Hafa ímyndir áhrif?

Fyrirlestur hjá Sagnfræðingafélaginu 7. mars 2006

Hér í dag ætla ég að velta fyrir mér spurningum um þjóðareðli og þjóðarímyndir. Umfjöllunin mun einkum miðast við Ísland og í tengslum við efnið verður drepið á hvernig hugmyndir um Íslendinga og sjálfsmyndir þeirra hafa þróast. Eru þær ef til vill svipaðar við upphaf 21. aldar og fyrir 100–200 árum síðan eða eru þær gerólíkar? Og hvernig tengjast þessar hugmyndir um þjóðareðli Íslendinga sambandi landsmanna við umheiminn og útrás á ýmsum sviðum.

Í greininni “Íslendingar” eftir Guðmund Finnbogason sem birtist í Skírni 1943 segir m.a.: “Þegar vér lýsum manni eða þjóð, þá erum vér að reyna að sýna eðlið ... en eðlið er við varanlega í viðleitninni, það kemur fram í stefnunni sem lífið tekur.” Og áfram heldur Guðmundur: “Eðli þjóðar verðum vér að ráða af verkum hennar, viðleitni og hugsjónum ...”¹ Guðmundur gerir greinilega ráð fyrir að tilvist þjóðareðlis og hann staðhæfir í grein sinni að það sem einkum hafi mótað þetta eðli sé uppruni og umhverfi. Þau sjónarmið, sem Guðmundur kynnir hér, voru þegar orðin gamalkunnug á hans dögum.

Þeir sem stunda slíkar rannsóknir á þjóðarímyndum staðhæfa að ekki sé um að ræða eðlislæg einkenni þjóða heldur ímyndir sem fjalli um túlkanir og upplifun. Eðli hugtaksins ímyndar er ef til vill best skýrt með samheitum þess og hugtökum sem skyldust eru. Þau eru til dæmis ríkjandi viðhorf, stereotýpur, fordómar, klisjur o.s.frv. Hugtakið ímynd er því gildishlaðið, ímynd birtir afstöðu, jákvæða eða neikvæða. “Nationality now counts, at least in the human sciences, as a modality of perception and reputation than as a matter of essence or substance^”2 segir einn helsti fræðimaður á þessu sviði, Hollendingurinn Joep Leerssen, í nokkurra ára gamalli grein.

Þekktustu fræðimenn á sviði ímyndarannsókna hafa komið frá Mið-Evrópu. Þeir hafa lagt áherslu á nokkur atriði sem megi leggja til grundvallar þegar verið er að rannsaka ímyndir einstakra landa. Í fyrsta lagi má nefna stærð og styrk tiltekins lands. Ef það er öflugt má vænta þess að neikvæðar ímyndir eða xenófobia gagnvart því séu algengar. Dæmi um ríki af þessu tagi eru til dæmis Þýskaland eftir sameiningu þess á 19. öld og Bandaríkin á ofanverðri 20. öld. Sé land hins vegar lítið og ef til vill veikburða má fremur búast við jákvæðum ímyndum, xenófílískum ímyndum.

Fjarlægð tiltekins lands frá hugsaðri miðju hefur einnig áhrif sem bæði geta verið jákvæð og neikvæð; því fjær sem tiltekið land er því meira rými fyrir hugmyndaflug eða skáldskap. Hvort hann er jákvæður eða neikvæður fer svo eftir ýmsu, afstöðu þess sem lýsir, tilgangi með viðkomandi lýsingu o.s.frv. Ef þar að auki er um að ræða eyju má búast við að það hafi einnig skýr áhrif á lýsingu á viðkomandi landi.

Staðsetning lands með tilliti til höfuðátta hefur einnig haft mikil áhrif. Menn hafa til dæmis lengi talið að land í Norðri hefði aðra eiginleika en suðrænt land; hugmyndir af þessu tagi hafa jafnvel verið látnar gilda innan einstakra landa og gildir þá einu hvort um er að ræða Ítalíu eða Ísland; hugmyndir um norðrið breyttust raunar mjög á 18. öld en það er önnur saga. – Ímyndafræðin kenna okkur líka það að staðalmyndir um eitt og sama land séu yfirleitt margar og jafnvel mótsagnakenndar þó að ein geti verið ráðandi; og það á svo sannarlega við um ímyndir Íslands en vitaskuld einnig flestra annarra landa.

Hér takast á ólíkar hugmyndir, annars vegar hugmyndir um þjóðareðli sem nota megi sem skýringu á þjóðfélagslegum fyrirbærum, til dæmis á gengi í efnahagslífi eða á félagslegum fyrirbærum, til dæmis glæpum, en hins vegar eru þeir sem staðhæfa að hugmyndir um þjóðareðli séu í raun ímyndir, eins konar staðleysur, sem þó hafa vissulega mótast af sögulegum aðstæðum, umhverfi og pólitík. Einkenni ímynda sé að þær feli í sér alhæfingar sem njóti almennrar viðurkenningar en þær séu þó iðulega á skjön við allar staðreyndir og því verði slíkar hugmyndir ekki notaðar til að skýra tiltekna þjóðfélagsþróun, til dæmis í efnahagslífi á þann hátt að framtakssemi sé tiltekinni þjóð eðlislæg en dugleysi annarri.

Glöggvum okkur nú aðeins á íslenskri ímyndasögu eða hugmyndum um íslenskt þjóðareðli svo við notum það hugtak. Í Ævisögu Jóns Ólafssonar Indíafara frá því um miðja 17. öld segir Jón frá því að hann hafi farið með íslenskum félaga sínum inn á veitingahús í Kaupmannahöfn. Þar er þá staddur “hvatorður múrmeistari”, eins og Jón kallar mann þennan,

sem ljest kunna að segja hegðan og háttalag fólks í mörgum löndum, á meðal hverra var Íslands innbyggjarar, sem aumlega sáu út í hans texta og óvandaðri útleggingu. En hans tilheyrendur voru auðtrúa og dáðust að hans ræðu. Hann tók því vel og teygði ræðuna, svo mikill glaumur gjörðist þar, en grátur eigi ... Eg stend svo fyrir framan mitt borðið og tala eg til þessa manns, er svo lastlega hafði þessa lands fólki tiltalað, og til ályktunar hafði sagt að þetta fólk mætti ekki fólk heita, heldur sem svívirðilegustu kvikindi. Eg segi: “Vinur, eg heyri að þú ert víða um lönd kunnugur og kant dáfallega frá mörgu að skýra, og hvað mig ei síst undrar, að þú um Íslands háttalag ert vís orðinn, eður hefir þú siglt þangað?” Hann bað Guð sig þar frá varðveita, og segir Óðinn mætti það gjöra en hann aldrei. Í því bili ljet eg honum tvær eyrnafíkjur ríða.”³

Við getum vel ímyndað okkur hvernig hér hefur verið greint frá íslensku “þjóðareðli”, svo við notum það hugtak. Íslendingar hafa verið kynntir sem siðlausir villimenn sem væru litlu betri en skepnur, enda talið að þeir lifðu handan siðmenningarinnar lengst í Norðri en samkvæmt hefðbundnum hugmyndum þessa tíma átti illskan einmitt rætur í Norðrinu. Lýsingar af þessu tagi um Ísland voru ríkjandi fram um 1800. Þær mátti sjá langt fram eftir 19. öld og raunar allt til samtíma okkar.

Óhætt er að segja að mikil umskipti hafi orðið í íslenskri ímyndasögu á 18. og 19. öld. Frásögnum af landi og þjóð fjölgaði mikið, ferðamenn fóru að koma til landsins og myndir birtust í blöðum og bókum. Lýsingar urðu smám saman jákvæðari. Landsmenn voru iðulega kynntir sem hinir saklausu og göfugu villimenn sem lifa á því sem náttúran hefur upp á að bjóða. Og er leið á 19. öld urðu breytingar sem enginn hefði trúað nokkrum áratugum fyrr. Farið er að ræða um Ísland í erlendum ritum sem staðinn þar sem “the powerful genius of liberty, and the no less powerful genius of poetry, have given brilliant proofs of the energies of the human mind at the farthest confines of animated nature.”⁴ Og hinum fornu Íslendingum var lýst sem “the bravest warriors, the boldest sailors, and the most obstinate heathens^”5; annar höfundur taldi þá hafa verið “a race whom their admirers compare with the Spartan in deliberate valour and mother wit; with the Athenian in daring and genius.”⁶ Enn einn höfundur fullyrðir eftirfarandi:

Like the Greeks, the sea was their element, but even their shortest voyages bore them much farther from their native shores than the boasted expedition of the Argonauts. Their familiarity with the perils of the ocean, and with the diversified manners and customs of foreign lands, stamped their national character with bold and original features, which distinguished them from every other people.⁷

Ég nefndi hér að framan nokkur meginatriði sem geta haft áhrif á þróun ímynda og sjálfsmynda. Ég rifja þau stuttlega upp: Þau eru stærð og styrkur tiltekins lands; fjarlægð frá hugsaðri miðju, því fjær sem tiltekið land er því meira rými fyrir skáldskapinn. Ef þar að auki er um að ræða eyju má búast við að það hafi einnig skýr áhrif á lýsingu á viðkomandi landi. Staðsetning lands með tilliti til höfuðátta hefur einnig mikil áhrif sbr. ólíka afstöðu til landa í Norðri og Suðri.

Nú langar mig að velta fyrir mér stöðu Íslands í þessu samhengi, gilda þessi “lögmál” um Ísland, svipað og um lönd í Mið- og Vestur-Evrópu eða gilda aðrar reglur? Þessari spurningu svara ég hiklaust játandi en þó með vissum fyrirvörum og viðbótum. Það sem er ólíkt eru einkum skalarnir eða lýsingarorðin sem við notum, lengst í burtu, minnst, mest. Lengi vel vissu fæstir jafnvel af tilvist landsins vegna þess hversu langt það var úr alfaraleið, það var handan siðmenningarinnar. Eyjan hátt í norðri varð svið furðuverka, góðra eða slæmra, eins og fram hefur komið.

Það sem hér hefur verið nefnt skýrir þó ekki umbyltingu í íslenskri ímyndasögu á 18. og 19. öld. Breytt afstaða til Norðursins á þessum tíma skiptir hér miklu máli þar sem Norðrið og Suðrið nánast umpólast. Þá verður að nefna vaxandi þjóðernishyggju og kynþáttahyggju. Eftirspurn varð eftir hinu norræna og norrænum menningararfi. Ísland varð staðurinn þar sem unnt átti að vera að leita hinna germönsku róta. Þar var enn unnt að finna tungumál, að því er menn töldu, sem svipaði mjög til hinnar fornu gotnesku og þar var mannlífið enn svipað og Tacitus hinn rómverski lýsti er hann fjallaði um Germani hina fornu. Á Íslandi var sem sagt hina germönsku vöggu að finna. Það var á þessum grunni sem útlendir ferðamenn fóru að fara í pílagrímsferðir til Íslands á 19. öld, ferðir sem enn sér ekki fyrir endann á. Það var af þessum ástæðum sem afstaða menntaðs fólks í Vestur-Evrópu til Íslands breyttist á 19. og 20. öld og það fór að fylgjast af áhuga og samúð með þessari smáþjóð á enda heims, neikvæðni sem hafði verið ríkjandi varð almennt jákvæð.

Ég hef kallað þá ímynd sem dregin var upp af Íslandi og Íslendingum á 19. og fyrri hluta 20. aldar Hellas Norðursins, enda varð algengt að fjalla um Ísland á þessum tíma í tengslum við gullöld Grikkja og Rómverja. Til dæmis um það má taka bókatitla, m.a. ritið Aus Hellas, Rom und Thule. Cultur- und Literaturbilder eftir Josef Calasanz Poestion sem var gefin úr í Leipzig 1882. Einnig má nefna Island und Hellas eftir August Boltz frá 1892. Myndskreytingar úr ferðabókum og skáldsögum sem tengdust Íslandi gengu í sömu átt. Þessi tegund ímyndar eða hugmynd um Íslendingseðlið lifði sérlega góðu lífi á fyrri hluta 20. aldar, ekki síst í þriðja ríkinu þar sem rætt var um hina heilögu eyju í Norðrinu sem mundi brátt ná aftur fyrri stöðu. Með uppgjörinu við nasismann beið þessi ímynd vitaskuld hnekki.

Íslendingar hafa lengi glímt við hugmyndina um þjóðareinkenni Íslendinga, eðli þeirra eða ímyndir, eftir því hvaða hugtök við notum í þessu samhengi. Lengi var sú umræða í þeim farvegi að svara óhróðri um Íslendinga eins og það var kallað. Þar má nefna til sögu Arngrím lærða, Þórð Þorláksson biskup og Eggert Ólafsson, og Jón Ólafsson Indíafari geri þetta á sinn hátt með því að berja múrmeistarann danska; þessa iðju höfum við rækt staðfastlega allt til okkar daga. Með breyttri ímynd Íslands á 19. öld breyttist þessi orðræða og varð markvissari. Hún birtist í íslenskum skólabókum, alþýðufyrirlestrum, í hátíðaræðum forystumanna þjóðarinnar, og í viðtölum við erlend tímarit. Í Ágripi af bókmenntasögu Finns Jónssonar sem kom út árið 1891 dregur höfundur fram nokkur þjóðareinkenni Íslendinga.

• “Íslendingar [eru] niðjar hinna víðförlu víkinga, frá fornu fari náttúraðir fyrir ferðalög, gjarnir á að sjá sig um í heiminum og gjarnir á að vita, hvað annars staðar bæri við.”

• Íslendingar eru haldnir “frægðargirni, eða fýst til þess að geta sjer góðan orðstír.”

• Þeir vildu ekki “ættlerast” og fóru því “utan og [til að] afla sjer frægðar og frama, gulls og gersema auðvitað líka.”⁸

Hálfri öld síðar fjallaði Guðmundur Finnbogason um eðli Íslendinga í grein sinni “Íslendingar”. Guðmundur Finnbogason nefnir ýmsar forsendur fyrir tilurð eðlislægra einkenna landans. Hann nefnir kynþætti, kynblöndun og umhverfi og byggir grein sína raunar mjög á kenningum bandaríska landfræðingsins, Ellsworth Huntingtons; Huntington þessi lagði áherslu á kenningar um náin tengls loftslags og menningar. Að mati Guðmundar voru frumbyggjar Íslands úrval Norðmanna. Eftir Huntington hefur hann að þeir hafi verið “hinir beztu hinna beztu” en hann telur jafnframt að gáfur “hins sterka norræna stofns” hafi “ef til vill orðið fjölbreyttari og frjórri við kynblöndunina”, þ.e. við kelta. Einangrunin varð svo til þess að mati Guðmundar að “þau menningarfræ er til landsins bárust fengu næði til að samlagast eðli þjóðarinnar.” (bls. 9) Þá stuðlaði fólksfæðin að einstaklingshyggu og “stærð landsins og tign” leiddu til þess að þjóðin leit stærra á sig en ef landið hefði verið “lítið og smáfengilegt”. (bls.9). Náttúran sá líka til þess að í valinn féllu þeir “sem minnstur líkamlegur og andlegur dugur var í”. Að mati Guðmundar og í samræmi við kenningar Huntingtons hafði landið og náttúra þess áhrif í þá átt að “glæða næma þjóðernisvitund og sérkennilega menningu, fjölhæfni, sjálfstraust, sjálfræði og jafnræðishyggju, karlmennsku, seiglu og rólyndi í þrautum, vakandi hugsun og ímyndun.”⁹

En Guðmundi fannst ekki nægilegt að draga þessar ályktanir, hann vildi stíga skrefinu lengra og rannsaka nánar hvert væri hið eiginlega eðli Íslendinga. Það gerði hann með því að kanna 1000 íslenskar ævisögur, þar af 797 presta og 203 sýslumanna. Þessu til viðbótar kannaði hann 24 lýsingar merkra höfunda eins og hann orðar það, þar af voru 4 innlendir en 20 erlendir. Þau 10 einkenni sem algengast var að nefna voru eftirfarandi:

Gáfaðir,
háttprúðir,
lærdómsmenn,
góðmenni,
skáld,
gestrisnir,
glaðværir,
hraustmenni,
hagleiksmenn,
hreinskilnir.¹⁰

Guðmundi finnst þó vissara að taka fram að vitaskuld séu Íslendingar ekki “allir eins fremur en aðrir menn og að allir hafa einhverja bresti.” (bls 20). Þessi grein Guðmundar er birt í Skírni 1943, í miðjum hildarleik síðari heimsstyrjaldarinnar þar sem meðal annars var barist um kynþáttahyggju; Guðmundur byggir greinina reyndar á riti sínu Íslendingar sem kom út nokkrum árum fyrr. En útgáfutíminn er í sjálfu sér athyglisverður, það er eins og umheimurinn sé ekki til.

Það er athyglisvert að sjálfsmyndir af þessu tagi, hugmyndir um Íslendingseðlið, eru enn algengar. Þær þykja enn sjálfsagt mál og eru efni í ræðum forystumanna þjóðarinnar. Nú vill svo til að forseti Íslands leggur okkur upp í hendurnar góð dæmi um framsetningu af þessu tagi án þess að ég hafi neinn sérstakan áhuga á að draga hann inn í þessa umræðu. Í fyrsta lagi hefur hann hvað eftir annað lagt áherslu á að bera Ísland saman við klassíska fornöld, svipað og tíðkaðist mjög á 19. öld og á fyrri hluta 20. aldar. Dæmi um þetta er m.a. nýleg grein breska blaðisins The Observer um Ísland. Blaðið hefur m.a. eftirfarandi eftir honum: “When we look at renaissance Florence, renaissance Venice and even classical Rome and classical Athens, they were all about the same size as Iceland is now. It is an important lesson of history that small creative communities can do extraordinary things.”¹¹

Spurningin er síðan hvað veldur þessari sérstöðu íslensks samfélags, að það skuli verðskulda þennan samanburð. Svörin komu fram í nýlegu erindi forsetans hér á þessum vettvangi. Þar dró hann fram, eins og Guðmundur Finnbogason, 10 atriði, eða boðorð, sem hann telur einkenna Íslendinga og megi nota sem skýringarþætti í tengslum við títtnefnda útrás Íslendinga. Ég vil taka fram að ég umorða stundum lýsingar forsetans, þar sem hann segir Íslendinga eiga auðvelt með að taka áhættu tala ég einfaldlega um dirfsku. Þessi atriði eru, eins og þið munið kannski sumhver:

Vinnusemi,
Árangurssækni,
Dirfska,
Koma beint að efninu,
Orðheldni,
Sveigjanleiki,
Forystuhæfileikar,
Útþrá,
Áhersla á heiður og mannorð,
Sköpunargáfa.¹²

Eins og við sjáum fellur margt saman með þeim Guðmundi og Ólafi í umfjöllun þeirra um íslenskt þjóðareðli þó að sumt sé líka ólíkt. En út í þá sálma ætla ég ekki að fara hvort hér sé eitthvað of eða van heldur hvers vegna slíkar skýringatilgátur eru settar fram.
Hér að framan hef ég stiklað á stóru, fjallað um nokkur megineinkenni á ímyndum og sjálfsmyndum Íslands og skýrt út hversvegna ímyndasaga Íslands hefur á margan hátt verið ólík þróun ímynda í nálægum löndum, hvernig smæðin, valdaleysið, fjarlægðin og staðsetning hátt í Norðri hafa virkað sem segull á útópískar og dystópískar hugmyndir um landið sem furðueyju, sem djöflaeyju fram á 19. öld en eftir það iðulega sem eins konar sælueyju, Hellas Norðursins, í kjölfar eftirspurnar eftir Íslandi í Vestur-Evrópu. Hér á landi var líka eftirspurn eftir þessari sömu ímynd eins og komið hefur fram. Hjálenda sem vildi verða sjálfstæð, smáþjóð sem haldin var nagandi efa um stöðu sína sem þjóð meðal þjóða tók ímyndinni um Hellas Norðursins fegins hendi, og notaði hana til að reyna að sannfæra sjálfa sig og aðra um tilvistarrétt sinn. Rit Finns Jónssonar og Guðmundar Finnbogasonar voru liður í því, liður í upphafningu hins smáa þar sem lögð var áhersla á yfirburði fólks, sérstöðu og hreinleika sem hefði ef til vill ekki mikið að sækja til annarra landa.

Á síðustu árum höfum við orðið vitni að því að þessi sjálfsmynd hefur gengið í endurnýjun lífdaga, samhliða alþjóðavæðingu samfélagsins, eins og ég hef þegar nefnt. Ímyndin er notuð til að skýra framgang og velgengni fólks og fyrirtækja, gargandi snilld þeirra út um allan heim sækir kraft sinn í hina mikilfenglegu íslensku náttúru og norrænan menningararf.

Er það svo að náttúran ögri Íslendingum til afreka? Eru svörin við spurningunni um velgengni á erlendri grundu ýmis eðlislæg einkenni Íslendinga? Tökum eitt dæmi, velgengni íslenskra tónlistarmanna, tónlistarútrásina svonefndu. Byggjast afrek manna þar á eðlislægum þáttum sem hafa orðið til í tímans rás eða eru svörin önnur? Er mikilvægur hluti af svarinu kannski að Íslendingar voru svo lánsamir að menntamálaráðherra þjóðarinnar á sjöunda áratugnum, Gylfi Þ. Gíslason, var einlægur tónlistarunnandi og stóð fyrir einstæðri löggjöf um tónlistarskóla; annar menntamálaráðherra, Vilhjálmur Hjálmarsson bætti svo um betur á áttunda áratugnum; óvenjulega mikil hlustun á erlendar útvarpsstöðvar hér á landi er etv. annar mikilvægur skýringaþáttur.

Ég verð að viðurkenna að það vefst fyrir mér að skýra hvernig á þessum áherslum stendur. Eru skýringarnar hinar sömu og á fyrri hluta 20. aldar, réttlæting á tilvist? Verða menn að hafa orðræðu af þessu tagi með sér í farteskinu sér til hughreystingar? Hafa fjarlægin, smæðin og staðsetning landsins lengst í Norðri ef til vill þessi áhrif? Eða eru skýringarnar einhverjar aðrar? Eru þetta kannski bara leifar af gamalli orðræðu sem menn hafa ekki losað sig við ennþá, umræða sem er þoluð en ekki tekið mark á? Ég svara því ekki hér, ítreka einungis að ímyndir eða goðsagnir duga skammt sem skýringar á þjóðfélagslegum fyrirbærum þó að þær geti vissulega haft mikil áhrif. Það hafa menn vitað lengi og tekið ímyndirnar í þjónustu sína. Ímyndir geta leitt til slagsmála eins og í tilviki Jóns Ólafssonar Indíafara og múrmeistarans danska; síðustu vikurnar höfum við orðið vitni að annars konar slagsmálum þar sem ímyndir koma mjög við sögu. Ímyndir geta leitt til einangrunar og útrýmingar og átt þátt skelfingum sem ekki eiga sinn líka en þær geta líka verið aðlaðandi og lokkandi, þær geta bæði verið bölvun og blessun. En þær eru gagnslausar og afvegaleiðandi þegar við leitum skýringa á þjóðfélagsþróun.

1. Guðmundur Finnbogason, “Íslendingar”, Skírnir 1943, 7.

2. Leerssen, Joep, “The Allochronic Periphery: Towards a Grammar of Cross-cultural representation.” Beyond Pug´s Tour. National and Ethnic Stereotyping in Theory and Literary Practice. Ed. C.C. Barfoot. Amsterdam 1997, 285.

3. Jón Ólafsson, Ævisaga Jóns Ólafssonar Indíafara, Kaupmannahöfn, 1908-1909, 69−70.

4. Malte-Brun, A System of Universal Geography II, Boston 1834, 193.

5. Howell, Friedrich, Icelandic Pictures, London 1893.

6. Metcalfe, Frederick, The Oxonian in Iceland, London 1861, 393.

7. Wheaton, Henry, History of the Northmen, London 1831, 54–55.

8. Finnur Jónsson, Ágrip af bókmenntasögu Íslands, Reykjavík 1891, 8-9.

9. Guðmundur Finnbogason, “Íslendingar”, Skírnir 1943, 9.

10. Guðmundur Finnbogason, “Íslendingar”, Skírnir 1943, 16, 20.

11. The Observer 20. nóvember 2005.

12. www.forseti.is. Ræða forseta Íslands 10. janúar 2006.

Sumarliði R. Ísleifsson

Til baka

yfirlit frétta