Myndmál sálma. Tilraun til túlkunar með hliðsjón af sálgreiningu Jacques Lacan. Fyrri hluti.

Inngangur

Sálmakveðskapur býr yfir ákveðnu myndmáli sem á rætur sínar að rekja til Biblíunnar. Myndmálið birtist ekki aðeins í því sem rætt er um eða lýst er í sálmum heldur markar það jafnframt mælanda og hinum ávarpaða stað. Þessi atriði eru í raun það sem kalla mætti kjarna myndmálsins. Þau eru algengasti þáttur þess, koma fyrir annað eða bæði í flestum sálmum, auk þess að vera það sem önnur atriði í myndmálinu snúast mörg um á einn eða annan hátt. Kjarninn er þá annars vegar sá að mælandinn myndhverfist oftar en ekki í barn, barnslegt dýr og/eða smáa jurt. Hins vegar er hinn ávarpaði, sem yfirleitt er óhlutbundin guðshugmynd, persónugerður sem faðir (stundum sonur/bróðir, sjaldan móðir). Fyrir þennan myndmálskjarna bera sálmar oft svipmót orðræðu innan fjölskyldu. Mælandinn er í vanmáttugri stöðu barns eða þess smáa gagnvart hinum ávarpaða föður. Ræða hans einkennist annaðhvort af sektarkennd og ótta við föðurinn eða ást og þrá eftir velþóknun hans. Föðurmynd sálma er ýmist upphafin og/eða ógnandi, hinn ímyndaði faðir virðist hafa líf og limu barnsins í hendi sér.

Þó að fróðlegar athuganir hafi verið gerðar á myndmáli sálma sem afmörkuðu fyrirbæri, m.a. í ritgerð þeirri sem Helgi Skúli Kjartansson skrifaði um Passíusálma Hallgríms Péturssonar (1973), er ljóst að hefðbundin bókmenntafræði megnar ekki að skýra formgerð og verkun þeirra þátta myndmálsins sem hér voru nefndir. Það er hins vegar freistandi að skoða myndmálskjarnann og önnur skyld atriði í orðræðu sálma út frá þeim sálgreiningarkenningum nútímans sem leggja áherslu á þátt föðurins í mótun barna og inngöngu þeirra í samfélag máls og menningar. Franski sálgreinandinn Jacques Lacan hefur þróað róttækar hugmyndir í þessa veru sem byggja bæði á frægum kenningum Freuds í sálfræði og mál- og samfélagsgreiningu formgerðarsinna (strúktúralista) á 20. öld. Lacan setur kenningar sínar fram með ögrandi hætti sem erfitt er að henda reiður á og virðist telja það rökrétt út frá þeim forsendum sem hann gefur sér um eðli tungumáls og hugsunar. Umfjöllun um kenningar hans hlýtur því að snúast í óvenjuríkum mæli um túlkun og verður hér einkum stuðst við tvö túlkunarrit um Lacan. Annað er eftir Aniku Lemaire: Jacques Lacan (Brussel 1970; hér er vitnað í gerð sem höfundur endurskoðaði og var þýdd og gefin út á ensku, sjá Lemaire 1977). Hitt er eftir Bice Benvenuto og Roger Kennedy (1986): The Works of Jacques Lacan. An Introduction. Auk þess er vitnað í enska þýðingu á hluta af greinasafni Jacques Lacan (1977): Écrits. A Selection.

Jacques Lacan gefur sér forsendu sem kenningar hans standa eða falla með. Forsendan er hugmynd Freuds um svokallaða Ödipusarduld sem grundvallarferli í myndun einstaklinga og inngöngu þeirra í sérhvert samfélag, raunar sem hornstein siðmenningar. Ödipusarduld er í stuttu máli það þegar barn laðast kynferðislega að foreldri sínu af gagnstæðu kyni og vill ryðja hinu úr vegi sem er samkynja því sjálfu. Barninu lærist svo síðar að bæla og dylja þessar hvatir með því að taka upp stöðu samkynja foreldrisins og beina kynferðisóskum sínum að öðrum af gagnstæða kyninu en hinu foreldrinu. Það er kannski ekki fyrst og fremst tilvist Ödipusarduldarinnar sem er umdeild, enda hefur hún verið rökstudd með dæmum úr sálgreiningu og athugunum á atferli, öllu heldur þýðing hennar og mikilvægi - þ.e. sem sammannlegs, ótímabundins mótunarafls. Freud reyndi í bók sinni Totem und Tabu að skýra útmægðir (exogamy) "frumstæðra" þjóðflokka og boð þeirra og bönn í ljósi Ödipusarduldarinnar og mannfræðingar eins og Claude Lévi-Strauss hafa að einhverju leyti fetað í fótspor hans í skoðunum sínum á ómeðvituðum lögmálum slíkra samfélaga. En hugmyndin sjálf er aðallega mótuð af athugunum á samfélögum og menningu Vesturlanda á 19. og 20. öld (og sjónarhóli skoðenda sem tilheyra þeirri menningu), menningu sem helgast mjög af grunneiningu sinni: kjarnafjölskyldunni.

Kjarnafjölskyldan hefur iðulega í för með sér ákveðna aflokun og náin samskipti foreldra og barna. Tilfinningalegir árekstrar og átök eins og Ödipusarduld eru því mun líklegra áhrifaafl þar en í annarri fjölskyldugerð og menningarumhverfi. Slíkar forsendur verður að hafa í huga ef nota á kenningar og aðferðir, sem reistar eru á þessari grunnhugmynd, á rannsóknarefni sem tengjast öðrum tímum og annarri menningu en Vesturlöndum eftir iðnbyltingu. Þó að Ödipusarduld í einhverri mynd kunni að hafa fylgt samfélagi manna frá örófi alda, eins og Freud gerði ráð fyrir, þá er hún afmarkað nútímafyrirbæri bæði sem aðstaða og afstaða rannsókna.

Sálmakveðskapur er bókmenntagrein sem mótaðist með siðbreytingarmönnum í Þýskalandi á 16. öld. Fjölmargir sálmar voru þýddir á íslensku á sömu öld og urðu undirstaða innlendrar sálmagerðar. Þessir þýddu sálmar voru flestir þýskir eða danskir að uppruna (sjá Pál Eggert Ólason 1924). Ef greina á myndmál sálma, sem virðist bera sterkan keim af orðræðu innan fjölskyldu, samkvæmt kenningum sem draga dám af fjölskyldugerð síðari tíma, hlýtur að varða miklu hvort grundvallarbreytingar hafi orðið á fjölskyldugerð í Evrópu norðvestanverðri frá því á 16. öld.

Svo virðist ekki vera ef marka má rannsóknir fræðimanna:

En markverðust er þó sú niðurstaða að gagnstætt hinni viðteknu skoðun hefur einföld kjarnafjölskylda (foreldrar ásamt börnum) verið langútbreiddasta formið í norðvestanverðri Evrópu. Á 17.-18. öld reynast heimili með slíka fjölskyldugerð hafa verið milli 70-80% af heildinni - og er þá miðað við könnun á mismörgum sóknum í Englandi, norðanverðu Frakklandi og Þýskalandi, Niðurlöndum og Norðurlöndum. (Loftur Guttormsson 1983:43)

Samkvæmt öðrum könnunum má telja "að veruleg breyting hafi ekki orðið á formlegri fjölskylduskipan í norðvestanverðri Evrópu síðustu fimm aldirnar" (Loftur Guttormsson 1983:45). Svipuð fjölskyldugerð virðist einnig hafa einkennt íslenska samfélagið. Tölulegar upplýsingar eru af skornum skammti fyrr en með manntalinu 1703, en þá og síðar á 18. öld virðast

íslensk heimili hafa verið að meðaltali u.þ.b. fjórðungi margmennari en heimili í grannlöndunum. Ennfremur er ljóst að mismunurinn stafar ekki af því að sjálfur fjölskyldukjarninn hafi verið stærri að jafnaði heldur af hinu að fleiri óvandabundnir komu á hvert heimili að meðaltali. (Loftur Guttormsson 1983:124)

Hér á landi hafa því verið heldur fleiri í heimili en annars staðar, en kjarnafjölskyldan hefur engu að síður verið hornsteinn samfélagsins. Miðað við þá kyrrstöðu sem einkenndi íslenska bændasamfélagið frá síðmiðöldum og fram á 19. öld er ósennilegt annað en sama fjölskyldugerð hafi verið ríkjandi hér a.m.k. frá siðbreytingu þó að tölulegar upplýsingar skorti. Um norðvestanverða Evrópu alla virðist því óhætt að fullyrða að þrátt fyrir breytingu á menningar- og samfélagsháttum á seinni tímum hafi fjölskyldugerðin áfram verið hin sama. Kjarnafjölskyldan með nánu samneyti foreldra og barna hefur ekki síður einkennt það umhverfi sem sálmar eru sprottnir úr en þá menningu sem mótað hefur sálgreiningarkenningar nútímans.

Önnur forsenda sem hér skiptir máli er staða kynjanna eða réttara sagt staða feðra og mæðra eins og hún horfir við ungdóminum. Föðurhugtakið í sálgreiningu felur ekki endilega í sér raunverulegan föður - frekar þriðja aðila eða þátt (jafnvel tungumál og samfélag eða stöðu innan þeirra) sem kemur inn í hið tvíhliða samband móður og barns. Þessi þriðji þáttur er kenndur við föðurinn vegna samfélags- og sögulegs hlutverks hans sem löggjafa og valdhafa. Það líffæri sem hann hefur umfram móðurina er tákngert og verður að viðmiði allrar merkingar. Völsinn (phallus) er ekki aðeins táknmynd lífsfyllingar heldur og

a signifier for the cultural privileges and positive values which define male subjectivity within patriarchal society, but from which the female subject remains isolated. It is thus closely aligned with two other very privileged terms within the Lacanian grammar, "symbolic father" and "Name-of-the-Father." All three are signifiers of paternal power and potency. (Silverman 1983:183-184)

Þótt hinn táknlegi faðir þurfi ekki að vera af holdi og blóði er áhrifastaða hans bundin því sögu- og samfélagslega fyrirbæri sem feðraveldið er. Nú má náttúrlega líta á hugmyndir sálgreiningarinnar sem hreina afurð þeirra samfélagshátta og hugmyndafræði sem einkenna það feðraveldi sem hún er til orðin í. Þeir sem halda uppi vörnum fyrir sálgreininguna benda hins vegar á að hún sé rannsóknaraðferð sem hefur þróast út frá athugunum á einstaklingum sem bera öll merki sinna sögulegu aðstæðna - feðraveldisins: "psychoanalysis is not a recommendation for a patriarchal society, but an analysis of one" (Mitchell 1974:xv). En var staða föðurins jafnsterk í því menningarsamfélagi sem ól af sér sálma?

Hafi hún ekki verið það fyrir í þeim löndum þar sem mótmælendatrú komst á lögðu siðbreytingarmenn allt kapp á að styrkja hana. Ekki var nóg með að í kjölfar hins nýja siðar sigldi einveldi konungs í nafni Guðs föður heldur lagði sjálfur faðir sálmakveðskaparins, Marteinn Lúther, mikla áherslu á að koma svipuðu einveldi á inni á heimilunum:

Á sama hátt má sýna fram á að hin lútherska siðbreyting hafi lagst á sveif með konungsvaldinu í þessu efni og stuðlað að eflingu húsbóndavalds ... : húsmóðurinni var skipað á bekk með börnum og hjúum. Sjálfur lagði Lúther þunga áherslu á að eitt höfuð skyldi vera yfir hverju heimili, þ.e. húsbóndinn. ... Til þess að tryggja góðan húsaga skyldi vald húsbóndans - húsföðurins - vera óskorað. En húsfaðirinn mátti ekki beita valdi sínu eftir geðþótta; hann skyldi fara mildilega með það, sýna sams konar föðurlega umhyggju og sjálfur himnafaðirinn. (Loftur Guttormsson 1983:58-59)

Í löndum lútherstrúar var því ekki aðeins stjórnvald og jarðeign í höndum feðranna heldur stóðu stéttir þeirra saman í hugmyndafræði tímans: kóngur - klerkur - heimilisfaðir. Föðurímynd þessara tíma hefur því væntanlega haft alla burði til þess að vera það tákn valds og lögmáls sem sálgreining okkar daga tengir henni sem áhrifaafli í þroskaferli einstaklinga.

Svipuð fjölskyldugerð (kjarnafjölskylda) og staða kynjanna (feðraveldi) réttlæta þó í sjálfu sér ekki að kenningar sem byggja á sálgreiningu á nútímamönnum séu notaðar til greiningar á bókmenntaframleiðslu fyrri tíðar manna eða menningarafurðum yfirleitt. Þetta er vandamál sem varðar sálgreininguna sem aðferð: Hver eru takmörk hennar? Hvaða annmarkar eru á því að nota hana við bókmenntaskoðun? o.s.frv. Slíkar spurningar verður að hafa í huga þegar sálgreiningu er beitt með þessum hætti en svörin eru þó ekki síst undir því komin hvernig haldið er á málum í greiningunni hverju sinni. Hér er lögð áhersla á þá hlið sálma sem snýr að viðtakanda (sem oftar en ekki er um leið flytjandi og setur sig í stöðu mælanda) og farin sú leið að athuga fremur formlega hlið á þeim - myndmálið. Með þessu er verið að forðast það sjónarhorn sálfræðilegra bókmenntarannsókna að líta einvörðungu á innihald texta sem oft hefur það í för með sér að textinn er einskorðaður við að vera afurð og (sjúkdóms)einkenni ákveðins sálarlífs eða hugarástands (bókmenntagreiningar Freuds sjálfs eru t.a.m. frekar greiningar á höfundi en texta).

Það skal tekið fram að umfjöllunin um myndmálið tekur einkum mið af lestri á ákveðnu sálmasafni þótt ekki séu tilfærð dæmi úr því til að sýna fram á öll atriði málsins. Hefði slíkt dæmasafn átt að verða marktækt hefði umfang ritgerðarinnar orðið að vera miklu meira en til var ætlast. Þess í stað voru valin dæmi úr nokkrum sálmum og þau greind nánar til þess að sýna fram á verkun myndmálsins. En til þess að umfjöllunin tæki nokkurt mið af þeirri hugmyndafræði sem leynt og ljóst er beint til viðtakandans var lagt til grundvallar sálmasafn sem gefið var út að undirlagi kirkjulegra yfirvalda og vitað er að hafði mikil áhrif á Íslandi. Sálmabókin 1589, gefin út af Guðbrandi biskupi Þorlákssyni, var lesin og lögð til grundvallar vegna þess að hún var meginuppistaða kristilegra söngbóka á Íslandi hátt í tvær aldir eftir útkomu sína (Páll Eggert Ólason 1924:217-219). Auk þess ber hún hinum erlenda uppruna rækilegt vitni þar sem allflestir sálmarnir eru þýðingar. Sálmabókin 1589 ætti að vera marktæk fyrir myndmál þeirrar hugmyndafræði sem lútherska alþjóðakirkjan lagði blessun sína yfir með því að "mestur hluti sálmanna var hinn sami sem sunginn var með öðrum lútherskum þjóðum samtímis" (Páll Eggert Ólason 1924:43).

Sem viðmiðun hefur Sálmabókin 1589 þó sína ókosti. Æskilegt hefði verið að taka inn í umfjöllunina íslenska samfélagshætti og aðrar forsendur sem skiptu máli fyrir viðtöku sálma hér á landi. En sakir uppruna þeirra verður að láta nægja að ganga út frá tveimur grundvallarskilyrðum sem voru sameiginleg þeim samfélögum sem sálmum siðbreytingarinnar var ætlað að ná til, þ.e. kjarnafjölskyldu og feðraveldi, sem virðast hafa einkennt Norðvestur-Evrópu alla. Án þessa samfélags- og menningarlega samhengis verður sálfræðin sem myndmál sálma býr yfir ekki skilin nema að litlu leyti. Sú stefna lútherskunnar að höfða sterkar til sérhvers sóknarbarns í trúarlegum efnum en tíðkast hafði í kaþólskum sið var ekki aðeins fólgin í því að gera almenning að þátttakanda í sálmasöng á móðurmálinu. Með því að færa sér í nyt hið hefðbundna myndmál kristninnar með áherslum sem tengdust samfélagsþáttum og fjölskyldugerð samtímans þá stefndi kirkjan beint og óbeint að því að gera fólk barnslegra í trúnni og auðmjúkara gagnvart yfirvöldum þessa heims og annars. Sálgreiningarkenningar Jacques Lacan eru vel til þess fallnar að skýra þessa verkun myndmálsins í hinum lúthersku sálmum.

Kenningar Jacques Lacan

I. Hið Ímyndaða: frumháttur samsömunar

Jacques Lacan gengur í kenningum sínum út frá þremur grundvallarsviðum eða frumháttum sem varða þroskaferil einstaklingsins. Frumháttur hins Raunverulega felur í sér allt það sem stendur fyrir utan einstaklinginn - náttúruna sem ytra afl, hlutveruleikann - sem og það sem er "ofar" skilningi hans og tjáningarmætti, s.s. dauðann og algleymi fullnægjunnar. Barnið upplifir þennan frumhátt t.a.m. í móðurkviði en merkingu eða orðum verður aldrei komið yfir þá reynslu.

Það er út úr þessum frumhætti ólýsanlegrar fullnægju eða algleymis er þekkir engan skort sem barnið þróast yfir í næsta frumhátt, hið Ímyndaða. Þegar við fæðingu byrjar barnið að finna fyrir skerðingu á þeirri fullnægju sem það naut í móðurkviði, því er ekki lengur ósjálfrátt séð fyrir öllu sem það þarfnast. Upp frá þessu einkennist líf þess af skorti. Það skortir þá heildstæðu líkamskennd sem það upplifði sem hluti af móðurlíkamanum. Í staðinn upplifir það líkama sinn í brotum sökum þess hvað það hefur í fyrstu litla stjórn á honum. Hvatir þess og þarfir kvíslast líka í aðskilda farvegi um líkamann: munn, endaþarm o.s.frv. Það leitar fróunar í sjálfsfullnægju (auto-erotisma) sem snýst fyrst um sinn kringum munnopið (barnið sýgur t.a.m. fingur sinn). Móðurbrjóstið og pelinn svala þörf þess fyrir næringu en það sér jafnframt í þeim uppbót á þeim skorti á heild sem hrjáir það. En barnið hefur fyrsta hálfa árið ekki tök á að öðlast þá heildarmynd af sjálfu sér sem getur vegið upp á móti brotakennd líkamans.

Þegar barnið nær 6-8 mánaða aldri fer það að gera sér grein fyrir því að það sér sig sjálft en ekki eitthvert annað barn þegar það horfir í spegil. Þetta er það sem Lacan nefnir spegilstigið sem er frumháttur hins Ímyndaða í hnotskurn. Með spegilmyndinni verður barnið sér úti um sjálfsmynd sem er heildstæð og laus við þá brotakenndu upplifun líkamans sem það finnur ennþá fyrir. Héðan í frá verður hið ytra spegill sem barnið sér sjálft sig í - hvort sem það er jafnaldri eða móðir þess. Spegilstigið er þannig upphafið að myndun sjálfsins (ego) sem er lengi að þróast. Sjálfið er samkvæmt Lacan tilbúin mynd sem við gerum okkur af okkur sjálfum gegnum hið ytra. Myndun þess á sér stað í frumhætti hins Ímyndaða og heldur áfram fram eftir árum. Sjálfið birtist okkur t.d. í draumum í mynd borgar eða virkis og samkvæmt Lacan er minningin um sjálfsmyndunina oft tengd árásarhneigð og ofbeldi. Þetta stafar af því að myndun sjálfsins á spegilstiginu, hinnar heilsteyptu og viðráðanlegu líkamsmyndar sem spegillinn afmarkar í tíma og rúmi, helgast af þeirri ofbeldis- og brotakenndu upplifun líkamans sem henni er í raun beint gegn. Lacan telur að ofbeldistal eldri barna um að slíta höfuðið hvert af öðru og draummyndir af limlestingu, vönun og líkamsáti séu minningar um myndun sjálfsins. Börn á spegilstiginu séu enda oft árásargjörn í garð jafnaldra sinna. Lacan lítur svo á að þau séu að reyna að ná valdi á spegilmynd sinni og staðsetja sig eða hasla sér völl í heiminum. En þrátt fyrir að þau hafi öðlast sjálfsmynd að einhverju marki á spegilstiginu hafa þau ekki í raun náð að greina sig frá öðrum. Þau sjá sjálf sig bara í hinu (l'autre), í spegli, í jafnaldra - og renna um leið saman við spegilmyndina og jafnaldrann. Hið tvíhliða spegilsamband sem einkennir frumhátt hins Ímyndaða er gagnverkandi, villandi samsömun: "The child who strikes another says that he has been struck; the child who sees another fall, cries" (Lacan 1977:19). Barnið hefur þróast frá staðbundinni sjálfsfullnægju á hinum brotakennda líkama yfir í sjálfsást (narcissisma), þ.e. ást á ímyndaðri heildarmynd eigin líkama eins og hún birtist í speglinum, sjálfsmynd sem verður alls staðar fyrir því.

II. Ödipusarduldin

Fyrsta stig Ödipusarduldarinnar þróast upp úr spegilstiginu og á sér stað í frumhætti hins Ímyndaða. Barnið gerir ekki fyllilega greinarmun á sjálfu sér og móður sinni. Hún fer að standa fyrir lífsfyllinguna með því að hún er sá sem sér um að uppfylla þarfir þess og langanir. Móðirin verður að viðmiði alls, barnið miðar óskir sínar allar við hana; hún verður fyrir barninu það sem Lacan nefnir Hinn (l'Autre), sem hann skrifar með stórum staf til aðgreiningar frá hinum (l'autre) sem áður er nefndur. Þegar barnið verður þess áskynja að móðir þess er ekki fullkomin, að hún hefur sjálf sínar takmarkanir þrátt fyrir þá lífsfyllingu sem hún stendur fyrir, fer það að þrá að uppfylla þennan skort hennar á fullkomnun. Það vill líka vera henni allt og reynir að gera sig ómissandi. Smám saman tekur þessi þrá á sig kynferðislega mynd eftir því sem barninu eykst vitund um kynjamun og kynhlutverk. Lacan hugsar sér þetta þannig að barnið þrái að vera móður sinni sá völsi (phallus) sem hana skortir. Völsann ber ekki fyrst og fremst (alls ekki, myndi Lacan segja) að skilja sem líffæri, þótt auðvitað varði það þrá móðurinnar sem grundvöllur kynferðissambands hennar við föðurinn. Völsinn stendur fremur fyrir þá lífsfyllingu sem óskað er eftir eða þá fullkomnun sem á skortir og sálgreiningin túlkar jafnan samkvæmt þeirri hugmynd að grunnhvatir (libido) mannsins séu kynferðislegar. Þráin til Hins er þá orðin að þrá Hins, þráin til móðurinnar veldur því að barnið samsamar sig því sem hún þráir eða skortir. Barnið er í raun réttri ekki enn orðið að sjálfstæðum einstaklingi, það er aðeins til sem framlenging á móðurinni.

Ef barnið á ekki að festast í ímynduðu sambandi við móðurina eða vera ætíð upp á hana komið er því nauðsynlegt að öðlast það sem Lacan kallar nafn föðurins: "It is in the name of the father that we must recognize the support of the symbolic function which, from the dawn of history, has identified his person with the figure of the law" (Lacan 1977:67). Í stuttu máli er hér um að ræða utanaðkomandi þátt sem kemur inn í tvíhliða samband móður og barns og jafngildir í raun valdboði. Það eru aðeins samfélagslegar og sögulegar aðstæður sem tengja þennan ytri valdboðsþátt persónu föðurins, raunverulegur faðir þarf ekki að vera til staðar heldur er hann táknlegur eins og áhersla Lacans á nafn föðurins gefur raunar til kynna: "The mother's own relation to her symbolic father may be sufficient. Even if there is a real father present what may be determinant is how he appears in the mother's discourse, how he is mediated by her, and whether or not she values him" (Benvenuto og Kennedy 1986:133-134). Það veltur því á orðræðu móðurinnar, því hvernig hún tjáir og miðlar hinum utanaðkomandi þætti, hvort barninu veitist það nafn föðurins sem samkvæmt Lacan ákvarðar annað stig Ödipusarduldarinnar. Barnið hefur hingað til beint árásarhvöt sinni að hinum utanaðkomandi föður sem það upplifir sem keppinaut um móðurina. En með nafni föðurins sér það hinn ytri þátt í nýju ljósi: faðirinn birtist því nú sem refsandi og almáttugt afl sem kemur upp á milli þess og móðurinnar. Lacan setur þetta stundum fram með biblíulegum lögmáls- eða boðorðshætti þar sem faðirinn segir við barnið: "Eigi skaltu sænga hjá móður þinni", og við móðurina: "Eigi skaltu hafa barnið fyrir völsa þinn". Faðirinn bindur þannig enda á hið ímyndaða samband barnsins við móðurina, það verður að láta af óskinni um að vera móðurinni allt. Faðirinn vanar barnið á táknlegan hátt þegar hann skilur það frá móðurinni eða bannar því að vera völsi hennar. Um leið reynir barnið á sjálfu sér lögmál föðurins, lögmál misleitni og aðgreiningar: það er eitt, móðirin annað.

Á þriðja og síðasta stigi Ödipusarduldarinnar horfir faðirinn öðruvísi við barninu gangist það undir lögmál hans (þetta heitir á biblíumyndmáli að umskurnin nái einnig til hjartans). Hann hættir að vera ógnandi, refsandi og almáttugur og verður þess í stað gefandi. Hann löggildir samkvæmt Lacan þrá eða ósk barnsins ef það sættist á að hafa völsann í stað þess að vera hann. Um leið gefur faðirinn fyrirheit: stráknum stendur til boða að taka upp stöðu hans í samfélaginu og kynferðissamband við hitt kynið en stelpunni að taka upp stöðu móðurinnar í samfélaginu ("hafa völsann" í barnsmynd) og kynferðissamband við föðurkynið ("hafa völsann" í kynlífinu). Þannig er Ödipusarduldin hornsteinn siðmenningar: barnið bælir óskina um að verða eitt með móðurinni og gengur inn í samfélagið, samskipti við aðra. Þetta markar jafnframt upphaf dulvitundarinnar: þráin til móðurinnar er ekki upprætt heldur bæld og veitt í leyfilegan farveg. Hin dulvitaða ósk til móðurinnar rís upp í öllu sínu veldi þegar barnið er skilið frá henni: skorturinn einkennir nú endanlega tilvist þess. Frá þessari stundu leitar barnið þess að uppfylla gegnum frumhátt hins Táknlega skortinn á samsemd frumbernskunnar.

III. Hið Táknlega: frumháttur aðgreiningar

Frumháttur hins Ímyndaða einkenndist af tvíhliða, milliliðalausri samsömun barnsins við móðurina. En í Ödipusarduldinni hefur nýr frumháttur komið til sögunnar. Hið Táknlega (hið Symbólska) er frumháttur aðgreiningar í stað samsömunar hins Ímyndaða. Barnið hefur færst frá tvíhliða sambandi yfir í þríhliða, óbein tengsl. Hið Táknlega er frumháttur tungumálsins, táknkerfisins, allra þeirra milliliða sem koma í stað hinnar beinu samsömunar frumbernskunnar. Hér er þó engan veginn um einfalda yfirfærslu að ræða því hið Ímyndaða (og hið Raunverulega) er áfram til staðar og verkar á barnið (og hinn fullorðna) í frumhætti hins Táknlega.

Ödipusarduldin og aðildin að hinu Táknlega, að tungumálinu og táknskiptum menningarinnar, eru hliðstæður en ekki eitt og sama ferlið. Þau eru þó samverkandi en venslin eru flókin. Barnið hefur yfirleitt náð einhverju valdi á tungumálinu áður en það gengur í gegnum Ödipusarferlið svo að strangt tekið getur lausn á þeirri duld ekki talist nauðsynleg forsenda máltökunnar eða aðildarinnar að hinu Táknlega. Því er líkast sem lausnin á Ödipusarduldinni verki aftur fyrir sig á inngöngu barnsins inn í hið Táknlega, löggildi hana og gefi henni formgerð, móti stöðu barnsins á táknlega sviðinu eftir á (sbr. Lemaire 1977:88-89). Þó er eins og Lacan hugsi sér að þessi hliðstæðu ferli eigi sér ákveðinn snertipunkt á mikilvægasta stiginu á þroskaferli einstaklingsins (sbr. Silverman 1983:181). Það er þegar farsæl lausn Ödipusarduldarinnar er komin undir því að barnið öðlist nafn föðurins, þann táknlega föður sem birtist í orðræðu móðurinnar. Þessi hliðstæðu ferli virðast því skilyrða hvort annað því hér gegnir ákveðin (af)staða innan málkerfisins, hins Táknlega sviðs, lykilhlutverki fyrir Ödipusarduldina.

Lögmál föðurins er lögmál málkerfisins. Lausn Ödipusarduldarinnar veltur á því hvort barnið tekur á sig aðgreininguna (frá hinu kyninu, frá hinum og frá Hinum). Og á sama hátt og aðgreiningin er lögmál föðurins er hún lögmál málkerfisins. Málkerfið er byggt upp á aðgreinandi merkingarþáttum. Þetta á ekki bara við um smæstu merkingareiningar eins og fónem heldur og orðapör á borð við ég/þú. "Ég" er það sem formgerðarsinnar kalla táknmynd (fr. signifiant, e. signifier) en hún hefur enga merkingu ein sér. Það eru tengsl hennar og afstaða til annarra táknmynda málkerfisins, s.s. aðgreiningin frá "þú", sem gefa henni merkingu en ekki tengsl hennar við hlutveruleikann eða lífheiminn, hið Raunverulega. Í samtali er t.a.m. sá sem notar "ég" um sjálfan sig allt í einu orðinn "þú" þegar hinn tekur til máls. En með því að taka sér stöðu (réttara sagt: afstöðu) í tungumálinu og táknkerfi menningarinnar greinir barnið og afmarkar sjálft sig frá öðrum. Táknmyndin gerir það að hugveru (súbjekti, fr. sujet) eins og Lacan kallar það. Það getur staðsett og nefnt sjálft sig innan málkerfisins, það hefur yfir "ég" að ráða. Þó er ekki eins og að með hugveru táknkerfisins hafi barnið "fundið sjálft sig". Eitt er að tungumálið eða táknkerfið stendur alltaf utan við það sjálft. Hinn táknlegi faðir hefur löggilt máltökuna og tekið við hlutverki móðurinnar sem Hinn, viðmið alls og endastöð óskanna. En tungumálið sem barnið gengur inn í er ekki þess eigið, það er tungumál Hins. Annað er að óskir þess og þarfir eru frá og með máltökunni mótaðar af og háðar reglum tungumálsins. Þeim er meira og minna veitt í sama farveginn, farveg táknmyndanna. Hin bælda þrá til móðurinnar leitar tjáningar í táknmyndum sem barninu áskotnast en með nýrri og nýrri táknmynd færist það sífellt fjær hinni upprunalegu ósk. Tjáningin/merkingin fer fram á kostnað hinnar fyrri upplifunar, táknmynd kemur í staðinn fyrir tilvist. Hin hvatræna vera hins Ímyndaða er nú orðin að hugveru í frumhætti hins Táknlega. Fyrir (af)stöðu sína sem hugvera í táknmáli menningarinnar, fyrir aðgang að táknmyndum eins og "ég", verður barnið að láta af hendi þá lífsfyllingu sem það var þó aðnjótandi í samsömun hins Ímyndaða þrátt fyrir að það upplifði þar vissan skort. Það á sér stað táknleg vönun hliðstæð þeirri sem Ödipusarduldin hafði í för með sér. Völsinn verður fyrir Lacan erkitáknmynd þessa skorts sem hugveran tekur á sig til að geta tjáð óskir sínar; jafnframt er hann táknmynd þeirra samfélags- og menningarlegu forréttinda sem hinn táknlegi faðir stendur fyrir.

Táknmyndir eins og "móðir" og "faðir" tákna ekki aðeins afstöðu innan tungumálsins, þær eru líka tákn fyrir afstöðu innan menningarinnar, nöfn á samfélagslegum hlutverkum og stöðu. Kaja Silverman hefur fjallað um þessi tengsl tungumáls við menningu og samfélagshætti út frá hugmyndum Lacans um orðræðu fjölskyldunnar (e. discourse of the family). Hún bendir á að Lacan lýsi fjölskyldunni sem táknlegum venslum sem standi alltaf ofan eða handan við einstaklingana sem þau skilgreina í raun. "Móðir" og "faðir" tákna ákveðna stöðu innan menningarinnar án nauðsynlegrar samsvörunar við lífheiminn. Ákveðnir einstaklingar geta tekið upp aðra hvora stöðuna en eiga ekkert "náttúrlegt" tilkall til hennar. Þar að auki fá raunverulegi faðirinn og móðirin aldrei valdið hinu táknlega hlutverki sínu þótt þau leggi sig öll fram. Þetta stafar af því að "móðir" og "faðir" eru táknmyndapör innan lokaðs merkingarkerfis; gildi og merking hvorrar táknmyndar um sig helgast af tengslunum við hina og ekki tengslum við raunveruleikann:

That value and that meaning can only be realized within discourse, within a syntagmatic chain which includes "daughter" and/or "son." ... Like "I" or "you," these familial signifiers are activated only when subjects identify with them. The discourse of the family - a discourse which is absolutely central to the perpetuation of the present, phallocentric symbolic order - needs subjects. (Silverman 1983:182)

Orðræða fjölskyldunnar er því fastmótað kerfi táknmynda sem ljær þeim einstaklingum sem taka hana upp (eða kannski öllu heldur þeim hugverum sem hún "tekur upp") ákveðna formgerð eða innbyrðis afstöðu innan menningarinnar og samfélagsins. Formgerðin eða afstaðan tekur í einu og öllu mið af völsanum (er það sem á ensku kallast phallocentric), þ.e. setur táknmynd föðurins í forréttindastöðu (í orðræðu fjölskyldunnar eru t.a.m. barn og/eða eiginkona einatt kennd við föðurinn eða föðurnafn eiginmannsins). Aðild barnsins eða upptaka hugverunnar í orðræðu fjölskyldunnar hefur í för með sér að það skilgreinir sig ómeðvitað sem skortandi eða ófullkomið í krafti ákveðinna táknmynda (sbr. annað stig Ödipusarduldarinnar):

The discourse of the family produces the subjects it needs by aligning them with the symbolic positions of "father" and "mother" ... That operation begins when the subject confuses its actual parents with their symbolic representations, and concludes at the unhappy moment of a fully realized lack or inadequacy. Some of the more important intervening stages involve the organization of the subject's desires in relation to the mother, the identification of the subject with the ideal image of the parent of the same sex, and the subordination of the subject to the law of the father. Sexual difference provides the informing principle of this discourse, its major structuring opposition. (Silverman 1983:182; leturbr. SYE)

Þótt skorturinn komi sterkast fram á tilteknu "augnabliki" í inngöngunni eða upptökunni þá setur hann áfram mark sitt á barnið sem hugveru í orðræðu fjölskyldunnar: "The discourse of the family serves constantly to activate the paternal signifier, and one of the most important ways in which it does so is through the evocation of its binary complement, i.e. "lack"" (Silverman 1983:189). Skortur stelpunnar stafar þarna af því að hún ruglar saman raunverulegri móður sinni og hinni táknlegu móður. En þegar á allt er litið hefur skortur hennar sama viðmiðið og skortur stráksins, þ.e. völsann eða fullkomnun hins táknlega föður. "Móðir" - og gegnum hana "dóttir" - eru í neikvæðri afstöðu (skilgreindar út frá skorti) við erkitáknmyndina "völsa" (táknmynd sem er aldrei hægt að festa hendur á - er "ósýnileg" samkvæmt Lacan - en stendur á bak við og ákvarðar stöðu annarra táknmynda) í þeim skilningi að þær hafa aðeins aðgang að henni gegnum táknmyndina "föður". En meðan strákurinn er enn í stöðu "sonar" í orðræðu fjölskyldunnar brennir hinn táknlegi faðir hann áfram marki skortsins eins og "móður" og "dóttur".

Varðandi orðræðu fjölskyldunnar og tengsl hennar við ríkjandi menningu ber að síðustu að hafa í huga að völsinn og hinn táknlegi faðir birtast í margvíslegum myndum sem áhrifaöfl í krafti skortsins:

The ideal paternal representation to which those two signifiers refer remains determinedly abstract and diffuse, finding expression less through individual human agents than through the institutional supports with which it is finally synonymous. Those supports include not only the patriarchal family, but the legal, medical, religious, technological, and educational systems, and the dominant political and economic organizations. (Silverman 1983:184)

Í myndmáli sálma og kristilegri orðræðu má oft greina tilvísanir í þær samfélagslegu "stofnanir" sem hér er rætt um. Þetta er ekki síst greinilegt í ýmsum birtingarmyndum hins ríkjandi föður - þ.e. þegar óhlutbundið guðshugtak myndhverfist í "föður". Í myndmáli sálma og kristilegri orðræðu birtist guðdómurinn (þ.m.t. Kristur) iðulega í táknmyndum sem tilheyra sviðunum sem Silverman telur upp og er þá t.d. nefndur "dómari" (sbr. lögin), "græðari" (sbr. læknisfræðina), "meistari" (sbr. fræðsluna) og "kóngur" (sbr. stjórnmálin). Hinn táknlegi faðir viðheldur skorti hugverunnar einmitt með einkagetu sinni til að uppræta hann á öllum sviðum - hvort sem það er gegnum græðslu, fræðslu eða eitthvað annað. Það er því óhætt að taka undir það að í húsi föðurins séu margar vistarverur.

Sveinn Yngvi Egilsson

Til baka

yfirlit frétta