Hvað er stjórnmálasaga?

Fræg eru ummæli þekkts stjórnmálaskörungs að saga heimsstyrjaldaráranna væri svo mikilvæg að hann ætlaði sjálfur að skrifa hana. Nú vildi svo til að þessi stjórnmálamaður bjó yfir sérstæðum eiginleikum sem prýða ekki nauðsynlega alla stjórnmálamenn. Þekkingu hans á sögu Bretaveldis var viðbrugðið og fáir fóru betur með enska tungu. Af þessum sökum verður saga þessa tímabils í sögu Bretlands og reyndar heimsbyggðarinnar aldrei skrifuð án þess að styðjast við sögu Churchills. Um marga hluti verður hann reyndar einn til frásagnar. Það merkir ekki að þær frásagnir hljóti að vera sannar og enn síður að þær séu uppspuni. En þær eru áreiðanlega litaðar. Minni okkar flestra er ósjálfrátt hallandi okkur til heilla. Ég skrifaði um hríð slitróttar dagbókarfærslur. Fyrir stuttu átti ég spjall við góðan kunningja og talið barst að nokkuð löngu liðnum atburðum. Þóttist ég muna allvel rás viðburða og einkum það sem gerðist á bak við tjöldin enda tekið beinan þátt í eða verið viðstaddur verulegan hluta ákvörðunarferilsins, sem ég og benti viðmælanda mínum á. Síðar þennan sama dag kannaði ég hvað dagbókin kynni að segja um þetta. Sem betur fer hafði ég farið bærilega með, þótt nokkrar staðreyndavillur kæmu í ljós. En sérstaklega tók ég eftir því að ég hafði gert minn hlut bæði veglegri og göfugri í samtalinu en efni stóðu til samkvæmt dagbókarfærslunni, og hef ég þó sjálfsagt ekki hallað á mig í henni. Þetta hafði ég auðvitað gert óviljandi og hef gert leiðréttingu við kunningja minn. Ég lét þó vera að nefna við hann að samkvæmt dagbókinni hefði honum einnig tekist væntanlega óafvitandi að auka sinn hlut verulega jafnt og þétt í tímans straumi. Ég er hvorki sálfræðingur né heimspekingur og veit því ekki hvers vegna þetta gerist, enda eru orsakirnar utan verkefnis þessa erindis.

Þrátt fyrir slíka annmarka eru beinir vitnisburðir mikilvægir fyrir sögulegar niðurstöður. Dagbækur eru betri en síðari tíma frásagnir af framangreindum ástæðum, þótt þær kunni að vera litaðar af sjónarmiðum skrifarans og jafnvel beinlínis hugsaðar til að réttlæta orð hans og gerðir síðar meir. - Ég hef um árin lesið mikið af ævisögum stjórnmálamanna, innlendra og erlendra. Að slíkum bókum er mikill fengur en þó mismikill. Slíkum bókum má skipta í marga flokka. Persónulega þykja mér þær bækur betri sem stjórnmálamaðurinn skrifar sjálfur en hinar sem skrifaðar eru af öðrum en í nánu samstarfi við viðkomandi eða ættingja hans. Í fyrrgreinda tilvikinu reynir skrifarinn stundum að forðast að oflæti og sjálfshól gangi úr hófi, en hann eða ættingjar hans standast síður að fá skrásetjarann til að koma slíku á framfæri. Slíkar bækur eru einatt samfellt mærðarmas í minningargreinastíl og viðfangsefnið freistast til að láta skrifara sinn koma höggi á andstæðinga sína eða félaga sem hann myndi ekki treysta sér til í sögu í fyrstu persónu eintölu. Hefur mér þótt ritdómarar linir við að taka á því þegar skrásetjarinn hefur algjörlega brugðist því hlutverki sínu að sannreyna frásagnir hetju sinnar, eins og nýleg dæmi eru um. Vilji menn nefna til sögunnar velheppnaða sjálfsævisögu má taka bækur Stefáns Jóhanns Stefánssonar en dæmin um þær slöku eru svo mörg að ég tel ekki sanngjarnt að taka neina út úr. En til að benda á breyttar áherslur í þjóðfélaginu rifja ég upp hve bækur Kristjáns Albertssonar um Hannes Hafstein ollu miklum hugaræsingi og uppnámi er þær komu út fyrir fáeinum áratugum en ég hygg að nú séu aðstæður hins vegar þannig að flestir létu sér í léttu rúmi liggja útgáfu einstakra rita og er það afturför. Mikill fengur var af bókum Kristjáns en það blasir við að þær eru skrifaðar af einlægum aðdáanda og gjalda þess. Maður þykist vita að svo fjölfróður og veltengdur maður og jafn minnugur og Kristján hafi búið yfir fjölmörgum upplýsingum, sem kynnu að hafa varpað öðru ljósi inn í söguna af stórmenninu Hannesi Hafstein, þótt þær hefðu eitthvað skyggt myndina sem Kristján vildi draga upp af skáld- og stjórnmálajöfrinum.

Bækur Þorsteins Thorarensen eru hins vegar góð dæmi um afar skemmtileg verk, mikla sagnfræðilega heimildaöflun sem rann saman við ríkt ímyndunarafl og leiftrandi frásagnargáfu. Með þeim bókum er saga þess tímaskeiðs og persóna sem þær fjalla um ekki endanlega skráð en menn hefðu farið mikils á mis ef Þorsteinn Thorarensen hefði ekki látið þetta stórverk frá sér, þótt sjálfsagt megi gagnrýna aðferðafræði hans eins og vissulega hefur verið gert. Við höfum líka dæmi um það að menn nánast rísi upp frá dauðum í sagnfræðipólitískum skilningi eins og gerðist með hinni miklu bók Hannesar H. Gissurarsonar um Jón Þorláksson en hlutur hans hafði verið heldur rýr fram að því. Og ágætar bækur Guðjóns Friðrikssonar um Jónas frá Hriflu opnuðu flestum nýja sýn til manns sem allir þóttust vita töluvert um áður, svo þessir tveir guðfeður íslenska flokkakerfisins séu nefndir. En víkjum nú að öðru.

Stundum er sagt að megin munurinn á aðstöðu stjórnmálamanna og sagnfræðinga sé sá, að fyrrnefndi hópurinn þurfi að komast að niðurstöðu meðan aðeins lítill hluti æskilegra upplýsinga liggi fyrir, en síðarnefndi hópurinn árum eða áratugum síðar, þegar mestur hluti upplýsinga liggja fyrir, þar á meðal afleiðingar af ákvörðunum fyrrgreinda hópsins. Þessi skipting sé afar óheppileg, þar sem ákvarðanir stjórnmálamanna geti skipt sköpum um líf og afkomu fjölda manna á meðan niðurstaða sagnfræðinga hafi aðeins fræðilegt gildi eða sé til þess fallin að svala fróðleiksþorsta og forvitniáráttu. Þeir stjórnmálamenn hafa verið til, samviskusamir og ágætir, sem hafa reynt að minnka þetta bil og hafa því reynt að afla sér sem allra gleggstra upplýsinga og, þar sem þær skortir, að fá spádóma sérfræðinga og fræðimanna um hugsanlegar afleiðingar ákvarðana sinna. Þetta getur í einstökum tilvikum gefist vel, þótt það seinki ákvörðun og geti stöku sinnum komið algjörlega í veg fyrir þær. En oftast nær hafa slíkir menn reynst okkur gæfulitlir stjórnmálamenn, þótt þeir séu góðir að öðru leyti. Ekki þarf að taka fram að þeir sagnfræðingar sem reyndu að nota aðferðir stjórnmálamanna og kasta fram niðurstöðu án þess að miða þær við sem besta og fræðilegasta upplýsingaöflun yrðu til fárra fiska metnir. En af hverju er ég að víkja að þessum alkunnu staðreyndum í þessum hópi? Gæti ég ekki eins farið að lýsa nokkrum grundvallaratriðum í veðurathugunum á starfsmannafundi Veðurstofunnar? Jú, ástæðan er sú, að ég hef, á grundvelli eigin reynslu, komið mér upp kenningu, sem ég hef ekki hugmynd um hvort sé ný eða ókunn.

Setjum svo að forystumaður í stjórnmálum hafi að meðaltali 10-30% allra upplýsinga við hendina, þegar hann verður í skyndingu að taka mikilvægar ákvarðanir en sagnfæðingurinn 60-80% upplýsinganna þegar hann gerir upp niðurstöðuna löngu síðar. Þessar tölur eru engin nákvæmnis vísindi heldur settar fram til skýringar. Mín kenning er sú að sá hluti 10-30% upplýsinganna sem mest áhrif höfðu á stjórnmálamanninn komi ekki endilega fram í þeim 60-80% hluta upplýsinganna sem sagnfræðingurinn hefur síðar meir, heldur falli undir þau 20-40% þeirra sem honum eru og verða ætíð hulin þegar hann gefur út sínar niðurstöður og séu hugsanlega ófáanlegar með viðurkenndum sagnfræðilegum aðgerðum. Þótt upplýingamagnið sé þannig orðið mikið þegar að sagnfræðingurinn tekur til óspilltra málanna, þá séu þýðingarmestu upplýingarnar honum ekki endilega tiltækar. Nýlegt dæmi en þó ekki endilega það besta er málefni Fjárfestingabanka atvinnulífsins. Hann er sprottinn úr sjóðum sem eyrnamerktir voru ýmsum greinum atvinnulífsins. Margir vildu stofna upp úr þeim sérstaka banka, en átök urðu um það bæði innan ríkisstjórnar og á vettvangi vel staðsettra þrýstipinna. Eftirleikurinn, þegar að einkavæðingu kom, varð all sögulegur og er óhætt að segja að það sem liggur fyrir opinberlega og skriflega á vettvangi fjölmiðla segir afar litla sögu. Vandséð er hvernig sú saga verði skýrð svo fullnægjandi verði á grundvelli bestu sagnfræðilegra heimilda, ef sá sem mest veit um málið kýs að þegja um það til lokadags.

Viðbótarkenningin er síðan sú að þessi þáttur fari versnandi fremur en hitt. Mun ég víkja að þessu síðar. Nú fer því fjarri að söguleg þróun ráðist eingöngu af aðgerðum eða aðgerðarleysi svonefndra ráðamanna á hverjum tíma. Breytt og reglubundið stjórnkerfi samtímans ásamt virku eftirliti opinberra starfsmanna, blaða og fjölmiðla takmarkar svigrúmið mjög frá því sem áður var. Heimtufrekir hagsmunaaðilar af ýmsu tagi, með bein eða óbein tök á kjörnum fulltrúum, en enga eiginlega ábyrgð, setja einnig strik í reikninginn. Æ fleiri stjórnmálamenn virðast síðan þeirrar gerðar að leiða ekki, heldur kjósa þeir að taka sér far með lestinni sem skoðanakannanir stjórna. Fjölmiðlar gera eða láta gera skoðanakannanir eftir eigin kokkabókum og áhersluatriðum og ráðast síðan á stjórnmálamenn sem ekki vilja "fylgja ákvörðun almennings", einsog þeir kalla gjarnan sjálfir þessar kannanir. Ótrúlega margir stjórnmálamenn lúta þessum ógæfusömu lögmálum. Allt þetta ýtir undir mat þeirra sem segja að stjórnmálamennirnir séu ekki endilega virkustu gerendur sögunnar. En það væri þó jafn vitlaust að dæma þá fullkomlega úr leik eins og sumir vilja gera, og vissulega hafa engir einstakir menn að jafnaði meiri áhrif á þróun mála.

Framhjá þessu öllu mun ég þó líta nú í þágu umræðunnar. Áður skrifuðu stjórnmálamenn mörg og löng bréf og af þeim mátti margt ráða. Flestir áhrifamiklir foringjar höfðu málgögn sem túlkuðu sjónarmið þeirra, undirbjuggu ákvarðanir og bjuggu í haginn fyrir þær með skrifum sínum. Í þeim var árásum svarað og rök týnd fram. Minnisblöð ráðherranna sín í milli voru oftar en ekki einkamál þeirra sem þeir höfðu með sér úr ráðuneytinu. Þeir ákváðu hvaða bréf skyldu fara í skjalasafn og hver ekki og á þessu var allur gangur. Menn trúðu bréfum og orðsendingum í milli manna betur fyrir hugsunum sínum og ráðagerðum en símtölum. Því að lengi lá í landi hér að varasamt gæti verið að tala í síma þar sem óviðkomandi menn gætu með vilja eða óviljandi verið á línunni.

Allt hefur þetta breyst. Ný upplýsingalög, sem ég beitti mér fyrir að sett yrðu, m.a. vegna þess á hvern veg þau hafa verið túlkuð, hafa leitt til þess að minna er nú skrifað manna á milli en áður, orðsendingum hefur fækkað og menn halda síður dagbækur um gestakomur, sleppa að skrifa þær fundargerðir sem ekki er skylt að skrifa og svo fram eftir göum. Þetta var ekki ætlunin með lögunum. Ekki er vafi á því að lögin geta hjálpað og hafa hjálpað umræðunni á líðandi stund, en hætt er við að framtíðarheimildirnar verði fyrir vikið rýrari. Nú gætu menn spurt af tilefni þessara orða: Hafa menn eitthvað að fela í stjórnsýslunni? Eru þeir flesta daga með eitthvað ráðabrugg sem ekki þolir dagsins ljós? Þessu fer fjarri. En það liggur í eðli stjórnmálanna að eigi allir kostir að vera teknir til athugunar verða menn að geta gert það án þess að bíða af því pólitískt tjón í nútímanum, sett fram tillögur - jafnvel mjög róttækar, jafnvel stórvarasamar - farið yfir þær með pólitískum samherjum eða samstarfsmönnum án þess að eiga á hættu að þær berist út með ófyrirsjáanlegum afleiðingum skömmu eftir að skoðun hefur sýnt að rétt sé að hafna þeim.

Raunir Nixons Bandaríkjaforseta og Watergatesnældur hans eru ekki þægilegt umræðuefni. En hugsið ykkur hvílíkur fjársjóður slíkar snældur væru sem tækju til allra forseta Bandaríkjanna eða svo að litið sé nær til allra samtala á skrifstofu forsætisráðherra og við ríkisstjórnarborðið! Það var ekki eingöngu sú staðreynd að Nixon forseti væri stundum á mörkum hins löglega eða handan við þau mörk sem gerðu það að verkum að næstu forsetar hafa gætt þess að slökkva endanlega á tækjunum. Þar kemur margt annað til sem þarf ekki að skýra. Ef menn gætu treyst því að friðhelgi slíkra banda stæði í 30-50 ár býst ég við að flestir ráðamenn létu yfir sig ganga að búa við slíkt sögulegt eftirlit. Þetta eru að vísu öfgarnar sem ég nefni þarna til sögunnar, en dæmið er til þess fallið að skýra það sem er öfgaminna.

Ég tel með öðrum orðum að samtöl stjórnmálamanna hafi miklu meira gildi fyrir niðurstöðu þeirra en þau gögn sem þeir fá í hendur á ákvörðunarferlinu. Nú eru flestir stjórnmálamenn hættir að svara fyrir sig eða leiðrétta allan þann uppspuna sem sagður er opinberlega um störf þeirra. Sagnfræðingar framtíðarinnar munu því geta moðað úr fjölda skriflegra heimilda, sem enginn hefur andmælt í einu eða neinu, hvorki stjórnmálamaðurinn sjálfur eða fjölmiðlar. Flestum fannst að því mikil landhreinsun þegar pólitísk málgögn lögðust af, þó að enn eimi eftir af óþefnum í einu blaðanna. En athyglisvert er að í framhaldinu hefur orðið til einhverns konar griðabandalag fjölmiðlanna. Það er orðið nær óþekkt að einn fjölmiðill gagnrýni annan. Glannaleg vinnubrögð fjölmiðils í einstöku máli eru ekki gagnrýnd af hinum fjölmiðlunum hér á landi. Slíkt óskráð samkomulag er ekki jafnáberandi annars staðar sem ég þekki til. Þessi breyting mun einnig gera skrif sagnfræðinga framtíðarinnar erfiðari en áður og má þó enginn skilja orð mín svo að ég sé að kalla eftir stagli og skætingi fjölmiðla fortíðarinnar hvers í annars garð. En fyrr má nú vera!

Getgátur, fullyrðingar og brenglaðar fréttaskýringar standa því nú óhaggaðar eins og það er orðað og hvað eiga þá sagnfræðingar að halda? En ef til vill er þetta allt í lagi. Ef til vill á sagan sér enga framtíð eins og karlinn sagði forðum.

Mér finnst þeim stjórnmálamönnum fara fjölgandi sem skeyta því engu þótt þeir séu staðnir að því að segja eitt í dag og annað á morgun. Hví skyldi slíkum mönnum ekki vera sama um hvað sagan segir um þá eftir 30 ár eða 300 ár? Því hefur verið haldið að okkur að af sögunni megi draga margvíslegan lærdóm og forða því að gömul mistök séu endurekin. Þó ekki væri nema vegna þess ættum við sjálfsagt að leitast við að búa okkar veruleika sæmilega í hendur framtíðarinnar. Dómum hæstaréttar er ætlað að vera endanlegir en dómar sögunnar taka hins vegar endalausum breytingum og því heilsteyptari sem þær upplýsingar eru, sem sagnfræðingar hafa úr að moða, því líklegra er að breytingin verði einkum til batnaðar. Nú nýlega fundust fyrirmæli sem yfirgnæfandi líkur eru á að undirrituð séu af Kleópötru, kyntrölli þeirra í Egyptalandi forðum tíð. Ef sú kona hefði verið persóna í íslenskum sögum væru þeir sjálfsagt til sem héldu því fram að hún hefði aldrei verið til, en væri aðeins uppdikt af sínum óþekkta höfundi. En fundur fyrirmæla Kleópötru um eftirgjöf á tollum fyrir rómverska valdamenn og vini sannar að leitarhundar sögunnar hætta aldrei að þefa.

Ég lýk því þessari hugleiðingu minni með sömu hugsun og ég hóf hana. Sagan er mikilvæg, svo mikilvæg að sagnfræðingarnir, þótt góðir séu, mega ekki vera einir um hituna. Því ættum við stjónmálamenn ekki láta okkar eftir liggja svo nútíminn megi með reisn ganga inn í sína sögu.

Davíð Oddsson

Til baka

yfirlit frétta