24. febrśar 2006 11:43
Heimsyfirrįš eša dauši
Rannsóknastefna ķ hug- og félagsvķsindum, RA, 16. febrśar 2006
Nżlega tók ég žįtt ķ afar viršulegum fundi. Žetta var svokallašur hugarflugsfundur į vegum Rannsóknamišstöšvar Ķslands, Rannķs, og ętlunin var aš setja į blaš hugmyndir um verkefni, verkefnasviš og įherslur ķ rannsóknum į Ķslandi nęstu įrin eša til 2015. Žaš vakti athygli mķna žegar fariš var aš vinna śr hugmyndum sem varpaš var fram hve margir, lķklega allt aš helmingur tillagnanna, var oršašur svo aš Ķsland skyldi į fįeinum įrum verša leišandi, ķ forystu, öšrum fyrirmynd eša fremst į einhverju įkvešnu sviši. Žetta varšaši sumt efni sem segja mį aš Ķslendingar hafi sérstakan įhuga į af nįttśrulegum įstęšum en žó settu menn lķka fram hugmyndir um leišandi stöšu į żmsum öšrum svišum, svo sem ķ gęšamįlum, mati, męlingum af żmsu tagi og svo framvegis.
Mig langar aš velta žvķ ašeins fyrir mér hér hvaš žessi sżn fyrir Ķslands hönd feli ķ sér. Hvernig į mašur aš skilja žaš, žegar 50 til 100 fremur jaršbundnir vķsindamenn, fręšimenn og sérfręšingar koma saman ķ einu af fįmennustu sjįlfstęšu rķkjum heims og lįta sig dreyma um aš nį forystu į żmsum svišum? Mį kalla žetta heilbrigšan metnaš eša eru orš eins og draumórar, barnaskapur eša eitthvaš slķkt nęr lagi?
Įšur en ég held įfram meš žį spurningu, ętla ég aš segja ašra sögu. Fyrir fįeinum vikum var ég yfir helgi ķ Kaupmannahöfn og komst ekki hjį žvķ aš fylgjast meš žvķ sem efst var į baugi ķ Danaveldi žį daga, en žaš var skķrn veršandi krónprins Dana, sonar nśverandi krónprins, en hann fékk eins og allir vita nafniš Kristjįn. Ég var ķ samneyti viš góšan vin minn žessa daga, en sį er brattur śtrįsarmašur og ętlar aš hasla sér völl ķ Danmörku eftir góša byrjun į Ķslandi. Viš fórum aš ręša um hvenęr aš žvķ kęmi aš Kristjįn žessi, sem veršur vęntanlega Kristjįn XI, tęki viš krśnunni. Kristjįnarnir hafa nś tengst okkur Ķslendingum į sérstakan hįtt, sį nķundi fęrši okkur stjórnarskrį, sį tķundi var sķšasti kóngur Ķslands og sį sem mįtti sjį į bak Ķslandi, en hvaš meš žann ellefta? Ja, hann veršur aušvitaš kóngur yfir Danmörku um žaš leyti sem Ķslendingar verša bśnir aš eignast hana alla, sagši žessi vinur minn.
Mašur kemst ekki hjį žvķ aš velta fyrir sér, žegar markmiš af žessu tagi eru oršuš, hvort sem um er aš ręša įform um aš Ķsland taki forystuna į nokkrum meginsvišum vķsinda og tękni, eša aš ķslenskir fjįrfestar og athafnamenn kaupi rótgróin dönsk eša bresk fyrirtęki jafnvel fjölmišlana eins og talaš var um ķ fréttum ķ dag, hvaša hugsun rįši feršinni.
Aš hluta er hér vafalaust um aš ręša eitthvaš sem kalla mętti heilbrigšan metnaš. Žaš er ekkert óešlilegt viš aš góšu gengi, hröšum breytingum, auknu fjįrmagni fylgi hugmyndir um fręgš og frama. En samt er eitthvaš hlęgilegt viš žetta lķka, žaš er einhver ofmetnašur sem birtist ķ žvķ aš fólk ęsist svo upp yfir žokkalegum įrangri aš alla taki aš dreyma um aš žjóšin leggi nęst heiminn aš fótum sér.
Hversvegna ęttum viš til dęmis aš stefna aš žvķ aš verša fremst ķ heiminum į sviši jaršvķsinda, haffręši og heimskautafręša og žar aš auki menntašasta žjóš ķ heimi, žegar skynsamlegra markmiš vęri ef til vill aš stefna aš žvķ aš vera ķ hópi žeirra rķkja sem standa fyrir traustum rannsóknum į nokkrum svišum vķsinda og geta bošiš upp į samkeppnishęft nįm į žessum svišum og góša ašstöšu til rannsókna? Žaš hljómar vissulega betur aš stefna alltaf į toppinn, en er lķklegast aš slķk stefna eša slķk hugsun skili įrangri? Į tķmum vinstri róttękni og hippamenningar var eitt slagoršiš: Verum raunsę, krefjumst hins ómögulega. Er žaš kannski hugsunin hér aš meš žvķ aš berja sér į brjóst og setja sér ómöguleg markmiš, žį hįmarki mašur įrangurinn, hvernig sem į žaš er litiš?
Ég verš aš višurkenna aš ég efast um žetta. Žaš kann aldrei góšri lukku aš stżra aš stefna aš heimsyfirrįšum. Ómöguleg markmiš eru ekki góš markmiš nema mašur sé byltingarmašur og finnist į endanum aš annašhvort fari mašur alla leiš eša farist. Valkosturinn viš heimsyfirrįš er yfirleitt dauši.
Vinur minn, sem ég sagši frį įšan var aušvitaš aš grķnast, žegar hann sagši aš viš yršum bśin aš kaupa alla Danmörku eftir 50 įr eša svo. En grķniš sżnir hugsunina, ekki hans heldur žeirra sem eru aš hlusta yfirrįš yfir Danmörku er kannski draumur Ķslendingsins žegar öllu er į botninn hvolft, djśpt ķ žjóšarsįlinni. En ķ raun og veru lżsir žessi hugsunarhįttur sem ég hef veriš aš lżsa, žessi ofdirfska sem allsstašar kraumar, hugsunarhętti nżlenduskeišsins, hugsunarhętti frelsingjans. Loksins žegar viš erum ekki lengur leigulišar og kotbęndur, žį viljum viš taka sęti nżlenduherrans.
Ég held aš sś sigurgleši sem nś rķkir vķša ķ samfélaginu og sem viš tengjum gjarnan viš stórmerkilegan įrangur sķšustu įra erlendis, bęši ķ vissum listgreinum eins og tónlist en sérstaklega ķ višskiptum, leiši til žess aš viš hęttum aš sjį žį hluti sem viš ęttum aš hugsa um og huga aš. Žetta eru dęmigerš einkenni ofmetnašar. Žetta veldur žvķ aš okkur hęttir til aš lįta eins og viš žurfum ekkert aš hugsa um innvišina. Žetta birtist ķ alltof mikilli įherslu į peninga ķ stóru og smįu, aušmenn og athafnamenn eru dżrkašir sem gušir vęru, og jafnvel ķ žeirri hugmynd aš sżndarmennskan sé eitthvaš annaš en einmitt žaš, sżndarmennska.
Mig langar aš taka dęmi. Į sķšustu įrum hefur grķšarlegu fé veriš variš og lofaš til byggingar mannvirkja sem eiga aš hżsa skóla, svo sem grunnskóla, og menningarhśs af żmsu tagi, allt frį grķšarlegu tónlistarhśsi viš höfnina ķ Reykjavķk til svokallašra menningarhśsa annarsstašar į landinu. Į sama tķma er mjög erfitt aš lįta rekstur menningar- og menntastofnana ganga upp. Ég hef vissar efasemdir um aš žaš sé grundvallaratriši um gęši grunnskólans ķ landinu hversu flotta skóla hęgt er aš byggja ķ nżjum hverfum og śti į landi. Mig grunar aš gęši skólastarfs ķ grunnskólum velti į kennslunni og žar meš į kennaramenntun, kröfum til kennara, višhorfi til menntunar og żmsu fleiru miklu fremur en glęsilegum byggingum.
Upp į sķškastiš hefur mjög mikiš veriš talaš um tungumįlakunnįttu Ķslendinga. Žetta er umręša sem blossar alltaf upp annaš slagiš og alltaf eru einhverjir sem koma og halda žvķ fram ķ fślustu alvöru aš Ķslendingar eigi aš vera tvķtyngdir. Mig grunar reyndar aš žaš sem įtt er viš sé öllu heldur žaš, aš Ķslendingar ęttu aš tala mjög góša ensku og žaš er aš sjįlfsögšu óumdeilt. Ķslendingar ęttu almennt hafa mjög góša tungumįlakunnįttu en aš öšrum tungumįlum ólöstušum er augljóst aš enska er mikilvęgasta tęki alžjóšlegra samskipta um žessar mundir.
Žaš er hinsvegar minna talaš um žaš hvaš žurfi aš gerast til aš Ķslendingar geti oršiš jafn góšir ķ ensku og žeir vilja vera. Erum viš žaš kannski nś žegar? Ég held ekki en įstęšan er ekki sś aš enskukennsla sé ekki nógu mikil eša nógu góš, hśn er vegna žess aš skólakerfiš vanrękir kerfisbundiš žęr greinar sem varša heimsmenningu, samfélag og tungumįl. Kennsla ķ žessum greinum er frumstęš langt fram eftir grunnskólanum og afar ómarkviss ķ framhaldsskólum.
Žaš kemur fram ķ könnunum sem geršar hafa veriš ķ hįskólum aš Ķslendingar ofmeta išulega enskukunnįttu sķna, einkum ķslenskir karlnemendur. Er žaš gott eša vont? Lengi vel héldu menn žvķ fram aš mikiš og jafnvel óraunhęft sjįlfstraust vęri af hinu góša, žaš yki frekar įrangur en hitt. Nżlegar rannsóknir sżna hinsvegar enga fylgni žarna į milli. Montrössunum gengur ekkert betur en hinum sem eru hógvęrir eša draga jafnvel śr žegar žeir eiga aš meta eigin kunnįttu eša getu.
Višskipti og vissir hlutar menningar eru ķ śtrįs, žaš er óumdeilt, en hinsvegar gleymist išulega aš vķsindi og fręši hér į landi, jafnt raunvķsindi sem hug- og félagsvķsindi hafa veriš ķ śtrįs miklu lengur. En žaš er hęgfara śtrįs, sem ber ekki jafn mikiš į og hinni og kannski į ekki aš bera į henni. Śtrįs vķsinda og fręša byggist einfaldlega į žvķ aš hér į landi eru fjölmargir einstaklingar meš góša menntun og žjįlfun śr bestu hįskólum sem stunda fręši- og vķsindastörf ķ samstarfi viš erlenda kollega sķna. Žessvegna held ég aš fręšaheimurinn ętti aš fara varlega ķ aš tileinka sér oršręšu og męlskulist višskiptaheimsins. Kannski finnst fólki stundum aš hófsöm męlska sé til marks um metnašarleysi og alltaf eigi aš stefna sem allra hęst. Žaš er ekkert aš žvķ aš stefna sem hęst, en aš lifa ķ óraunhęfum blekkingarheimi er lķklegt til žess aš skapa tilhneigingu til aš ofmeta og oftślka eigin įrangur. Risafyrirtękiš Enron, sem hrundi meš eftirminnilegum hętti fyrir tępum 5 įrum er gott dęmi um hvert slķk sjįlfsblekking getur leitt. Markmišin voru svo mögnuš og metnašurinn svo mikill aš į endanum žurfti aš falsa bękurnar til aš halda blekkingunni gangandi žangaš til spilaborgin hrundi. Raunsęi er ekki metnašarleysi, žvert į móti.
Ķ vķsindum og fręšum į aš huga aš innvišunum, raunverulegum gęšum og raunverulegum styrk. Žegar fariš er aš setja męlistiku augslżsingamennsku og višskipta į fręšaheiminn žį erum viš komin į villigötur. Ef hinn akademķski heimur hefur eitthvert samfélagslegt hlutverk, žį į žaš hlutverk aš felast ķ raunsęi, ašhaldi og umfram allt gagnrżni. Žaš er aš mķnu mati of lķtiš um žaš aš akademķan og einstakir hįskólamenn lįti aš sér kveša ķ umręšum um stjórnarfar, lżšręši, og svo framvegis. Žetta er ekki vegna žess aš menn taki ekki žįtt ķ umręšunni heldur vegna žess aš trśveršugleiki og framlag fręšaheimsins sker sig ekkert śr. Vķsinda- og fręšimenn verša ekki leištogar śt į auglżsingatrikk heldur fyrir vel śtfęrša, hugsaša og rétta gagnrżni.
Hér į landi eru hugmyndir stundum eins og fen sem fólk festist ķ. Einhverju er skellt fram og um leiš og bśiš er aš skella žvķ fram žarf aš keyra žaš ķ gegn hvaš sem žaš kostar og sama hver mótstašan er. Žetta į viš um styttingu framhaldsskólans (įn žess aš ég leggi dóm į hana sem slķka), virkjanir, įlver og margt fleira. Alltaf er žaš valdiš sem hefur yfirhöndina, vitiš fęr ekki aš komast aš, og žegar žaš kemst aš žį er eins vķst aš enginn sé aš hlusta. Žessvegna fęr mašur oft į tilfinninguna aš žótt mikiš sé talaš og mikiš rifist, žį sé išulega alls ekki talaš um žaš sem skiptir mįli. En žetta held ég aš sé ašalatrišiš žegar um hug- og félagsvķsindi er aš ręša. Ólķkt žvķ sem kann aš gilda į kauphallargólfinu eša ķ męlskuleik višskiptalķfsins. Žaš er ekkert į žvķ aš gręša aš hafa hįtt, langtķmamarkmišin skipta öllu mįli og žeir velta į innvišum, innihaldi og žvķ aš hafa eitthvaš aš segja.
Jón Ólafsson