9. október 2006 11:43
Að skrifa konur inn í þjóðarsögu
Já, kvenmannslaus í kulda og trekkiSvona ortu þau hjón Dagný Kristjánsdóttir og Kristján Jóhann Jónsson árið 1978, um sama leyti og ég var að byrja að stunda það sem ég hef gert að sérsviði mínu sem sagnfræðings, að skrifa yfirlit yfir þjóðarsögu okkar Íslendinga. Og þar stóð ég vissulega frammi fyrir því vandamáli að sagan vildi fyllast af körlum en konur urðu þar átakanlega fáar. Þorgerður H. Þorvaldsdóttir, sem síðar varð kynjafræðingur, skrifaði einu sinni hjá mér BA-ritgerð þar sem hún taldi nafngreint fólk í námsbókum um Íslandssögu og reiknaði út hlutfall kynja – Þetta er auðvitað af mörgum ástæðum frumstæður mælikvarði á hlutdeild kynjanna; til dæmis væri hægt að skrifa heilmikla kvennasögu án þess að nafngreina nokkra konu. Við Þorgerður vissum vel af þessum annmarka, en enginn kostur var á að gera betur í þetta sinn, enda er grein Þorgerðar í Sögu XXXIV (1996), unnin upp úr BA-ritgerðinni, enn meðal örfárra fræðiritgerða um þessi efni sem ég veit um. En samkvæmt talningu Þorgerðar voru konur um 3–10% af nafngreindum einstaklingum í þeim námsbókum um Íslandssögu sem voru í notkun í skólum og töldust gefa yfirlit um Íslandssöguna í heild eða á ákveðnum tímabilum, þegar ég byrjaði að vinna að námsbókagerð, upp úr 1980. Undantekning var bók Hauks Sigurðssonar, Kjör fólks á fyrri öldum (fyrst gefin út 1979), þar sem konur töldust rúmlega 21%.2 En hún er ekki yfirlitsbók í sama skilningi og hinar, hefur til dæmis enga stjórnmálasögu, sem jafnan hefur verið það svið sem nafngreindir karlmenn hafa verið flestir.
kúrir saga vor.
Konurnar eru þar allavega ekki
þó ekki dræpust þær allar úr hor.1
Nú er ég vissulega enginn feministi, aðeins gamaldags jafnréttissinni, svo gamall að ég sat fyrsta almenna fundinn sem var haldinn til að undirbúa stofnun Rauðsokkahreyfingarinnar árið 1970. Þess vegna hefur jafnstaða kynjanna í sögunámsbókum og öðrum yfirlitsbókum sem ég hef skrifað um Íslandssögu aldrei verið annað en eitt úrlausnarefni við hlið annarra. Á mínum tíma hefur yfirlitsbókarhöfundur þurft að mæta kröfum um að koma að meiri alþýðusögu og hversdagslífssögu en var í eldri bókum, að fá meira rúm til að skýra og gera aðlaðandi það sem sagt er frá, í staðinn fyrir oft líflausa staðreyndaupptalningu gömlu bókanna, að kenna margvísleg samfélagsleg hugtök til þess að gera sögunámið hagnýtt og að koma að sem allra mestu af gömlum venjubundnum sögufróðleik til að miðla sem mestu af menningararfinum til uppvaxandi kynslóðar. Fyrir mér hefur krafan um stærri hlut kvenna alltaf verið ein í hópi þessara ólíku krafna. Rétt er að vekja athygli á því líka að í samræmi við mína gamaldags jafnréttisstefnu er ég ekki einkum að fjalla um kynjasögusjónarmið, sem hefur sett mestan svip á umræðuna um konur sem sagnfræðileg viðfangsefni, heldur einfaldlega um jafnstöðu karla og kvenna. Þó verður þetta tvennt ekki alltaf aðgreint, eins og á eftir að koma fram í máli mínu.
Ég má líka til með að taka fram að stundum finnst mér fólki hætta til að skilgreina hlut kvenna í söguyfirlitum helst til þröngt. Til dæmis gerðist það fyrir nokkrum árum að haldinn var fundur í Sagnfræðingfélaginu um bók Helga Skúla Kjartanssonar, Ísland á 20. öld. Þar, og í greinaskrifum í framhaldi af fundinum, var Helgi skammaður talsvert fyrir að gera hlut kvenna rýran í bókinni.3 Það er kannski ekki alveg ósatt, en mér fannst bera á því að sumum sem tóku þátt í umræðunni fyndist að allt sem væri ekki saga kvenna sérstaklega hlyti að vera saga karla. En mér finnst mikið af sögu 20. aldar einfaldlega vera saga beggja kynja nokkurn veginn jafnt, að gangur atvinnulífs, afkomu, verðbólgu, pólitísks sjálfstæðis, svo að nokkuð sé nefnt, hljóti að varða konur nokkurn veginn jafnt og karla. Með því að telja slíka sögu ekki-kvennasögu er verið að skilgreina hlut kvenna í samfélaginu allt of þröngt.
Engu að síður lít ég á það sem vandamál hve söguyfirlitin vilja snúast mikið um karla en lítið um konur. Nú að undanförnu hefur tíðkast svolítið hjá okkur á Íslandi að lasta yfirlitssögu og telja það siðferðilega brenglað að freista þess að skrifa yfirlit yfir sögu þjóðar, heimshluta eða heims.4 En ég verð að segja að mismunun kynjanna er eina röksemdin sem ég tek mark á gegn því að skrifa svokallaðar þjóðar- eða veraldarsögur og kenna þær í skólum. Því var ég feginn að sjá hvað Erla Hulda Halldórsdóttir tók létt á yfirlitssögunni í málstofuinnleggi um yfirlitsrit og kynjasögu á Hugvísindaþingi Háskóla Íslands árið 2003 sem birtist síðar í Sögu.5
Þegar ég kom fyrst að ritun námsbóka og annarra yfirlitssagna um Íslandssögu, fyrir hálfum fjórða áratug síðan, fannst mér vandamálið einungis vera spurning um sanngirni gagnvart konum sem ættu að lesa og jafnvel læra sögubækurnar. Síðan það var hefur hlutur kvenna í valdakerfi samfélagsins aukist svo mikið að kannski er þetta ekkert síður vandamál fyrir söguna sem menningargrein. Nú er svo komið að það getur gerst hvenær sem er að feministi verði menntamálaráðherra eða jafnvel forsætisráðherra, og þá er ekki þægileg staða fyrir menningargrein að snúast næstum eingöngu um karlkynið.
Hvað er þá til ráða? Það skal tekið fram strax að ég bý ekki yfir neinni allsherjarlausn á vandanum. En áður en ég kem að mínum ófullkomnu úrræðum ætla ég að nefna tvær róttækar leiðir til úrbóta sem ég hef hugleitt og hafnað.
Önnur er sú að láta kynjajafnréttið ganga fyrir öllu öðru og skrifa einfaldlega nokkurn veginn jafnmikla sögu um konur og karla. Höfundur mundi þá seilast eftir efni lengra inn á ólíka vettvanga kvenna eftir því sem þyrfti með til að ná jöfnuði, segja frá kvennastörfum, kvenfélögum, kvenréttindabaráttu, kvennaframboðum og kvennaflokkum, uns jafnvægi væri náð. Þetta væri örugglega framkvæmanlegt svo fremi sæmilegt samkomulag ríkti um mat og mælikvarða. Það er nóg til af kvennasögu. Hins vegar er hætt við að slíkt efnisval mundi krefjast þess að mikið væri fjallað um alþýðleg störf kvenna, áhrifalítil kvenfélög, skammvinn kvennaframboð og kvennaflokka. Því er hætt við að yfirlit af þessu tagi kynnu að koma lesendum þannig fyrir sjónir að konur væru alltaf og óhjákvæmilega skör lægra settar en karlmenn, og þá yrði vafasamt um árangurinn.
Hin leiðin sem ég hef líka hugleitt er eingöngu hugsuð fyrir almennt skólanám, og hún er sú að kynskipta námsgreininni sögu, líkt og oftast hefur verið gert með leikfimi, skrifa karlasögu til að kenna piltum og kvennasögu handa stúlkum, kannski með 3–10% innskoti af hinu kyninu. Ég hafna þessari leið einkum af sömu ástæðum og ég hafna því að kenna börnum fyrst og fremst barnasögu eða leggja megináherslu á sögu heimabyggðar nemendanna. Mér finnst það vera eitt af mikilvægustu hlutverkum sögu sem námsgreinar að auka víðsýni fólks á þann hátt að stækka þann hóp sem nemendur geta haft um persónufornafnið „við“. Einhverjum kann að finnast misræmi í því að maður segi þetta eftir að hafa sérhæft sig í því að skrifa námsbækur um sögu samfélags sem er ekki stærra en minni háttar sveitarfélag á evrópskan mælikvarða. Því verð ég að taka fram að ég vil ekki skipta um identitet í nemendum heldur víkka það út, opna það, og því er ég tortrygginn á alla sögu sem er fallin til þess að loka nemendur sína inni í afmörkuðum heimi af hvaða tagi sem er.
Þetta voru þær leiðir sem mér finnst vera ófærar, og þá kem ég að leiðum sem ég held að séu kannski færar.
Sú breyting sem ég nefni fyrst hefur ekki áhrif á fjölda nafngreindra kvenna eða karla í sögubókum, því hún snýst um að skrifa karlmenn, þar sem verið er að ræða um karlmenn en áður var venja var að skrifa eins og verið væri með allan hópinn til umræðu. Einhver mesta jafnréttisbreytingin sem hefur orðið á íþróttafréttamáli er sú þegar tekið var að tala um landsleik í knattspyrnu karla og karlalandsliðið í handbolta, þar sem áður var talað um landsleik í knattspyrnu og landslið í handbolta. Víða má gera hliðstæða breytingu í sögubókum. Nú leyfi ég mér að grípa til dæma úr splunkunýrri sögukennslubók okkar Sigurðar Ragnarssonar fyrir framhaldsskóla, Nýrra tíma, sem þekja sögu veraldarinnar og fjalla um Íslendinga sérstaklega síðustu tvær aldirnar. Þar er til dæmis fjallað um skilyrði til þess að mega stofna þurrabúð samkvæmt lögum sem gengu í gildi 1888 og segir: „Auk leyfis sveitarstjórnar varð fólk nú að eiga 400 króna eign skuldlausa (fjögurra til fimm ára laun karlmanns) ...“ Ekki er langt síðan íslenskur höfundur hefði getað látið sér nægja að segja „(fjögurra til fimm ára laun) ...“ Hér segir líka að atvinnubótavinnu á kreppuárunum hafi verið „úthlutað til karlmanna sem töldust vera fyrirvinnur fjölskyldu sinnar ...“6 Þar hefði til skamms tíma verið sagt: „var úthlutað til manna sem höfðu fyrir fjölskyldum að sjá.“ Með því einu að nota orðið karlmenn en ekki menn er þeim ýtt út í annan helming sögusviðsins, þeir eru relativiseraðir, gerðir afstæðir, og þannig minnt á að þeir eru ekki einu mennirnir í sögunni.
Annað úrræði mitt varðar líka kynjasjónarmið fremur en aukinn hlut kvenna. Víða má minna á einokun karla á vissum verksviðum fyrrum og vekja þannig athygli á að hún er ekki sjálfsögð frá okkar sjónarmiði. Til samanburðar við nýja bók okkar Sigurðar má hér taka lýsingu 33 ára gamallar námsbókar í Íslandssögu á stjórnarráði Íslands eins og það var í upphafi árið 1904. Þar segir:7
Hin fornu embætti amtmanna og landfógeta voru nú lögð niður, en í þeirra stað kom stjórnarráð í Reykjavík, og var því skipt í þrjár deildir. Undir fyrstu deild heyrðu dómsmál og kirkjumál. Í annarri deild voru atvinnu- og samgöngumál, en fjármál í hinni þriðju. Hverri deild stýrði sérstakur skrifstofustjóri, en yfir öllu var ráðherrann og varamaður hans, landritari.Í Nýjum tímum okkar Sigurðar Ragnarssonar er eiginlega furðu svipuð lýsing: „Um leið og heimastjórn komst á voru lögð niður embætti landshöfðingja, landfógeta og amtmanna. Í stað þeirra komu starfsmenn stjórnarráðsins í Reykjavík, eins og ráðuneytið í stjórnarráðshúsinu við Lækjartorg var kallað, tólf talsins.“ En munurinn á þessu og því sem stendur í gömlu bókinni er sá að í lokin er bætt við setningunni: „Í fyrstu skipuðu karlmenn öll þessi störf.“8
Sýnilega yrði það smám saman leiðinleg klifun ef sífellt væri tekið fram að eingöngu karlar hafi farið með hlutverk sem nú eru jafnframt í höndum kvenna. Misrétti kynjanna í gamla daga er því miður fremur ódrjúgt námsefni vegna þess að það var lengstaf svo sjálfu sér líkt. En vel má minna á það annað kastið, sérstaklega þegar kemur að nýjum starfssviðum eins og í þessu tilfelli sem ég tók sem dæmi.
Í þriðja lagi orkar það orðið fullkomlega eðlilegt og sjálfsagt að ætla réttindabaráttu og réttindaþróun kvenna miklu meira rúm en gert var þegar ég kom fyrst á þennan vettvang. Sagan af henni var varla hluti af hinni sjálfsögðu Íslandssögu fyrr en eftir tilkomu nýju kvennahreyfingarinnar eftir 1970. Til að sýna þetta ætla ég að velja þann áfanga þegar konur öðluðust nokkurn veginn formlegt, lagalegt jafnrétti við karla, einkum á árunum frá því upp úr 1900 og fram um 1920, þegar sérstakar takmarkanir á kosningarétti kvenna til löggjafarþingsins voru afnumdar. Ég tek þetta atriði aðeins sem dæmi vegna þess að það er nefnt í öllum námsbókum sem ná yfir Íslandssögu þessa tímabils, ekki af því að ég telji það endilega skipta meira máli en annað.
Svo að ég grípi eins langt til baka og hægt er var ein setning um þetta í Íslandssögu Jóns Jónssonar Aðils sem kom í fyrsta sinn út árið 1915. Þar segir á rúmlega hálfri blaðsíðu frá stjórnarskrárbreytingunni sem hafði verið gerð sama ár og bókin kom út, og þar segir: „og jafnframt var kosningarétturinn rýmkaður að mun, og konum veitt kjörgengi og kosningarréttur.“9 Jafnrétti til menntunar og embætta, sem var lögleitt 1911, er ekki nefnt hér, ekki heldur Kvenréttindafélag Íslands eða neinn aðdragandi þessara breytinga.
Á þessu verður umtalsverð breyting með Íslendingasögu Arnórs Sigurjónssonar sem kom fyrst út árið 1930 og í þriðju útgáfu 1948 og var ætluð framhaldsskólum. Þar er kafli, á aðra blaðsíðu að lengd, með fyrirsögnina Aukin mannréttindi og fjallar einkum um þróun kosningaréttar frá 1874 til 1934, þegar afnumið var það ákvæði að menn misstu kosningarétt til Alþingis við að þiggja sveitarstyrk. Inn í þessa frásögn kemur kvenréttindaþróunin, baráttan talin hefjast „Um 1885“, sagt frá Bríeti Bjarnhéðinsdóttur og birt mynd af henni, Kvennablaði hennar, Kvenréttindafélagi Íslands, jafnrétti til menntunar og embætta 1911, auk kosningaréttar kvenna.10
Fram yfir 1970 reynist engin námsbók í Íslandssögu hafa farið fram úr Arnóri Sigurjónssyni í þessu atriði. Í grunnskólabók Þorsteins M. Jónssonar, Íslandssögu 1874–1944, sem mun fyrst hafa komið út árið 1958,11 kemur kvenréttindaþróunin í kaflann Kvenfélög sem er undirkafli í kaflanum Ýmis félagasamtök. Í heild er kvenfélagakaflinn svona:12 „Brautryðjandi í réttindamálum og félagasamtökum kvenna var frú Bríet Bjarnhéðinsdóttir (1856–1939). Hélt hún lengi út blaði, er hún kallaði Kvennablaðið. Konur fengu fyrst kosningarétt til Alþingis 1915. Kvenfélögin hafa beitt sér fyrir mörgum framkvæmdum og framfaramálum, svo sem stofnun Landsspítalans.“ Aftast í bókinni er ártalaskrá, þar sem kvenréttindi koma einu sinni við sögu, árið 1915. Þar er þetta talið:13 „Konungsúrskurður, að þríliti fáninn verði sérfáni Íslands. Konur fá kosningarétt. Afnám konungkjörinna þingmanna. Bannlögin ganga að fullu í gildi. Vélstjóraskólinn stofnaður.“
Næsta framhaldsskólabók sem fjallaði um þetta tímabil er Frá einveldi til lýðveldis eftir Heimi Þorleifsson sem kom fyrst út árið 1973. Þar er álíka mikil umfjöllun um kvenréttindaþróunina og hjá Arnóri Sigurjónssyni, inni í kafla sem heitir Sambandsmál – Fánamál og ný stjórnarskrá. Að auki er blaðsíðulöng ævisaga Bríetar Bjarnhéðinsdóttur, sem kemst þar með ein kvenna í hóp 26 Íslendinga sem eru heiðraðir með sérstöku æviágripi með mynd.14
Nú er löngu orðið sjálfsagt að námsbækur í Íslandssögu hafi sérstaka kafla um þetta efni. Svo að ég stilli mig einu sinni um að vitna til eigin bókar þá eru tveir kaflar um stöðu kvenna á áratugunum í kringum aldamótin 1900 í bók þeirra Gunnars Þórs Bjarnasonar og Margrétar Gunnarsdóttur, Íslands- og mannkynssaga NB II, sem kom út árið 2001, og fylla samtals næstum fimm blaðsíður.15
Þá léttir það þónokkuð undir við að auka hlut kvenna sem hefur gerst síðan um 1970. Prýðilegt efni í góðan kafla býr í Rauðsokkahreyfingunni, kvennafrídeginum 1975, Kvennalistanum, aukinni atvinnuþátttöku og menntunarsókn kvenna, forsetadæmi Vigdísar Finnbogadóttur. Í bók Gunnars og Margrétar er næstum þriggja blaðsíðna langur kafli með fyrirsögninni Hvað er svona merkilegt við það að vera karlmaður?16 Í Nýjum tímum var jafnréttisþróunin á Íslandi síðan um 1970 tekin saman í einn kafla sem þekur næstum sex síður og er að miklum meirihluta um jafnréttisþróun kynjanna.17
Breytingarnar sem hafa orðið á stöðu kvenna eftir 1970 gefa ekki aðeins tilefni til að skrifa kafla um þær sjálfar. Þær gefa eldri viðburðum líka nýja merkingu þegar þeir verða undanfari einhvers sem hefur orðið stórt á þessu tímabili. Þannig datt mér aldrei í hug fyrr en í Nýjum tímum að rekja hvaða konur hefðu orðið fyrstar til þess á Íslandi að ljúka háskólaprófum í einstökum embættisgreinum. Ég hef lengi undrast hvað það gerðist seint að konur streymdu inn í háskólanám, en það er fyrst eftir að það er farið að gerast sem læknisfræðipróf Kristínar Ólafsdóttur 1917, lögfræðipróf Auðar Auðuns 1935, guðfræðipróf Geirþrúðar Hildar Bernhöft 1945 og prestvígsla Auðar Eir Vilhjálmsdóttur 1974 verða að frambærilegum Íslandssöguatburðum.18
Nauðsynlegt er að taka fram líka að rannsóknir sem birtast á sögu kvenna hafa áhrif á yfirlitsritin. Þótt höfundar yfirlitsrita og námsbóka sæki alltaf margt og mikið í frumheimildir, og hugkvæmist alltaf að taka með margfalt meira efni en þeir hafa rúm fyrir, þá er það svo að rannsóknir þrýsta á þá, meðal annars af því að það er skemmtilegt að nota niðurstöður nýrra rannsókna. Svo að ég taki enn dæmi af Nýjum tímum held ég að það sé í fyrsta sinn þar sem hugtakið húsmæðrahugmyndafræði kemst inn í yfirlitsrit um Íslandssögu, og gætir þar vafalaust áhrifa frá tveimur Sigríðum, Sigríði Erlendsdóttur sem skrifaði bókina Veröld sem ég vil19 um Kvenréttindafélag Íslands, og Sigríði Matthíasdóttur sem skrifaði doktorsritgerðina Hinn sanni Íslendingur.20 Nýir tímar er líka mín fyrsta bók þar sem doktor Björg Þorláksdóttir Blöndal kemur við sögu,21 og það má sjálfsagt rekja til nýlegrar bókar Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur um Björgu.22 Ég held að það hefði gengið hraðar að skrifa konur inn í Íslandssöguna ef meira hefði komið út af fræðilegum rannsóknum um kvennasögu eftir að nýja kvennahreyfingin hófst upp úr 1970.
Eftir því sem ég hef átt þátt í því að skrifa fleiri Íslandssögur hef ég hallast meira að því að reyna að gera út á jafnréttisþróun 20. aldarinnar við að rétta af kynjamisrétti sögunnar. Ég hef trú á því núna að það geti alveg farið svo að jafnréttisþróun kynjanna verði það sem þyki sérkenna 20. öldina mest.
Að lokum vil ég taka það fram að mat á mikilvægi sögulegra atriða er í eðli sínu afar huglægt og teygjanlegt og það er fjarri mér að halda fram kenningu um eitthvert fullkomið hreinlífi í þeim efnum. Þó að ég hafnaði því sem allsherjarlausn að leita lengra niður í miður mikilvægari efnisatriði til að fanga konur inn í söguna, þá hef ég gripið til þess að gera það sjálfur. Mér kemur sérstaklega í hug bókarkver sem ég skrifaði handa framhaldsskólunum til að brúa bilið frá lokum miðalda og fram yfir aldamótin 1800, kallað Kóngsins menn og er aðeins 88 blaðsíður. Á þessum tíma sögunnar var átakanlega lítið um áberandi konur, á milli hinna fornu kvenhetja miðalda og kvenréttindaforkólfa 19. og 20. aldar. Þá greip ég til dæmis til þess að nefna að Halldóra Guðbrandsdóttir biskups hafi stýrt biskupsstólnum á Hólum, ásamt Arngrími Jónssyni lærða, eftir að Guðbrandur biskup var orðinn karlægur, og dómkirkjan sem var byggð í Hólum á þeim árum hafi verið kölluð Halldórukirkja.23 Einhver mundi segja að margur karlmaðurinn væri látinn ónefndur sem hefði lagt meira fram til Íslandssögunnar.
En með svona smádrýgindum tókst mér að koma hlutfalli nafngreindra kvenna upp í 9,7% í bókinni, án þess að ég teldi það raunar sjálfur.24 Auk Halldóru Guðbrandsdóttur eru þar nefndar Metta Fischer, kona Árna Magnússonar, Halla Jónsdóttir útilegukona, Helga Halldórsdóttir prestfrú í Selárdal, sem varð fyrir göldrum, María Antoinette Frakkadrottning, Ragnheiður Brynjólfsdóttir biskups, Ragnheiður Jónsdóttir biskupsfrú og hannyrðakona (500-kerlingin), Vatnsenda-Rósa. Þegar ég var að fjalla um þetta tímabil sagði ég stundum að það væri viðunandi árangur ef maður næði að nefna jafnmargar konur og Jóna. Í þessu kveri hef ég ekki náð því marki. Konurnar eru átta en Jónarnir tólf.25 Svipaðar smádrýgingar með efni um konur kemur sjálfsagt fyrir í Nýjum tímum líka, án þess að ég muni eftir dæmi um það í svipinn. Með því móti hef ég þó aðeins þokað hlutfalli kvenna upp í 20% þeirra Íslendinga sem eru nefndir í Nýjum tímum. Það er að vísu hæsta hlutfall sem ég hef fundið í yfirlitssögunámsbókum og næstum helmingi hærra en í bók okkar Braga Guðmundssonar, Uppruna nútímans, sem kom fyrst út 1988.26 Enn vantar þó nokkuð mikið á jöfnuð, mælt á þennan mælikvarða, sem er auðvitað ófullkominn, eins og ég var búinn að segja.
Endanlegt úrræði mitt er þó það að við höldum áfram að ræða þetta mál og leita leiða til að gera betur en hefur verið gert fram að þessu. Í því skyni að það yrði gert hóf ég þetta spjall hér í dag.
1. Syngjandi sokkar (Reykjavík, Rauðsokkahreyfingin, 1978), 10.
2. Þorgerður H. Þorvaldsdóttir: „Hvað er svona merkilegt við það að vera karlmaður? Athugun á hlut kvenna í kennslubókum í sögu fyrir grunn- og framhaldsskóla.“ Saga XXXIV (1996), 280–81.
3. Sbr. Erla Hulda Halldórsdóttir: „Litið yfir eða framhjá? Yfirlitsrit og kynjasaga.“ Saga XLII:1 (2004), 135–36.
4. Sigurður Gylfi Magnússon: „Aðferð í uppnámi. Tuttugasta öldin vegin.“ Saga XLI:1 (2003), 15–54.
5. Erla Hulda Halldórsdóttir: „Litið yfir eða framhjá? “ (2004), 133–38.
6. Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson: Nýir tímar. Saga Íslands og umheimsins frá lokum 18. aldar til árþúsundamóta (Reykjavík, Mál og menning, 2006), 111.
7. Heimir Þorleifsson: Frá einveldi til lýðveldis. Íslandssaga eftir 1830 (Reykjavík, Bókaverzlun Sigfúsar Eymundssonar, 1973), 121.
8. Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson: Nýir tímar (2006), 125.
9. Jón Jónsson [Aðils]: Íslandssaga (Reykjavík, Bókaverzlun Sigf. Eymundssonar, 1915), 372.
10. Arnór Sigurjónsson: Íslendingasaga. Þriðja útgáfa endurskoðuð (Akureyri, Bókaútgáf Þorsteins M. Jónssonar, 1948), 322–23.
11. Gunnar Karlsson: „Markmið sögukennslu. Söguleg athugun og hugleiðingar um framtíðarstefnu.“ Saga XX (1982), 195.
12. Þorsteinn M. Jónsson: Íslandssaga 1874–1944. Önnur útgáfa, aukin (Reykjavík, Ríkisútgáfa námsbóka, [1963], 73.
13. Þorsteinn M. Jónsson: Íslandssaga 1874–1944 ([1963]), 91.
14. Heimir Þorleifsson: Frá einveldi til lýðveldis (1973), 148–49, sbr. 28, 37, 43, 61, 63, 65, 83, 89, 95, 97, 129,137,141,159, 161, 163, 173, 179, 195, 203,218,233, 245, 251.
15. Gunnar Þór Bjarnason og Margrét Gunnarsdóttir: Íslands- og mannkynssaga NB II. Frá lokum 18. aldar til aldamóta 2000 (Reykjavík, Nýja bókafélagið, 2001), 146–50.
16. Gunnar Þór Bjarnason og Margrét Gunnarsdóttir: Íslands- og mannkynssaga NB II (2001), 261–63.
17. Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson: Nýir tímar (2006), 322–27.
18. Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson: Nýir tímar (2006), 322.
19. Sigríður Th. Erlendsdóttir: Veröld sem ég vil. Saga Kvenréttindafélags Íslands 1907–1992 (Reykjavík, Kvenréttindafélag Íslands, 1993), 192 og víðar.
20. Sigríður Matthíasdóttir: Hinn sanni Íslendingur. Þjóðerni, kyngervi og vald á Íslandi 1900–1930 (Reykjavík, Háskólaútgáfan, 2004).
21. Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson: Nýir tímar (2006), 323.
22. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir: Björg. Ævisaga Bjargar C. Þorláksson (Reykjavík, JPV útgáfa, 2001).
23. Gunnar Karlsson: Kóngsins menn. Ágrip af sögu Íslands milli 1550 og 1830 (Reykjavík, Mál og menning, 1990), 9.
24. Þorgerður H. Þorvaldsdóttir: „Hvað er svona merkilegt við það að vera karlmaður?“ (1996), 281.
25. Gunnar Karlsson: Kóngsins menn (1990), 76–88 (nafna- og atriðisorðaskrá).
26. Þorgerður H. Þorvaldsdóttir: „Hvað er svona merkilegt við það að vera karlmaður?“ (1996), 281.
Gunnar Karlsson