22. febrúar 2006 11:43
Lúðar eða bisnissmenn?
Rannsóknastefna í hug- og félagsvísindum, RA, 16. febrúar 2006
Ég er þjóðlegt íhald og ætla þessvegna að segja sögur af undarlegum mönnum. „Þegar rökkurbýsnunum með ráni kirkjunnar, hennar silfurs og dýrgripa, rigndi yfir Skálholt, og bækur foreyddar, hafði ein borist í mína sveit, á hana lærði eg ungur“. Þetta skrifaði Jón Guðmundsson lærði fyrir tæpum 400 árum. Hann kroppaði líka í hrafnshöfuð og pétursskip til að leita að töfrasteinum og ýmsum fróðleik sem er hulinn okkur nútímamönnum. Hann bar sig líka eftir útlendu lesefni.
Nokkru síðar var uppi fatlað rímnaskáld sem hafði verið niðursetningur og lært að lesa þegar verið var að kenna tornæmum syni hjónanna á bænum. Hann hét Guðmundur Bergþórsson, orti lengstu rímur sem varðveist hafa á íslensku og þegar hann krækti í danskt yfirlitsrit um heimspeki sneri hann því í bundið mál á íslensku. Honum lánaðist samt aldrei, þótt kraftaskáld væri, að kveða af sér fötlun sína.
Um miðja 19. öld var uppi maður í Mývatnssveit sem Jón Jónsson hét. Hann fór til Danmerkur og lærði til snikkara en eftir heimkomuna fór hann að læra ensku af bókum og sat um útlenda ferðamenn til að æfa sig á. Þeim þótti það dálítið furðulegt. Hann skrifaði sjálfsævisögu á ensku sem var birt í tímariti 1877, nokkrum árum eftir dauða hans, stafrétt því ritstjóranum þótti málið flott og sérkennilegt að einhver íslenskur hillbilly skyldi taka svonalagað upp hjá sér.
Um svipað leyti var á dögum í Þingeyjarsýslu bláfátækur leiguliði sem hafði þá ástríðu að lesa bókmenntir, helst leikrit. Hann keypti leikrit Holbergs, og Shakespeare komplett í danskri þýðingu og var í stöðugu basli með reikninga bóksalans á Akureyri. Hann keypti líka Biblíu á ensku til að geta lært það tungumál – svo hann gæti lesið Shakespeare á frummálinu. Hann þýddi og staðfærði tvö leikrit Holbergs og sá þá að þetta gæti hann alveg gert sjálfur, og frumsamdi tvö leikrit til viðbótar. Hann hét Tómas Jónasson, oftast kenndur við Hróastaði í Fnjóskadal, leikrit hans voru sýnd víða um sveitir. Af honum eru komnir þekktir rithöfundar og tónskáld.
Um það leyti sem Tómas á Hróastöðum bjástraði við leikrit sín lá stráklingur á lækjarbakka í Dane County í Wisconsin í Bandaríkjunum og fiktaði við að láta strauminn snúa hjólum sem hann hafði smíðað. Hann var reyndar úr Hrútafirði og átti bláa kennslubók í eðlisfræði sem Magnús Grímsson móðurbróðir hans hafði þýtt. Þar stendur með skáldlegum hætti að „tilraunir séu spurningar til náttúrunnar og hún svari ávallt. Þegar rétt sé spurt, fáist rétt svar. Ef ekki fáist rétt svar, stafi það af því, að ekki hafi verið spurt á réttan hátt“ (Steingrímur Jónsson, Hugvitsmaðurinn Hjörtur Þórðarson, bls. 28). Spurningaleikir drengsins við náttúruna urðu til þess að hann vanrækti kverið fyrir ferminguna og líka kýrnar sem hann átti að gæta og menn höfðu í flimtingum að líklega gættu kýrnar hans frekar en hann þeirra. Með ýtrustu útsjónarsemi menntaði hann sig sjálfur í rafmagnsfræðum, varð þekktur uppfinningamaður og iðnrekandi í Chicago og vinur Edisons. Hann hét Chester Thordarson á Amerísku og átti óhemju verðmætt bókasafn sem var selt fyrir hálfa milljón dala um miðja síðustu öld. Nú munu dýrustu bækur safnsins kosta svipað.
Þessar sögur af sveitalúðum eru ekki einsdæmi. Hægt væri að draga fram mun fleiri um sambúð bókmenningar, þekkingarþorsta og sköpunarþrár, jarðveg sem ótrúlegustu fyrirbæri gátu sprottið úr. Ég segi þessar sögur til að gefa hugmynd um hvað bjó í bókmenningu fyrri alda. Hún gerjaðist lengi og blómstraði með sérstæðum hætti á síðari hluta 19. aldar í sjálfsprottnum framfarahreyfingum, menningarstarfi og pólitískri baráttu sem byggðist á sjálftekinni menntun bænda. Ég held að hún sé ein af gildustu rótum þeirrar hröðu þróunar sem hér varð á 20. öld.
Það er þó aðeins lausleg hugdetta um tiltekið samhengi í íslenskri menningarsögu en fátt hægt að segja um það með vissu því rannsóknir þeirrar sögu eru í skötulíki. Íslenskuskor Háskóla Íslands hefur verið í fjársvelti svo lengi sem elstu menn muna og fjárframlög til rannsókna yfirleitt heldur smáskítleg. Því skortir enn á að fram komi og blómstri ferskar hugmyndir, sem geti velt úr sessi úreltum staðalmyndum um samhengi íslenskrar menningar. Varla er hægt að segja að rannsóknir á íslenskri bókmenningu síðari alda séu enn fyllilega búnar að losa sig frá því sem hefur verið kallað neftóbaksfræði og er merkilegt fyrirbæri og rannsóknarefni í sjálfu sér.
Við búum líka í skugga fornbókmenntanna. Vissulega eru þær og verða alltaf verðug fræðileg viðfangsefni og mynda alltaf með einhverjum hætti menningarlegar rætur. En það er bara margt fleira merkilegt og rannsóknarvert í menningarsögunni. Landsfeður virðast samt varla hafa víðari sýn á hugvísindin en svo að þeir hafa á hraðbergi nokkra banala standardfrasa um ímyndaðar gullaldir til að hafa yfir í hátíðaræðum og klína utaná samtímafyrirbæri eins og jólaskraut.
Við þurfum sárlega að þekkja menningarsöguna til að þekkja okkur sjálf, þurfum að vita hvar í raun og veru séu rætur þessa sköpunarkrafts sem nú er sífellt gasprað um, ef hann er þá til, eða hvort þetta unga og vanþroskaða borgarsamfélag sé nokkuð meira en rétt í þann veginn að þrífa sig eftir eftir ödipalt föðurdráp og móðurnauðgun á þeirri dreifbýlismenningu og því landi sem fóstraði það.
En við vitum varla baun, ekki er rannsakað nærri nóg. Hugvísindin verða að skilja fortíðina og samtíðina. Samfélagið er á fleygiferð og við þurfum að finna fótfestu gagnvart alþjóðvæðingu, nýju tungutaki, nýjum veruleika. Við þurfum líka að spyrja ögrandi spurninga. Í umræðum undanfarið um íslenska tungu hefur t.d. ekki verið spurt hvort Íslendingar vilji yfirleitt halda málinu við. Er sjálfgefið eða nauðsynlegt að komandi kynslóðir hafi aðgang að því sem hugsað var og skrifað fyrr á öldum?
Ég vil nú helst halda þessu sambandi við. Einmitt sú menningarsaga sem ég hef drepið á er sérstæð og áhugaverð í alþjóðlegu fræðilegu ljósi. Það er ekki nóg með að við munum aldrei skilja okkar eigin menningu að gagni nema í ljósi alþjóðlegra kenninga, þekkingar og samanburðar. Við þurfum líka að fá hingað erlenda fræðimenn til að rannsaka með okkur. Stórmenni mega gaspra um víkinga og annan hlálegan misskilning en við fræðimenn þurfum að bjóða okkar lúðalegu bókmenningu fram í alþjóðlega umræðu í allri hógværð, á þeirri forsendu að sérhver menning sé sérstæð, ekki endilega merkilegust. Sérstaða okkar er gjöf til umheimsins og úr henni þarf að vinna, í alþjóðlegu samhengi. Vitræn samræða við veröldina verður til þess að við skiljum betur okkur sjálf. Við þurfum að fá hingað háskólakennara og stúdenta, halda námskeið og stofna alþjóðleg fræða- og kennslusetur, því háskóla- og fræðaheimurinn er á ferð og flugi eins og allt annað. Slíkur alþjóðlegur blær getur aukið lífsgæðin víða um land og breytt ásýnd landsbyggðarinnar.
Sögurnar sem ég sagði í upphafi sýna jarðveg sem við þurfum að þekkja, til þess að geta ræktað okkar eigin, í gerbreyttum veruleika. Fjöldi ungs fólks er að mennta sig, haldið gamalgrónum þekkingarþorsta og sköpunarþörf, til þess að leggja til atlögu við íslenskt samfélag, sögu og menningu, skilja og skilgreina, og taka þátt í að móta framtíðina, ekkert síður en viðskiptalífið og stjórnmálamenn. Samfélag og menning verða aldrei með öllu smættuð í tölur, og hagstærðir. Því þurfa hin mannlegu fræði að ryðja sér betur til rúms, afla fjár til rannsókna, bjóða fram þekkingu sína og setja fram gagnrýni. Rannsóknir verður að kosta með rausnarlegri hætti en verið hefur, með opinberum sjóðum og kannski ekki síður sjóðum atvinnulífsins. Afraksturinn verður aukin lífsgæði, og það er augljóst að margvíslegar afurðir rannsókna í hug- og félagsvísindum geta hæglega orðið uppistaða í arðbærum atvinnurekstri.
Háskóladeildir og rannsóknastofnanir í hug- og félagsvísindum mega ekki sitja mjálmandi einhversstaðar úti í horni þar sem enginn tekur eftir þeim. Þær verða að skapa sér ásýnd, prófíl og rödd sem eftir verður tekið og mark tekið á. Samfélagið, sagan, hugsunin og menningin sem við fáumst við eru ekki skraut, heldur þekking, og mikilvæg forsenda þess þekkingarsamfélags sem nú er mest talað um. Það mun nefnilega ekki blómstra án samræðu við sköpunarkraft aldanna.
Viðar Hreinsson