum sýningarinnar. Hver hreyfing er úthugsuð og Ogrodnik gefur brúðunum líf með heillandi færni sinni þannig að maður fær á tilfinninguna að hann virkji hverja einustu frumu líkamans í verkið. Auk þess að stjórna brúðunum hefur hann sjálfur smíðað þær og hannað leikmyndina. Ekki má gleyma að Ogrodnik flytur alla lifandi tónlist í verkinu. Honum til aðstoðar á síðasta sprettinum voru Ágústa Skúladóttir leikstjóri, Þórunn Elísabet Sveinsdóttir búningahönnuður og Páll Ragnarsson hönnuður lýsingar. Þau skila sínu vel og hafa öll verið Ogrodnik trú í vinnu sinni.

Sýningin samanstendur af þrettán örsögum sem eru jafn fjölbreyttar og þær eru margar. Ogrodnik teflir fram ólíkum tegundum leik –og strengjabrúða og umfjöllunarefnin eru af tilvistarlegum, heimspekilegum og húmorískum toga. Allar sögurnar tengjast þó umbreytingum á einhvern hátt. Kómísku atriðin eru mjög skemmtileg og einfaldar brúður sem Ogrodnik notar í sumum þeirra virka eins og töfralyf fyrir ímyndunaraflið. Þar má til dæmis nefna gömlu kerlinguna í sögunni Fegurðarskyn en uppistaða þeirrar brúðu eru einföld slæða og fingur Ogrodniks. Stór hluti sýningarinnar er þó af alvarlegum toga og er yfir henni sá ljóðræni blær sem oft virðist loða við leikbrúðusýningar. Samband brúðunnar og stjórnanda hennar er ljóðrænt í sjálfu sér og það er að bera í bakkafullan lækinn að bæta við ljóðrænum söguþræði. Þótt alvarlegri senurnar séu oft fallegar eru kómísku senurnar eftirminnilegastar. Hér má sérstaklega nefna atriðið með Einari Einarssyni sem fjallar á fyndinn og örlítið gróteskan hátt um einmanaleika og ýmsar prívatathafnir sem flestir ættu að kannast við. Ég fann til samkenndar með Einari um leið og hann birtist á sviðinu og gott ef mér þótti ekki eilítið sorglegt að kveðja hann.

Umbreytingar er bæði fyndin og alvarleg sýning. Meira hefði mátt gera af því að flétta saman alvöru og gríni í einni og sömu senunni. Það kemur sjaldan fyrir og flest atriðin eru annað hvort kómísk eða ljóðræn og alvarleg. Ég saknaði þess að Ogrodnik teygði sig ekki lengra í gróteskri fantasíu og svörtum húmor. Upp úr standa þó ótrúlega nákvæm vinnuubrögð Ogrodniks og virðing hans fyrir brúðunum. Það var líka frelsandi að vera treyst sem áhorfanda – svona eftir að ég var búin að jafna mig á banjóleiknum og stilla á rétta rás.

Helga Rakel Rafnsdóttir

Til baka

yfirlit frétta