| Prentað miðvikudaginn 22. maí kl. 10:30 af www.kistan.is |
5. júlí 2002 11:00 |
Ritarinn sjónumhryggi: Hugleiðingar um ritsóðann, ritþjófinn og klámkjaftinn Kathy Acker. II. |
Ritstuldur og ruslakista: Í fótspor Cervantes Til eru þeir sem vilja fella söguna um riddarann sjónumhrygga, Don Kíkóta, undir póstmódernisma.[21] Í þessu sambandi er vísað til þess að skáldsaga Cervantes er hálfgerð ruslakista miðalda og endurreisnar; samsafn ævintýra, annarra texta, aldarfarslýsinga, frásagna, ofskynjana, ávarpa og athugasemda höfundar. Þetta er annars ágæt lýsing á verkum Kathy Ackers þar sem öllu ægir saman en að auki skiptir atburðarásin hjá henni alls engu. Þetta segir hún um aðferðafræði sína: "Í staðinn fyrir að lýsa "raunveruleikanum" eins og flestir skáldsagnahöfundar gera, skrifa ég með því að nota aðra skrifaða texta. Okkar veruleiki í dag, sem á sér að mestu stað í fjölmiðlum, er aðrir textar. Ég leik sama leikinn og Cervantes."[22] Í þessari yfirlýsingu bergmála raddir Baudrillard, Derrida og Barthes. Sá fyrstnefndi segir veruleikan verða til í fjölmiðlum; greinarmunur hins raunverulega og ímyndarinnar verði æ óskýrari. Derrrida[23] segir ekkert utan textans og Barthes kveður upp dauðadóminn yfir Höfundinum.[24] Kathy Acker sýnir höfundinum og einkarétti hans litla virðingu. Um það vitna bækur hennar eftir að hún tileinkaði sér ritstuldinn: Flórída er "kvikmyndahandritið" að Bogart-myndinni Key Largo, skrifað upp eftir minni; Glæstar vonir sækir í samnefnda sögu Charles Dickens; Skáldsagan Dauði minn, Líf mitt hefur undirtitilinn "eftir Pier Paolo Pasolini", nýjasta skáldsaga Kathy Til minningar um sjálf, byggir á ævisögu franska skáldsins Rimbauds og skáldsögum Williams Faulkners; það er skýrt tekið fram með athugasemd í bókarlok. Með ritstuldinum ræðst Kathy gegn höfundarhugtakinu; hún samþykkir þá staðhæfingu Roland Barthes að höfundurinn týnist, deyi, um leið og hann byrjar að skrifa. Textinn, segir Barthes, leysir ekki úr læðingi eina "guðfræðilega" merkingu ("skilaboð" Höfundar-Guðs), heldur er hann safn, árekstur og blanda mismunandi skrifa sem eru ekki upprunaleg.[25] Í þessari vanvirðu á Höfundinum felst því höfnun á viðteknum gildum karlveldis, hinum opinbera "sannleika". Kathy Acker hefur "ekki lengur áhuga á sannleikanum eða lyginni, heldur einungis textanum" og þess vegna byrjar hún að stunda ritstuld: "Tilgangur skáldsögunnar er sá einn að auka við menningarlega orðræðu." [26] Í bók sinni Don Kíkóti fetar hún vissulega í fótspor Cervantes en gengur mun lengra í beitingu skopstælingar og grótesku. Sagan hefst í þann mund er Don Kíkóti, sem er 66 ára gömul nútímakona, gengst undir fóstureyðingu. Hún ákveður að elska (sem er "fáránlegt" segir í bókinni) og heldur út í heim ásamt Sancho Pancha sínum í líki talandi hundsins Sankti Símon.[27] Þessum heimi ráða tveir valdafíklar, Machiavelli og Kristur. Við þessa kumpána þarf hún að kljást auk manna á borð við Henry Kissinger, Richard Nixon og leigusala í New York og síðast en ekki síst karlrithöfunda sem skilgreina konuna. Hún heyrir raddir Hobbes, de Sade og annarra, lýsir yfir stríði við "trúaða, hvíta karlmenn" og hvetur konur í bókarlok til að gerast sjóræningjar og rísa upp. Í þessari hringiðu skarast tímaskeið heldur betur og hvaðeina getur gerst. Í Don Kíkóta, eins og öðrum verkum hennar, úir og grúir af alls kyns textum og textabrotum, félagsfræðilegum og heimspekilegum, innskotum, innskotsköflum og athugasemdum. Það virðist á stundum sem leikurinn sé til þess gerður að egna og æra óstöðuga bókmenntafræðinga. Texta hennar má skoða sem sundurtekt á skáldskap í anda Derrida sem boðar endalok hans og afmáun landamæra skáldskapar og fræða.[28] En Kathy er ekki akademískur fræðimaður og í vísunum hennar felst líka skopstæling á fræðimennsku og tískustraumum hennar. Eftirfarandi er samtal Don Kíkóta og fyrrum kærasta hans/hennar (sett fram í belg og biðu): "Finnst þér ekki eitthvað athugavert við táknfræðina, sérstaklega hjá Deleuze og Guattari?" "Það hefur myndast gjá. Þú verður að gera þér grein fyrir því að táknfræði sló í gegn í Englandi áður en hún varð þekkt í Bandaríkjunum. Okkar menn eru Lacan og Althusser, frekar en seinni tíma táknfræðingarnir . . . Derrida . . . Foucault . . ." "Foucault er í raun réttri ekki táknfræðingur. Hann var alltaf fyrir utan. Segðu mér, hvern ertu eiginlega að lesa þessa stundina?" "Ég hef þá kenningu að við séum við endalok kynslóðar. Táknfræðin dugar okkur ekki lengur. Þessa stundina er ekkert." Þessi kafli endurspeglar ýmis vandamál tungumálsins, og táknfræðinnar sérstaklega, en öðrum þræði er þetta ádeila á "fræðakjaftæði"; Kathy Acker er í nokkurs konar "síðastaleik" við bókmenntafræðinga. Á köflum minnir texti Kathy á "collage" eða "cut-up" tækni Williams S. Burroughs; hann er samsettur úr setningum og textabrotum úr sitt hvorri áttinni og stílblöndunin er alger. En þetta er ekki eini skyldleikinn við téðan Burroughs sem er þekktur fyrir allt annað en siðprúðan texta. Klám[30], konur, kynhlutverk -póstmódernískur femínismi Í Til minningar um sjálf er eins og Kathy Acker reyni að bíta af sér sómakæra lesendur strax á fyrstu blaðsíðunum. Bókin er að hluta "ævisaga" stórskáldsins franska Rimbaud og lýsir ástarsambandi hans við Verlaine sem var ekki síður þekkt skáld. Á fyrstu síðu fjasar móðir Rimbauds yfir því að hún hafi alið homma sér við brjóst og ennfremur yfir því að "karlinn" sé hættur að ríða sér. Í innskotssetningu á þessari sömu blaðsíðu fær lesandinn að vita, algerlega upp úr þurru, að ótilgreind poppstjarna hafi eitt sinni sogið 14 tilla í röð og hafi þurft að dæla upp úr henni! Kathy Acker talar ekki undir rós. Lýsingar á hugljúfu ástarsambandi skáldanna R og V, eru yfirleitt á götumáli stórborgarinnar eða forboðnu tungumáli "ólöglegs" kynlífs: Þráin er saklaus. Þetta orðbragð og viðlíka lýsingar eru algengar hjá Acker. Hún hikar ekki við að nota grófasta tungutak sem hugsast getur og á í fullu tré við það "besta" sem boðið er upp í klámtexta. Þó er veigamikill munur á. Textinn hjá Kathy er skopstæling á klámbókmenntum; hin fordómafulla orðræða klámsins er gerð grótesk (eða gróteskari), hláleg og máttlaus. Ýmis konar kynlífsathöfnum er komið á framfæri í einhæfum og flötum lýsingum og oft skotið inn í án þess að samhengi sé til staðar. Klámorðræða Kathy er því sundurtekt á orðræðu klámsins, erótíkin er oft víðs fjarri. Eins og í 120 dögum Sódómu, eftir Sade markgreifa, grefur sífelld klifun ólíklegustu kynlífslýsinga undan hneykslunarmætti þeirra. Karlanginn hann Sade er búinn með púðrið strax í upphafi og svipuðu máli gegnir um Kathy -en hjá henni er það með vilja gert. Kathy tekur upp merki Williams S. Burroughs sem er hlynntur berorðum kynlífslýsingum, klámi/erótík; telur að það slái sterk kúgunarvopn úr höndum valdsins: Þegar öllum er orðið sama um klám og kynferði er ekki lengur hægt að nota sektarkennd og hræðslu við kynlíf í pólitískum tilgangi.[31] [31] Það er ekki að ósekju að valin er tilvitnun hér að ofan þar sem hommar eigast við; Kathy skrifar mikið um (kyn)líf þeirra og annað "afbrigðilegt" kynlíf. Skáldfeður hennar og bræður eru sódómskir flestir og frægir pervertar. Jean Genet, Burroughs, Pier Paolo Pasolini svo einhverjir séu nefndir (forfeður þeirra verða að teljast Rabelais og Sade markgreifi). Flestir þeirra sækja reyndar Kathy heim á síður bóka hennar. Genet ferðast um Tyrkland með sögupersónunni Janey í Blóð og innyfli í gaggó, Pasolini tileinkar hún heila bók og Sade staldrar við hér og þar. Aðrir sem hún fjallar um eru oftar en ekki hommar; t.d., málararnir Toulouse Lautrec og Vincent Van Gogh, meira að segja Pip í Glæstum vonum er ekki hlíft við óskundanum. "Alvöru" karlmenn eru einatt í hlutverki kúgara og sjónarhornið í textanum er sjaldan þeirra og þá ekki nema stutta stund: "Karlmaður verður að geta gengið til að geta riðið. Veistu af hverju sonur sæll? Af því ÞAÐ ER KARLMENNSKA. Karlmaður er sá sem nær í hvað og hvern sem hann vill. Karlmenn þurfa ekki leyfi."[32] Kathy leggur sitt af mörkum í baráttu samkynhneigðra gegn kúgandi karlveldi sem á alls kostar við þá sem ekki falla inn í kerfið. Hún notast við heim hommanna þar sem karlmennskunni, og orðræðu hennar, er snúið við. En hún sýnir líka reynsluheim kvenna; konurnar sem fjallað er um eru ýmist lesbíur, mellur, fórnlömb sifjaspella, nauðgunar; konur sem "láta" karlmenn nota sig á svívirðilegan hátt. Janey (í Blóði og innyflum) er 12 ára stúlka sem sefur hjá föður sínum þangað til henni er rænt, nauðgað, og síðan seld í hóruhús í Algeirsborg. En þegar upp kemst að hún er með krabbamein í legi er henni varpað út á götu. Janey endar síðan ævina í fanginu á Jean Genet. Stúlkan Airplane (eða Flugvél) í Til minningar um sjálf er neydd til að vinna í "lævsjói"[33] á klámbúllu sem lyktar af sæði og svita; þar tekur karllegt, fallískt gláp[34] á sig áþreifanlega mynd: Svart plasthengi hékk fyrir innganginum að innri herbergjum FUN CITY. Innan tjaldsins, þröngur, langur myrkvaður gangur. Rauðleitt teppi. Beggja vegna gangsins smáklefar, dregið fyrir, en inni í þeim voru karlar, svipir, eða menn sem höfðu breyst í augu.[35] Í öryggi þessara klefa geta karlmenn glápt á hið algera viðfang sitt, konuna, óáreittir og fróað sér um leið. Víða eru fleiri viðlíka lýsingar á hinum sérstæða heimi klámiðnaðarins þar sem karlveldið er skopstælt á gróteskan hátt: "Það var allt sýnt, allt sem lýðræðisríki hafði upp á að bjóða; frá lessusexi til svínaríðinga. Airplane þótti geltir hafa ógeðslegustu, þ.e. slímugustu, typpi allra dýra. . . ."[36] Kathy ryðst með þessu inn á vettvang karla, heim meinuðum konum (nema sem launþegum). En Kathy hefur jú kynnst honum af eigin raun og getur því trútt um talað. Í bókum Burroughs og Genets eru oft opinskáar lýsingar á kynlífsathöfnum og kynfærum. Ekki er þó mikið um að kynfæri kvenna komi við sögu. Kathy Acker bætir þar úr. Þetta óbirtingarhæfa, myrka, óhreina og dularfulla kynfæri (sem Freud kenndi við "das Unheimliche"; heimullegt, dularfullt, óhugnanlegt) fær veglega umfjöllun. Kathy velur grófyrðið "cunt", kunta eða tussa, og notar það óspart. Tussan, þetta líffæri sem snertir sjálft sig[37] (ólíkt reðrinum sem stendur einn og óstuddur), umlykur textann og verður vopn kvenna: Hún hafði tekið þá ákvörðun að lifa. Að halda áfram leiknum í heimi karlanna og drepa hann síðan. . . . Með "tussu-tali" sínu beitir Kathy grótesku en jafnframt er hún (á mjög bókstaflegan hátt) að skrifa "vaginosentrískan" texta sem gleypir hinn "fallo(go)sentríska".[39] Tussutalið er sundurtekning hins karllega; merkingarleysið rífur niður röklegan skilning -"sannleika". Hún fetar eins og áður sagði í fótspor "hommanna" og ógnar hinu eina og sanna. Endaþarmurinn og leggöngin eru ekki lengur aðgerðalaus og óvirk heldur árásargjörn; rassgatið og tussan hóta því að gleypa reðurinn. Þetta gengur gegn "eðlilegu" skipulagi; það er karlmannsins að segja (lögin-Logos-Orðið). Upp-reisn hinna liggjandi, óhreinu, ó-einu; áhlaup á undirstöður Fallosarins, Logos, Lóksins. Í Don Kíkóta tekst Kathy á við ýmis "kvenleg" vandamál; ástina, nauðgun, sifjaspell, kúgun af völdum karla, sköp kvenna, kynhlutverkið sjálft. En riddarinn sjónumhryggi er hvort tveggja í senn "night" og "knight", nótt og riddari; þ.e. kona og maður. Hún er femínisti sem á í baráttu við rammt karlveldi og ýmsar goðsagnir um kvenhlutverkið. Hún "deyr" í lok fyrsta hluta, en annar hluti hefur undirtitilinn "aðrir textar" og eftirfarandi klausa fylgir: Þar sem hann var dauður gat Don Kíkóti ekki talað lengur. Vegna þess að hún hafði fæðst inn í heim karla og tilheyrði honum, átti hún ekki eigið tungumál. Það eina sem hún gat gert var að lesa karllega texta sem hún átti ekkert í.[40] Don Kíkóti kemst að þeirri niðurstöðu að í gangi sé stríð "á plani tungumálsins og goðsagna" og í þessu stríði tekur Kathy Acker afstöðu og berst á móti "merkingu" ríkjandi hugmyndafræði. Í þessu felst hennar póstmóderníski femínismi. Það er einmitt á velli textans -tungumálsins- sem barátta kynjanna, öll barátta, er háð. Þriðji og síðasti hluti Don Kíkóta heitir "lok næturinnar" og vísar í endalok konunnar, eins og hún er skilgreind af karlmanninum, en konan sem riddari -heill maður, reiðubúinn að kljást við karlmanninn- stendur ein eftir: Í dagrenningu stígur konan fram úr myrkrinu og "verður til" eftir að hafa afhjúpað Guð -Orð- hinnar karllegu orðræðu. Kathy Acker býr til einhvers konar "eftirmyndir" sem samkvæmt Baudrillard hafa það hlutverk að tæla með yfirborðinu en kannski er hægt að segja að "yfirborðsmyndir" Kathy fæli frekar en tæli. Að þessu leyti er hún ef til vill "ábyrgari" heldur en þeir póstmódernistar sem tapa sér í tælingunni og nautninni. Við höfum fylgst með Kathy Acker þeysa á harða b(ar)rokki um karllegan texta (orðræðu) á sínum póstmóderníska Rocinante. En hvort henni verði betur ágengt en riddaranum forðum texta er erfitt að segja. Hún stendur á krossgötum. Stóru forlögin hafa tekið við sér og bækur hennar eru orðin söluvara. Hún virðist þrátt fyrir það halda sínu striki og stundar áfram sitt "veggjakrot". En það er hægt að hreinsa burt veggjakrot, eða, sem er ennþá betra, ráða veggjakrotarana í vinnu og úthluta þeim veggjum til að sinna "list" sinni. Valdið lærir sífellt betri aðferðir til að gelda niðurrifsmenn! Það steðjar því mikil hætta að hennar "póstmóderníska femínisma"; [41] þegar allt kemur til alls þá virðast uppreisnarmenn, undirmenning, menningarkimar og minnihlutahópar magnvana: Uppþot þeirra og niðurrif verður oft (alltaf?) aðeins til að skilgreina valdið og styrkja það. En ef til vill er von. Riddarinn hugumstóri: Arkitektúr og heimspekileg kerfi þessarar borgar hrundu fyrir fimm eða tíu árum. Þetta hrun skynseminnar . . . -þetta fall algildishyggju- þessar föllnu brýr tengja áþreifanlegt kaos borgarinnar við hæðirnar utan hennar. Í þessu furðulega landslagi er femínisminn að fæðast.[42] Helstu verk Kathy Acker: Politics fyrir1975; Prósi/ljóð The Childlike Life of the Black Tarantula (by the Black Tarantula) 1975; skáldsaga I Dreamt I was a Nymphomaniac: Imagining! (by the Black Tarantula)1975; skáldsaga The Adult Life of Toulouse Lautrec (by Toulouse Lautrec); skáldsaga Florida 1976; "kvikmyndahandrit" Kathy Goes to Haiti 1978; skáldsaga New York City in 1979; smásaga Blood and Guts in High School 1982; skáldsaga Great Expectations 1983; smásaga My Death, My Life (by Pier Paolo Pasolini) 1984; skáldsaga Don Quixote 1986; skáldsaga Empire of the Senseless 1988; skáldsaga In Memoriam to Identity 1990; skáldsaga Hannibal Lecter, My Father, 1991; útdrættir úr sögum og viðtal Portrait of an Eye, 1992; 3 skáldsögur My Mother: Demonology, 1995; skáldsaga Pussycat Fever, 1995; skáldsaga Pussy, King of the Pirates, 1995; skáldsaga Bodies of Work, 1997; ritgerðir 1.Sjá Kathy Acker í inngangi að safnritinu Young Lust, þar sem er að finna sögurnar; Kathy fer til Haiti, Fullorðinsár Toulouse Lautrec og "kvikmyndahandritið" Flórída. [Til baka] 2. Guðbergur Bergsson komst þannig að orði og ætlaði með því að rugla "hænuhaus lesandans í ríminu." [Til baka] 3. Hreinræktuð pornógrafía skrifuð eftir formúlu; samfarir með ekki meira en 20 bls. millibili.[Til baka] 4. Sjá K.A.: Young Lust[Til baka] 5. Á 42. stræti blómstrar klámiðnaðurinn og allt sem honum tengist.[Til baka] 6. Yfirlitsgóða skilgreiningu á póstmódernisma er að finna í grein eftir Ástráð Eysteinsson í TMM 4, 88.[Til baka] 7. Þar sem stórborgarmenning fyrirfinnst ekki á Íslandi, nær þessi þýðing varla yfir það sem "downtown" vísar til![Til baka] 8. Hugtak ýmissa póstmódernista/póstmarxista; Frederic Jameson miðar upphaf síðkapítalisma við eftirstríðsárin (eftir1945).[Til baka] 9. Hugtakið er í grein minni einfaldað og sniðið eftir þörfum; sótt er í smiðju Jean-François Lyotards, Jean Baudrillards og fleiri.[Til baka] 10. Sbr. hugmyndir Baudrillards um eftirmyndina (simulacra) og hýperveruleika (ofurveruleiki/hyperreality).[Til baka] 11.Hugtak eignað Jean-Francois Lyotard[Til baka] 12. Heimsveldi merkingarleysunnar, bls. 12.[Til baka] 13. Gera þarf greinarmun á hinu "póstmóderníska ástandi" sem fyrirbæri og póstmódernisma sem stefnu (í listum, o.fl.).[Til baka] 14. Þýðing (Vésteins Ólasonar?) á "deconstruction", hefur áður verið þýtt, "afbygging" og "sundurliðun." Upphafsmaður Jacques Derrida. Í hugtakinu felst póststrúktúralískur lesháttur sem hafnar því að texti geti miðlað "sannleikanum", skv. hefðbundnum, röklegum skilningi. [Til baka] 15. Sjá grein um Koons í Teningi 7, 1989.[Til baka] 16. Pressan, 4. apríl 1991 bls.21.[Til baka] 17. Dæmi tekin úr bók Dick Hebdige, Subculture, The Meaning of Style, bls. 109-10.[Til baka] 18. Hugtak úr félagsfræði (e.: subculture); hópur fólks með sameiginleg félagsleg einkenni.[Til baka] 19. K.A. í inngangi að Young Lust, bls. viii.[Til baka] 20. Heimsveldi merkingarleysunnar, bls. 134.[Til baka] 21.Sjá grein eftir Mike Featherstone í Theory, Culture & Society, bls. 196; Þetta er til merkis um mismunandi túlkun manna á póstmódernisma.[Til baka] 22. Viðtal við K.A. í The New York Times Book Review, 30. nóv., 1986.[Til baka] 23. Útgangspunktur hans í Of Grammatology; allur okkar "veruleiki" byggist á málkerfinu &emdash;textanum.[Til baka] 24.Sjá Roland Barthes, Image, Music, Text, Flamingo, London, bls. 140.[Til baka] 25. Sama rit, bls.142,146. [Til baka] 26. N.Y.Times Book Review 30. nóv. 1986; viðtal við Lori Miller.[Til baka] 27.Sankti Símon eða Claude-Henri de Rouvroy greifi (1760-1825) er talinn einn af forfeðrum sósíalisma.[Til baka] 28.Sjá í Of Grammatology, J. Hopkins, London, 1976.[Til baka] 29. Don Kíkóti, bls. 54-55.[Til baka] 30. Ekki er átt við þá alfarið neikvæðu merkingu sem orðið "klám" ber með sér. Og ekki er ætlunin að vaða út á það forað að skilgreina klám og erótík. Mað klámi er átt við það sem kallast á erlendum málum "pornógrafía"; en það er ekki jafn gildishlaðið orð og getur þýtt fleira en eitt; þ.á.m. "viðurkennda" bókmenntagrein. [Til baka] 31. Sjá t.d. bls. 11 í The Job, greinar og viðtöl við William S. Burroughs.[Til baka] 32. Heimsveldi merkingarleysunnar, bls. 155.[Til baka] 33. Þ.e. Live-show; samfarir á sviði.[Til baka] 34. Sjá Lucy Irigaray: Speculum of the Other Woman, Cornell, 1985.[Til baka] 35. Til minningar um sjálf, bls. 124.[Til baka] 36. Sama.[Til baka] 37. Sjá Luce Irigaray, This Sex which is not One, Cornell, N.Y., 1985.[Til baka] 38. Sjá í Heimsveldi merkingarleysunnar.[Til baka] 39. Póststrúktúralísk hugtök; Phallus = reður (en átt er við "súbjektívan kraft" mannsins, óþarft er að einblína á líffærið); Logos = Orðið(frá Guði; Uppruni merkingar), Lögin; Vagina = leggöng;("súbjektívur kraftur"); Sentrískur = texti sem gengur út frá, miðar við . . .[Til baka] 40. D.K. bls. 39.[Til baka] 41. Það má í þessu sambandi benda á að bókmenntafræðingar eru ósjálfrátt handbendi ríkjandi hugmyndakerfis; þeirra hlutverk er að útskýra og gera þarmeð hættulaust það sem ógnar "réttri" merkingu.[Til baka] 42. Til minningar um sjálf, bls. 68.[Til baka] |
Geir Svansson |