Fjölmiðlaskýrslan, hin gamla

Í undirbúningi fyrir samningu fjölmiðlafrumvarpsins svokallaða var sett á laggirnar nefnd í lok síðasta árs til þess að skoða reglur um eignarhald á fjölmiðlum. Afrakstur nefndarinnar var um 115 blaðsíðna greinargerð þar sem farið er yfir fjölmörg mál sem snerta fjölmiðla og þá sérstaklega þætti sem taldir voru nauðsynlegir fyrir smíði frumvarpsins. Fylgjendur og andstæðingar frumvarpsins báru lof á innihald skýrslunnar og kölluðu hana vandaða. Nú hefur fyrrgreint frumvarp, sem lagt var fram á vorþingi, verið ógilt en til stendur að fara í frekari vinnu á þessu hausti og leggja fram á síðari stigum betrumbætt frumvarp um eignarhald á fjölmiðlum. Við þá endurskoðun er nauðsynlegt að kanna mörg hugtök og grunnhugmyndir sem höfundar greinargerðarinnar gera litla tilraunir til þess að fjalla um. Að auki staðhæfir nefndin margt um notendur fjölmiðla sem telja má vafasamt í ljósi nýlegra fjölmiðlarannsókna. Í þessari grein er ætlunin að benda á mikilvæg atriði sem nefndin sniðgengur að fjalla um og um leið að sýna fram á takmörkun þeirra upplýsinga sem nefndin hefur úr að moða til að réttlæta niðurstöður sínar í skýrslunni.

Sniðgengi skýrslunnar
Ómar Kristmundsson hefur í nýlegri og athyglisverðri bók Reinventing Government in Iceland (2004) fjallað um þær róttæku stjórnkerfisbreytingar sem orðið hafa á Íslandi síðastliðinn tíu ár. Þær breytingar rekur Ómar Kristmundsson til innleiðingar hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar sem hefur breytt íslensku stjórnkerfi og stjórnmálahugmyndum á margan hátt, þar á meðal hugmyndum um hlutverk ríkisvaldsins og stöðu einstaklingsins gagnvart því. Með nokkurri einföldun má segja að breytingin snúist um minnkandi ríkisafskipti og að hlutverk ríkisvaldsins sé fyrst og fremst að búa til lagalegt umhverfi fyrir einstaklinginn að athafna sig í frjálsri samkeppni. Á þann hátt getur einstaklingurinn hámarkað eigin færni og fjárhagslegan afkomu án verulegra afskipta ríkisvaldsins. Í ljósi þessara breytinga hefur reynt á mörg lykilhugtök í íslensku samfélagi, svo sem eins og lýðræðishugtakið, og ekki síst hver sé staða einstaklingsins gagnvart ríkisvaldinu. Karl-Heinz Ladeur, sem fjallað hefur um hliðstæða þróun í þeim ríkjum þar sem hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar hefur verið innleidd í ríkisrekstri, heldur því til að mynda fram að þegnar þeirra ríkja hafi í auknum mæli uppi efasemdir um að ríkið sé sú stofnun sem standi vörð um og viðhaldi lýðræðislegum réttindum einstaklinga.[1] Merki um efasemdir af þessu tagi á Íslandi mátti t.a.m. sjá í almennri umfjöllun um svokallað fjölmiðlafrumvarp síðastliðið vor. Einnig má greina breytingar í því hvernig minningargreinar á Íslandi eru skrifaðar[2] sem angi af sama meiði. Þessi dæmi sína að umræddar stjórnkerfisbreytingar einar og sér ná langt út fyrir mörk ríkisvaldsins.

Í inngangi fjölmiðlaskýrslunnar er því haldið fram að almennt ríki það viðhorf að fjölmiðlar gegni mikilvægu hlutverki í nútíma lýðræðisþjóðfélagi, þar sem ríkir skoðana- og tjáningarfrelsi. Vegna þess, segir nefndin, er mikilvægt að einstaklingar fái notið tjáningar- og skoðanafrelsis og því mikilvægt að “almenningur hafi aðgang að fjölbreyttum og öflugum fjölmiðlum.” Hér er nefndin að gera því skóna að lýðræði sé hornsteinn að frelsi einstaklingsins og að íslenska ríkinu beri skylda til að vernda þá hagsmuni. Lýðræðishugtakið sjálft er hins vegar ekki tekið til neinnar umræðu í skýrslu nefndarinnar og engin tilraun er gerð til þess að benda á skiptar skoðanir fræðimanna um hugtakið. Það er því með öllu óljóst hvaða skilning í lýðræðishugtakið nefndin leggur til grundvallar í umfjöllun sinni. Skýtur það skökku við í ljósi þeirra breytinga sem orðið hafa í íslensku samfélagi og áðurnefnd bók Ómars Kristmundssonar hefur lýst á greinargóðan hátt. Sú vöntun er einnig sérkennileg þegar ein megin forsendan í starfi nefndarinnar er að skoða áhrif eignarhalds á fjölmiðlum á svokallaða lýðræðislega umræðu í landinu.[3]

Stjórnmálafræðingurinn Rozumilowicz hefur bent á að sjálfstæði fjölmiðla er einna best tryggt séu þeir ekki tengdir ríkistjórnum, markaðsöflum eða öðrum svokölluðum ráðandi öflum í samfélaginu. Rozumilowicz heldur því fram að ef fjölmiðlar búa ekki við umhverfi þar sem haldið er í lýðræðisleg gildi, og eru þar með studdir af lýðræðislegum stofnunum, þá verða yfirlýsingar um jákvæð áhrif af frelsi fjölmiðlanna helst til hjáróma.[4] Í umræddri skýrslu er lítið mið tekið af því stofnanalega umhverfi, fyrir utan eignarhaldstengsl, sem fjölmiðlar á Íslandi búa við. Skýrslan gefur því takmarkaða mynd af lýðræðislegu umhverfi fjölmiðla í landinu. Engin tilraun er til að mynda gerð til þess að ræða pólitísk ítök í íslenskum fjölmiðlum. Nefndinni er auðvitað vorkunn þegar kemur að svona spurningum, þar sem fáar, ef nokkrar, rannsóknir hafa verið gerðar á íslenskum fjölmiðlum sem koma nálægt því að geta svarað þeim. Engar rannsóknir eru til á Íslandi um tengsl fjölmiðla og stjórnmála eftir því sem ég best veit. Engar ítarlegar rannsóknir eru til um tengsl svokallaðra markaðsafla og íslenskra fjölmiðla. Og engar rannsóknir eru til um tengsl íslenskra fjölmiðla og hagsmunasamtaka í landinu, hagsmunasamtaka á borð við Bændasamtökin, Landssamband íslenskra útvegsmanna og Samtök atvinnulífsins, svo dæmi séu tekin.

Skrif almennings í íslensk dagblöð, þátttaka þeirra í dagskrárgerð útvarpsstöðva og aðgangur þeirra að innlendum sjónvarpsstöðvum er annað viðfangsefni sem skýrsluhöfundar taka ekki til umfjöllunar. Slík þátttaka er hins vegar einkennandi fyrir íslenska fjölmiðla. Þetta er athyglisvert viðfangsefni í samanburði við margar aðrar Vestrænar þjóðir, en þar er fjölmiðlaumhverfi milljónaþjóðfélaga ekki jafn einkennt af þátttöku almennings heldur markast miklu frekar af “sérfræðingum” sem hafa atvinnu af því að matreiða efni og koma á framfæri í fjölmiðlum. Smæð íslensks samfélags er sögð í skýrslunni ein ástæða þess að til fákeppni og samþjöppunar komi en þeirri spurningu er ekki velt upp hvort að það einkenni geti falið í sér þætti sem sporni við ólýðræðislegri þróun fjölmiðla á markaði. Á sama tíma viðurkennir nefndin í skýrslunni að aðstæður fjölmiðlamarkaða eru mjög ólíkar og að erfitt geti verið að finna fyrirmynd sem henti íslenskum aðstæðum. Sú staðhæfing kallar á grunnrannsóknir á íslenskum fjölmiðlum, rannsóknir þar sem farið er út á meðal fólks og skoðað hvernig það notar fjölmiðla í daglegu lífi.

Það vekur einnig eftirtekt að nefndin sniðgengur að fjalla um bækur, tímarit, kvikmyndir, nærfjölmiðlun, Internetið, stafrænt sjónvarp og gervitunglaútvarp sem hluti af fjölmiðlahugtakinu. Það vekur nokkra furðu þar sem þróun á útgáfu og fjölmiðlamarkaði síðastlin áratug eða svo hefur verið í þá átt að þessir miðlar hafa verið dregnir saman í fyrirtækjasamsteypur og einnig tæknilega í gegnum boðskiptamiðla eins og Internetið. Nefndin tekur þá órökstuddu ákvörðun að fjalla einungis um dagblöð, útvarp og sjónvarp í skýrslu sinni en höfundar telja að þetta séu “mikilvægustu fjölmiðlarnir sem hafa mest áhrif.” Aðrir miðlar eru sagðir “mikilvægur hluti af heildarmyndinni” en ekki er greint frá því hvaða aðrir miðlar það séu eða hver þessi heildarmynd er sem vísað er til. Fyrir glögga þykir það sjálfsagt saga til næsta bæjar að sniðganga miðla eins og bækur í tilraun til þess að fjalla um fjölmiðla í íslensku samfélagi, en fram til þessa hefur bókaútgáfa verið óaðskiljanlegur hluti af fjölmiðlahugtakinu. Nefndin leggur þar með mjög þröngan skilning í hugtakið og gerist það á tímum þegar fræðimenn eru í auknum mæli að víkka hugtakið út. Faye Ginsburg og fleiri[5] hafa t.d. haldið því fram að fjölmiðlahugtakið sé einskorðað um of við ákveðna tækni og fyrirtæki sem hafi yfir að ráða opinberum leyfum til miðlunar. Um leið útilokar sá skilningur fjölmiðlamarkaði sem blómstra eins og ólöglegar afritanir myndbanda og ólöglegar kapalstöðvar svo dæmi séu tekin. Eða með öðrum orðum þá snýst fjölmiðlahugtakið í skýrslunni um of við opinbera skilgreiningu á hugtakinu þar sem lítið mið er tekið af því hvaða aðrir “markaðir” eru í gangi meðal fólksins í landinu.

Áhrifamáttur fjölmiðla?
Í kafla skýrslunnar um fjölmiðla og hlutverk þeirra er því haldið fram að fjölmiðlar gegni margskonar hlutverki við að “upplýsa, fræða og móta skoðanir almennings.” Einnig er sagt að fjölmiðlar móti “á margvíslegan hátt menningu þess hóps þar sem þeir starfa.” Einnig er sagt að fjölmiðlar séu “spegill samfélagsins á hverjum tíma, en um leið eru þeir mótunarafl með því einu að veita sumum málum athygli en ekki öðrum og með því að halda fram skoðunum um tiltekin mál.” Jafnframt er greint frá því hvers vegna nefndin fjalli einungis um dagblöð, útvarp og sjónvarp í skýrslu sinni en höfundar telja að þetta séu “mikilvægustu fjölmiðlarnir’ og að þeir hafi mest áhrif í íslensku samfélagi. Nefndin gerir síðan tilraun til þess að meta það sem höfundar kalla “stöðu fjölmiðils á markaði” og er þá fyrst og fremst verið að reyna að meta áhrif fjölmiðla á Íslandi. Nokkrum mælikvörðum er hafnað við slíkt mat eins og veltu fyrirtækja, hlutdeild á auglýsingamarkaði og fjölda ljósvakaleyfa sem fjölmiðlafyrirtæki hefur yfir að ráða. Þess í stað er því haldið fram að sá mælikvarði sem kemst “næst því að mæla áhrif fjölmiðla”, og þar með “stöðu” þeirra, er að rýna í tölur um það hversu margir lesa dagblöð, hlusta á útvarpsrásir og horfa á sjónvarp.

Af þessum dæmum má sjá að höfundar greinargerðarinnar leggja mikla áherslu á hugtakið “áhrif” í tengslum við fjölmiðla og eru þessi meintu áhrif ein megin röksemdin fyrir því að farið er út í setningu lagafrumvarps um eignarhald á fjölmiðlum. Við þann málflutning er að minnsta kosti tvennt að athuga í ljósi nýlegra fjölmiðlarannsókna. Annars vegar sú mynd sem dregin er upp af notendum fjölmiðla, þ.e. Íslendingum, og hins vegar hvernig áhrifshugtakið er notað. Fræðimenn eins David Morley[6] og Lila Abu-Lughod[7] hafa gert rannsóknir á daglegri notkun fólks á fjölmiðlum. Ein megin niðurstaða þeirra er sú að hverfa verði frá þeirri einföldu hugmynd, sem margir fræðimenn og stjórnmálamenn hafa haft um notendur fjölmiðla sem auðsveipnum og undirgefna móttakendur skilaboða fjölmiðla.[8] Ástæðan, segja þau, er sú að félagslegt og menningarlegt umhverfi hefur meira að segja um skilaboð fjölmiðlanna og afdrif þeirra en að um bein rökleg tengsl séu á milli þeirrar merkingar sem höfundar fjölmiðlaefnis setja í framleiðslu sína og svo hvaða merkingu áhorfandinn leggur í þau skilaboð.

David Gauntlet[9] hefur bent á að áhrifshugtakið í sjónvarpsrannsóknum sé annars eðlis en í umræðu um orsök og afleyðingu í skilningi náttúruvísindanna. Séu einhver áhrif af efni sjónvarps, og annarra fjölmiðla, þá er ekki hægt að gera ráð fyrir öðru en að þau séu óbein. Ástæðuna segir hann vera þá að efni fjölmiðla er túlkað af einstaklingum sem eru margir, misjafnir og búa við oft ólíkar félagslegar og menningarlegar aðstæður. Aðrir fræðimenn hafa tekið undir þetta sjónarmið og viljað gera meira úr þætti félagslegrar og menningarlegrar stöðu áhorfenda, kynferðis og menningarlegra gilda. Barry Dornfeld hefur til að mynda haldið því fram að erfitt sé að meta það hvenær viðtökur á efni fjölmiðla hefst og þar með hvar það endar.[10] Dornfeld heldur því fram að til þess að geta rætt um miðlun og fjölmiðlun sem er í takti við raunverulega notkun og hlutverk þeirra meðal almennings, þá verði fræðimenn að hverfa frá því einfalda boðskiptamódeli sem einkennt hefur umræðuna fram á þennan dag. Það boðskiptamódel byggir á því að upphaf skilaboðanna séu hjá framleiðendum fjölmiðlaefnis og endimörk þeirra síðan hjá neytendum. Veruleikinn er annar og miklu flóknari en svo, þar sem framleiðendur eru líka neytendur og neytendur eru líka framleiðendur, svo dæmi sé tekið. Íslensk fjölmiðlamenning er raunverulegt dæmi um þetta módel þar sem þátttaka þeirra í framleiðslu fjölmiðlaefnis, hvort sem það eru greinar skrifaðar af almennum borgurum um stjórnmál eða minningagreinar um látna ástvini, flækir einfalda fjölmiðlamódelið. Á svipuðum nótum hafa margir höfundar í bókinni Media Worlds (2002) greint frá rannsóknarniðurstöðum sínum. Þeir höfundar hafa búið með notendum fjölmiðla, rætt við þá og gert tilraun til þess að skýra viðtökur fjölmiðla í mun víðara samhengi og yfir lengri tíma en gengur og gerist í tölfræðikönnunaraðferðum skoðanafyrirtækja. Rannsóknir af þessu tagi sem greint er frá í Media Worlds hafa ekki verið gerðar í íslensku samfélagi.

Lokaorð
Í samantekt skýrslunnar segir meðal annars að á íslenska ríkinu hvíli sú “þjóðréttarskylda að leita leiða til að tryggja fjölbreytni í fjölmiðlun.” Með skipan nefndar um eignarhald á fjölmiðlum á Íslandi og með tillögum hennar er verið að koma til móts við þá kröfu. Skýrsluhöfundar smætta hins vegar viðfangsefni sitt og ganga að því eins og hverju öðru lögfræðilegu og tölfræðilegu viðfangsefni sem talið er handan við gagnrýna skoðun á þeim hugtökum sem lögð eru til grundvallar í umfjöllun skýrslunnar. Áðurnefndar stjórnkerfisbreytingar og breytingar á fjölmiðlasviði gefa hins vegar tilefni til þess að við skýrslugerð af þessu tagi sé lagt mun breiðara mat á viðfangsefnið og skoðuð séu fræðileg verk sem eru í takt við pólitík og tæknistig samtímans. Höfundar fjölmiðlaskýrslunnar hafa úr mjög takmörkuðum upplýsingum að moða við að meta áhrif fjölmiðla í íslensku samfélagi og styðjast við úreltar hugmyndir um fjölmiðlanotendur. Þau gögn sem stuðst er við ná ekki til hins almenna borgara í landinu, skoðana hans um efni fjölmiðla og þess lífs sem hann lifir með fjölmiðlunum. Höfundar greinargerðarinnar geta því ekki með góðri vissu haldið því fram að íslenskir fjölmiðlar hafi áhrif á almenning í landinu á þann hátt sem þeir gera. Fyrsta verk höfunda skýrslunnar hefði átt að vera að hvetja til, jafnvel krefjast, frekari rannsókna um þetta efni. Það gera þeir hins vegar ekki. Verður forvitnilegt að sjá hvort að skýrsla nýrra nefndar um fjölmiðlaumhverfið á Íslandi verði betur unnin en sú sem hér hefur verið fjallað um og er að stofni til gamaldags.

Höfundur, sem búsettur er í Kanada, horfir og hlustar reglulega á í gegnum Internetið á Ríkissjónvarpið, sjónvarpsfréttir Stöðvar 2 og útsendingar Ríkisútvarpsins við góð skilyrði. Hann les einnig Morgunblaðið og Fréttablaðið á pdf-formi, en það er prentuð útgáfa blaðanna, með reglulega millibili.

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Ladeur, Karl-Heinz. (ritstj.) 2004. Public Governance in the Age of Globalization.
[2] Sjá ‘Letters to the dead: obituaries and identity, memory and forgetting in Iceland´ eftir Arnar Árnason, Sigurjón Baldur Hafsteinsson og Tinnu Grétarsdóttir. 2003. Mortality 8(3): 268-284.
[3] Sjá að minnsta kosti 12 tilraunir til skilgreiningar á hugtakinu í ‘ Democratic change: A theoretical perspective´ eftir Beata Rozumilowicz. Í Media Reform: Democratizing the media, democratizing the state. (2002). Sjá einnig ritgerðir í tímaritinu Ritið:1/2004 þar sem lýðræðishugtakið og íslenskt samfélag er tekið til sérstakrar umræðu.
[4] Op.cit. Rozumilowicz, Beata (2002).
[5] Ginsburg, Faye et.al. (2002) Media Worlds.
[6] Morley, David. (2000) Home Territories: Media, Mobility, and Identity.
[7] Abu-Lughod, Lila. (2004) Dramas of Nationahood: The Politics of Television in Egypt.
[8] Sjá grein mína í Skírni (1993), “Vítislogar sjónvarpsins” um einfaldar skoðanir á áhorfendum.
[9] Gauntlett, David. (1995) Moving Experiences: Understanding TV Influences and Effects.
[10] Dornfeld, Barry. (1998). Producing Public Television, Producing Public Culture.

Sigurjón Baldur Hafsteinsson

Til baka

yfirlit frétta