,,Safnar ættingjum”

Fyrirlestur á málþingi um söfnun í RA 10/9 2005.

Síðustu tvö ár hefur menningarmiðstöðin í Gerðubergi hýst svokallaðar safnarasýningar. Völdum söfnum hefur verið stillt fram líkt og um listaverk væri að ræða og saga þeirra og tilurð tíunduð. Sýningarnar hafa sýnt fram á það að íslenskir safnarar eru afskaplega sundurleitur hópur sem safnar afar fjölbreytilegum hlutum. Meðal þess sem hefur ratað inn á sýningarnar eru bæði hefðbundnir hlutir eins og dúkkulísur, ölflöskulímmiðar, eldspýtnastokkar og munir tengdir stórstjörnunum Elvis Presley og Marilyn Monroe. Einnig hefur verið stillt fram söfnum sem samanstanda af ælupokum, hallærislegum minjagripum, brúðupörtum, gleraugum og kaffipokum. Samhliða sýningunum hefur verið gerð tilraun til að safna íslenskum söfnurum, ef svo má að orði komast, og hafa safnarar af öllu tagi gefið sig fram. Í ljós hefur komið að til eru Íslendingar sem safna badmintonspöðum, plötuspilaranálum, dósaupptökurum, og hawaiskyrtum. Listinn er gríðarlangur og sífellt skrá fleiri safnarar sig á hann.

Ástæður söfnunar eru yfirleitt persónulegar. Sum söfn samanstanda þó af hlutum sem hafa það almenna skírskotun að utanaðkomandi aðilar eiga auðvelt með að skilja hvað það er sem knýr safnarann áfram. Skósafn Hugrúnar í Kron er til að mynda safn sem höfðar vafalaust til hálfrar þjóðarinnar. Mörg söfn tala aftur á móti aðeins til fárra útvaldra og er aðdráttarafl safngripanna jafnvel óskiljanlegt í augum allra nema sjálfs safnarans. Ekki má svo gleyma því að það er ekki endilega safnið sjálft sem gleður safnarann heldur öflun þess; spennan sem fylgir því að þræða flóamarkaði og skransölur í leit að tilteknum hlutum og ánægjan sem fylgir því að detta óvænt ofan á feitan bita.

Verðmæti persónulegra safna er þannig meira en summa raunvirðis einstakra gripa þess.

Með örfáum undantekningum kemst markaðsvirði flestra safna aldrei nálægt því að samsvara þeirri orku, tíma og peningum sem safnarinn hefur lagt í að komast yfir gripina, flokka þá, geyma og stilla upp. Þegar öllu er á botninn hvolft eru Pezkallar í flestra augum aðeins skrautlegar umbúðir utan um sælgæti, japönsk smáskrýmsli aðeins ódýr leikföng og pennasafnið aðeins hrúga af skriffærum. Aðeins fáir útvaldir sjá í safninu glóandi gull. Verðmæti safnsins liggur einmitt fyrst og fremst í þeirri merkingu sem gripirnir hafa í augum safnararans, frekar en í hlutunum sjálfum.

Að safna sjálfum sér

Á fyrirlestrum í Gerðubergi hafa fræðimenn af ýmsu tagi velt fyrir sér flestum hliðum söfnunar. Við höfum spurt afhverju fólk safni, rætt viðtökur samfélagsins, ókosti þess að vera safnari og það gagn og gaman sem hægt er að hafa af öllu saman. Umræðan hefur aðallega snúist um áþreifanlega hluti; Leikföng, umbúðir utan af ýmiskonar neysluvarningi, skrautmuni og nytjavörur á borð við kveikjara. Yfirleitt er það hluturinn sem kallar á safnarann með því að vekja hjá honum einhverjar tilfinningar eða þá safnarinn sér í hlutnum möguleika á nýju samhengi, nýju notagildi. Eins og Ólafur Engilbertsson orðaði það í fyrirlestri sínum í vor: tækifæri til að skapa skart úr skít. Enn hefur þó lítið verið rætt um það sem þó verður að teljast útbreiddast af öllum formum söfnunar, form svo útbreitt að líklega kalla fæstir það söfnun.

Ég á hér við það sem dönsku fræðikonurnar Lene Otto og Lykke Pedersen hafa kallað: að safna sjálfum sér. Birtingarmynd sjálfssöfnunarinnar tekur yfirleitt á sig form minjagripa sem tákna andartök og áfanga í lífi okkar eða náinna ættingja. Í slíkum söfnum skiptir verðmæti hlutarins, eða það hvort hann er algengur eða sjaldgæfur litlu máli. Gildi hans er þess í stað að finna í þeim minningum sem hann stendur fyrir. Bútur af brúðarslöri er þannig ekki bara minning um hverskonar slæðu brúðurin bar á brúðkaupsdaginn heldur táknar hann sjálft brúðkaupið og allt hjónabandið sem á eftir fylgdi. Myndir teknar af toppi Esjunnar tákna ekki aðeins það sem þær sýna heldur standa fyrir afrek fjallgöngugarpsins, hugsjónir og hugmyndir um lífsstíl. Armband af Hróarskeldu, útskriftarmynd, hárlokkur, auglýsing fyrir tónleika, kannski bara ómerkileg afrifa af bíómiða, - allskonar smáhlutir geta táknað merkisviðburði í lífi safnarans, eða þá bara andartak hvers minning vekur ánægju. Í rauninni má gefa hvaða hlut sem er sjálfsævisögulega merkingu en reyndin er þó sú að öll veljum við úr ákveðna hluti til þess að varða ævi okkar, til þess að tákna minningar. Við eigum öll svona söfn heima hjá okkur og þetta eru hinir raunverulegu minjagripir, ekki frá Kosta Del Sól heldur úr lobbíinu á Hótel Jörð.

Hvað slíka gripi varðar er því ekki um það að ræða að safnarinn eygi í hlutnum einhvern eiginleika sem höfðar til hans. Verðmætið sprettur ekki úr einhverri díalektík milli safnarans sjálfs annarsvegar og hlutarins hinsvegar eða þess umhverfis sem hann er sprottinn úr. Gildi hlutarins felst þvert á móti í því að hann táknar eitthvað annað, eitthvað úr ævisögu safnarans sjálfs. Gildi hlutarins verður þannig alfarið til innra með safnaranum. Hugsanlega mætti því sem best tala um söfnun af þessu tagi huglæga.

Akkeri í tímans stríða straumi

Franski sagnfræðingurinn Alain Corbin hefur rannsakað áhuga fólks á eigin ævisögu og þá sjálfssöfnun sem þessum áhuga óhjákvæmilega fylgir. Hann rekur þessa þróun aftur til fyrri hluta 19. aldarinnar, þegar breyttir lifnaðarhættir urðu til þess að tímaskyn okkar breyttist. Við hættum að skynja ævi okkar sem síendurtekna hringrás veturs, sumars, vors og hausts og fórum að skynja líf okkar sem línulega ferð í gegnum tíma sem sífellt rennur okkur úr greipum. Corbin talar í þessu samhengi um einstaklingsvæðingu hins borgaralega samfélags og lýsir því hvernig fólk hafi í sífellt auknum mæli farið að notast við áþreifanlega hluti til að afmarka sig sem einstaklinga. Á þessu tímabili urðu dagbækur algengar, það komst í tísku að grafa upphafsstafi eigandans á hina ýmsu hluti og speglar urðu útbreiddir eign meðal fólks af öllum stigum þjóðfélagsins. Ljósmyndin kom sömuleiðis til sögunnar og fór sigurför um samfélagið. Þörfin fyrir það að safna minjagripum gerði svo ekki nema breiðast enn frekar út á 20. öld.

Minjagripir frá mismunandi tímapunktum á ævi okkar virka sem akkeri, þeir eru áþreifanleg tákn um tilfinningar, upplifanir og reynslu, vitnisburður um tilvist fólks sem við urðum viðskila við á einn eða annan hátt. Á þennan hátt náum við að tengja okkur á áþreifanlegan máta við fortíð sem ekki er lengur til. Val okkar á minjagripum ræðst af því hvað það er sem við viljum muna og hvernig við viljum muna það.

Líkt og aðrar þjóðir söfnum við Íslendingar sjálfum okkur í gríð og erg. Það sem meira er, þá höfum við hér möguleika til að staðsetja okkur jafnvel enn betur í tíma og rúmi en fólk af öðrum þjóðernum og ég vil leyfa mér að halda því fram að það sé hægt að staðsetja ætttfræðiáhuga Íslendinga einmitt í þessari þörf.

Ættingjasafnarar

Ættfræðiáhugi er afskaplega mikill á Íslandi. Ættfræðifélagið telur rúmlega 500 manns og verður það að þykja nokkuð gott hjá áhugamannafélagi af slíku tagi. Sé leitarorðið ættfræði slegið inn í Gegni birtast um 400 útgefin rit, flest ættartölur. Til viðbótar þessum hafsjó af útgefnum fróðleik er svo mýgrútur fjölritaðra ættartalna sem teknar hafa verið saman til dreifingar á ættarmótum eða hreinlega einstaklingum til fróðleiks. Íslendingabók er svo nýlegasta dæmið um þennan landlæga áhuga. Tölur um það hversu margir hafa sótt um lykilorð og hversu mikið þau séu notuð liggja ekki á lausu en sé miðað við umræður á kaffihúsum og á vinnustöðum fyrsta misserið eftir að Íslendingabók opnaði má ætla að stór hluti þjóðarinnar hafi gert sér erindi inn á vefsíðu Íslendingabókar.

Upphaflega þjónaði ættfræði praktískum tilgangi. Ættartölurnar í Íslendingasögunum eru almennt taldar gegna þeim tilgangi að staðfesta völd og eignarrétt. Eftir lok þjóðveldis, í kjölfar þess að Ísland var lagt undir Noreg dró úr hagnýtu gildi ættfræði en hún var þó ennþá stunduð af elítunni sem hafði tíma og menntun til þess að skrá slíkan fróðleik og hefur væntanlega séð í þeirri iðju gott tækifæri til að staðfesta ættgöfgi sína og ágæti. Almúgafólk hinsvegar lifði og dó tiltölulega ómeðvitað um framættir sínar allt fram undir lok 19. aldar.

Í súpermarkaði ættfræðinnar

Þeir sem í dag safna ættingjum eru ekki endilega vel borið fólk eða afkomendur merkilegra landareiganda. Þó vill svo heppilega til að þjóðfélagið er nægilega smátt að sé vel leitað má yfirleitt týna til nokkur stykki sýslumannslangafa eða sauðaþjófa, allt eftir smekk hvers og eins, eða setja endapunkt ættrakningarinnar niður á einhverjum áhugaverðum stað á landakortinu.

Bandaríski sagnfræðingurinn John Gillis vill meina að tilhneiging fólks til þess að tákna okkur og fjölskyldu okkar í gegnum áþreifanlega hluti verði enn skýrari á tímum þegar fjölskyldan er í upplausn eða einhver ógn steðjar að einingu hennar. Í því ljósi er vissulega áhugavert að hugleiða að ættfræðiáhugi hins almenna Íslendings hefur líklega sjaldan verið meiri en á síðasta fjórðungi 20. aldar, eftir að hálf þjóðin fluttist burt úr heimahögunum og á mölina og eftir að samsetta fjölskyldan tók við af stórfjölskyldunni.

Táknmyndir horfinna ættingja

Það eru fæstir sem eiga einhverja gripi frá löngu horfnum ættingjum; forfeðrum úr 5. eða 6. lið. Það kemur hinsvegar ekki í veg fyrir að ættfræðiáhugafólk notist við fjöldann allan af áþreifanlegum hlutum til að tákna ættingjana sem það safnar. Ættartré eru sett upp myndrænt, lýsingum á ættingjunum er safnað úr frumheimildum eða ættfræðiritum, þær ljósmyndir sem til eru eru afritaðar og staðir þar sem ættingjar bjuggu, - þar sem nú eru oft í mesta lagi aðeins óljósar tóftir, verða að helgum reitum. Foreldrar leiða börn sín út í móa, undir kuldaleg fjöll og benda: sjáðu, þarna bjuggu langalangalangalangafi og langalangalangalangamma! Síðan er farið í pikknikk og teknar myndir fyrir fjölskyldualbúmið. Margar leiðir eru færar í þessari framsetningu og ég heyrði af einum áhugamanni um ættfræði sem tók sig til og setti það fram á landakorti hvernig Svefneyingar og minkurinn hefðu dreifst um landið á nákvæmlega sama hátt. Þetta þótti honum vera til marks um útsjónarsemi beggja hópanna þar sem svæðin sem um ræddi voru yfirleitt afar búsældarleg.

Líkt og aðrir safngripir þykir svo mismikill fengur í þeim ættingjum sem grafnir eru upp. Forfeður sem þykja athyglisverðir á einhvern hátt, hvort sem um er að ræða furðufugla eða mikilmenni, eru meira virði en aðrir. Hér hefur Espólín glatt margan ættingjasafnarann með frjálslegum athugasemdum á borð við þær að tiltekin formóðir hafi verið eina konan í sveitinni sem Jón á Bakka komst ekki yfir eða þá sem hann ritaði niður hjá sér um bónda nokkurn: að hann hefði legið rúmfastur í 40 ár en þegar kona hans lést hafi honum snarbatnað og gengið uppfrá því til allra verka. Hér hefur að sjálfsögðu hver safnari eigin mælistiku á ágæti ættingjanna og það hvaða forfeðrum fólk kýs að halda á lofti segir yfirleitt mikið um sjálfan ættingjasafnarann.

Hversu langt skal ganga?

Söfnurum er gjarnan skipt upp í tvo hópa, þá sem safna í þeim tilgangi að fullkomna safnið sitt og snúa sér þá gjarnan að því að safna einhverju allt öðru, og svo þá sem safna án slíks markmiðs. Ættfræðiáhugafólk skiptist í báða þessa hópa. Sumir velja að safna ákveðið mörgum ættliðum aftur í tímann eða að rekja ættir sínar út frá ákveðnum forföður eða ákveðnum stað. Aðrir hreinlega bara safna og safna og er það þá söfnunin sjálf frekar en ákveðið markmið sem verður þeim ástríða. Líkt og antíksafnarar sem enda á því að verða forngripasalar enda þannig allra hörðustu ættingjasafnarar oft í atvinnumennsku ættfræðinnar.

Ævintýraleg ættingjasöfnun

Ættfræði er engu minna spennandi en önnur söfnun. Í stað þess að fara fram í rúmi fer hún fram í tíma. Ekki á flóamörkuðum eða ruslahaugum heldur inni í höfði safnarans fyrir tilstilli upplýsinga sem hægt er að finna í bókum, jafnvel í bókum sem voru raunverulega á sama stað og forfeðurnir á einhverjum merkispunkti í lífi þeirra. Líkami ættingjasafnarans grúfir sig kannski yfir ljósprentaða bók á Þjóðskjalasafninu en hugur hans reikar á milli kirkna og sveitabæja langt aftur í aldir, jafnvel inn í fangelsi eða að aftökustöðum, frá skírnarfontinum til kistusmiðsins. Stundum fleygja mikilvægar vísbendingar sér beinlínis í fangið á ættingjasafnaranum en í mörgum tilvikum skilar þeysireið á milli landshluta, í gegnum manntöl og sóknarmannatöl, engum árangri og ættingjasafnarinn verður að lúta í lægra haldi fyrir Jóni Finnssyni, vinnumanni á Stóra Núpi 1816… og síðan ekki söguna meir.

Ættingjasafnarar verða oft ansi nátengdir viðfangsefni sínu og til eru frásagnir sem staðfesta að ættingjasöfnun er hættulegra hobbí en tildæmis það að safna eldspýtnastokkum eða rakvélablöðum. Maður sem sagður var næmur tók það verkefni að sér að skrá ættir sínar til undirbúnings ættarmóti sem stóð til að halda. Ekki vildi þó betur til en svo að horfnir einstaklingar innan ættarinnar brugðust ókvæða við þegar hann fór að fletta ofan af lífshlaupi þeirra og endaði aumingja maðurinn á því að láta verkið frá sér til að öðlast svefnfrið. Systir hans tók við og kláraði ættartalið óáreitt. Hún bjó í Danmörku og sagði bróðirinn að líklega hefðu draugarnir hikað við að leggja í svo langt ferðalag.

Praktísk vandamál

Ein þeirra spurninga sem hefur verið velt upp á fyrirlestrunum í Gerðubergi er sú, hvað verði um söfn þegar safnararnir falla frá. Þetta er spurning sem ættingjasafnarar standa jafnt og aðrir safnarar frammi fyrir. Þeir eru þó lánsamari að því leyti að líklegra er að ættingjar þeirra hafi áhuga á eigin ættartölum heldur en á postulínsstyttu- eða plötuspilaranálasafninu. Þeir sem eiga vel framsett safn eiga því góða möguleika á því að safni þeirra verði haldið til haga og hafa ennfremur möguleika á því að gefa það inn á opinber söfn. Annað praktískt vandamál sem ættingjasafnarar mæta líkt og aðrir safnarar er svo togstreitan á milli þess hversu miklum tíma og fé sé réttlætanlegt að eyða í söfnunina. Líkt og önnur söfnun getur ættingjasöfnunin breyst út því að vera skemmtilegt hobbí og orðið að óseðjandi skrýmsli sem gleypir safnarann í sig, fjölskyldu hans og vinum til mikillar armæðu.

Ættfræðiástundun má þannig bæði skoða sem hluta af þeirri sjálfssöfnun sem við stundum öll og líka sem almenna söfnun/söfnunaráráttu, ekki svo ólíka því að safna saltstaukum, þar sem spennan og yndið af sjálfri athöfninni að safna er það sem ræður ferðinni. Hvar línan liggur sem skilur að þessi tvö svið, eða hvort hún er yfirleitt greinanleg, verður þó hver ættingjasafnari að gera upp við sjálfan sig.

Helstu heimildir:
Lene Otto og Lykke H. Pedersen: ,,Collecting Oneself: Life Stories and Objects of Memory”, Ethnologia Scandinavica, 28. tbl., 1998. Sjá einnig: http://etnhum.etn.lu.se/eth_scand/text/1998/1998_77-92.PDF
Alain Corbin: The village of cannibals : rage and murder in France, 1870, Cambridge, 1992.
Heimasíða Ættfræðifélagsins: http://www.vortex.is/aett/
Heimasíða Íslendingabókar: http://islendingabok.is

Unnur María Bergsveinsdóttir

Til baka

yfirlit frétta