Að safna sögum: nokkrar pælingar út frá þjóðsagnasöfnun á 19. öld

Fyrirlestur á málþingi um söfnun í RA 10/9 2005.

Hvað er að safna og hvað er safn? „Eitthvað sem safnað hefur verið saman“, þannig hljóðar eitt svar Orðabókar Menningarsjóðs sem alltaf er gott að grípa til í upphafi fyrirlesturs. Í hugann koma upp vísdómsorð sem lögð voru í munn landbúnaðarráðherra í áramótaskaupi: „þar sem mörg tré eru saman komin - þar er skógur“. Það má sem sagt gera ráð fyrir því að þar sem nokkur skilgreind fyrirbæri eru saman komin - þar sé safn.

En þar sem margar hér um bil höfundarlausar og munnlegar sagnaskráningar eru saman komnar - það köllum við þjóðsagnasafn. Þetta er svo gefið út á bók, sem helst á að verða svolítið slitin, sem sönnun þess að þjóðin leggi hana sjaldnast frá sér. Þessar útgáfur hafa svo yfir sér hátíðlegan blæ, þótt oft sé hlegið svolítið að skringilegheitunum í þeim. Eins og söfn íslenskra fornsagna sem prýða margan bókaskápinn á heimilum landsmanna eru þjóðsagnasöfnin hluti af einhverju sem við köllum þjóðararf og þjóðmenningu. Hvernig eigum við svo sem að skilja þessi hugtök sem virðast samofin söfnun á því sem talið er fornt eða jafnvel „ekta“? Mig langar aðeins að velta þessu fyrir mér um leið og ég rifja upp tilraunir manna á 19. öld til að safna og gefa út „munnlegar sögur“ á prenti, sem við þekkjum sem þjóðsagnasöfnun. Og ég spyr: Var það e.t.v. eftirsókn eftir vindi eða byggt á sandi (ég auglýsi hér með eftir fleiri slíkum myndlíkingum)?

Hvað eru þjóðsögur?

Einhvers konar munnleg orðlist hefur verið iðkuð frá ómuna tíð, og ekki aðeins sem óskipulegar frásagnir eða höfundarlaust efni, eins og sumir sjá munnmæli fyrir sér, heldur líka sem háþróaður skáldskapur sem þarfnast mikillar tækni. Nefna má mörg dæmi um þetta fyrir ritöld, t.d. voru írskir sagnamenn útskrifaðir úr sérstökum skáldaskólum og norræn hirðskáld talin hafa ráðið yfir álíka efni og Snorri safnaði í Eddu sína. Það sem einna helst greinir munnmælin frá bókmenntunum er sú færni sem langar sögur eða kvæði kalla á við flutning, það svigrúm til sköpunar og breytinga sem munnleg dreifing leyfir og óljós mörk höfundarverka og höfundarlausra verka. Með tilkomu ritmenningarinnar hefst að sjálfsögðu mikið samspil þess ritaða og sagða og sögur festast frekar í sessi í einni gerð ritaðs máls. Munnmæli einkennast þó áfram af vissri tækni og breytileika og það er ekki síst þessi síkviki eiginleiki sem gerir þau að svona spennandi rannsóknarefni.

Hver er þessi þjóð sem vísað er til?

Eins og í sjálfu fræðiheitinu þjóðfræði er þjóðarhugtakið notað með misjöfnum hætti. Í ensku vísar folk í einhverja óskilgreinda alþýðu manna en nation til ákveðinnar þjóðarheildar. Í mörgum germönskum málum vísar hugtakið folk (eða volk) hinsvegar í hvort tveggja og eimir eftir af þeirri tvíræðni í hugtökum þjóðfræðinnar. Þá er talað um þjóðfræði sem fræði þjóðarinnar annars vegar og fræðin um þjóðina hins vegar. Mætur þjóðfræðingur sagði nemendum sínum oft, sposkur á svip, að þjóðfræði væri einkar þjóðleg fræðigrein. Nú er algengara að skeyta al- framan við þjóðleg, enda þjóðfræðin einkar alþjóðleg fræðigrein. Í dag skoðar þjóðfræðin munnmenntir, hætti og menningu í ýmsum stærðum og gerðum, svæðum og tímabilum.

Í bernsku þjóðsagnasöfnunar léku hugmyndir um þjóðina hinsvegar stórt hlutverk ekki síst með vísunum í forna menningu og trúarhætti. Ætla má að aðeins lítið brot af munnlegri orðlist hafi verið fært í letur. Það sem skráð var réðst svo af áhuga þeirra sem skrásettu það efni sem barst manna á milli. Þegar við skoðum þjóðsagnasöfnun á 19. öld verðum við að hafa í huga forsendur safnara og vinnubrögð. Í ljósi áherslu þeirra á þjóðtrúarsagnir og einhvern óskilgreindan þjóðsagnastíl má sjá að útgáfur þessara tíma eru ekki fullkomnar heimildir um sagnahefð eða sagnaflutning. Upphaf þeirrar þjóðsagnasöfnunnar sem átti sér stað á Íslandi á 19. öld má öðrum þræði rekja til þjóðernislegra hugmynda sem upp komu í lok 18. aldar í Vestur-Evrópu kenndar við rómantík.¹ Sem einskonar mótvægi við hugmyndafræði upplýsingarinnar tóku skáld og fræðimenn að beina sjónum sínum að menningu alþýðunnar. Alþýðu sem samkvæmt hugmyndum þessum bjó yfir „upprunalegum“ og „hreinum“ menningararfi hverrar þjóðar. Einn helsti hugsuður rómantísku stefnunnar, Þjóðverjinn Johann Gottfried Herder (1744-1803), sá í mannkynssögunni lífrænt þróunarferli anda eða sálar hverrar þjóðar sem lýsti sér í hinum „upprunalegu“ þjóðfræðum. Alþýðan og munnmæli hennar voru þannig lykill að fortíð og kjarna þjóðanna sem fornfræðingar sáu ekki hvað síst í leifum forngermanskra og norrænna trúarbragða.²

Bjargað „úr tröllahöndum tímans“

Hið upprunalega og hreinleikinn er einnig meðal helstu umfjöllunarefna málfræðingsins Wilhelm Grimm í skrifum hans frá 1808. Þar talaði hann gegn skáldlegri úrvinnslu á þjóðfræðaefni. Hið þjóðlega og jafnframt ævintýralega væru leifar fornra indógermanskra arfsagna sem miklu frekar ætti að skrá af nákvæmni og draga fram í dagsljósið. Það var svo árið 1811 sem Jakob Grimm festi á blað ávarp sitt þess efnis að safna skyldi öllu og skrá nákvæmlega eftir frásögn sagnamanna án þess að leiðrétta og lagfæra, hvort sem um mállýskur, talshætti, ambögur eða slakan stíl væri að ræða.³

Það þarf ekki annað en að horfa til „skráningartækis“ þessara tíma: pennastangarinnar, til að átta sig á því að þeir Grimm-bræður áttu fullt í fangi með að fylgja eftir bjartsýnum viðmiðum sínum um nákvæma skráningu þjóðsagna. Þó svo Jakob Grimm hafi með ávarpi sínu lagt grunn að fræðilegum vinnubrögðum við rannsókn sagna fólst aðferð þeirra bræðra í reynd fremur í því að laga uppskriftir eftir frásögn manna úr borgara- og hástétt að hugmyndum sínum um hreinan, upprunalegan og alþýðlegan frásagnarmáta. Til viðbótar við frásagnir heimildarmanna sinna, sem reyndar voru ekki allir af holdi og blóði, drógu Grimm-bræður til sín sögur úr bókum, tímaritum og bréfum.⁴ Kröfur þeirra um nákvæmni og hreinan uppruna urðu því ekki að veruleika í söfnun þeirra og lítið fer fyrir meintum hreinleika dreifbýlisins. Kannski skildu þeir þessi hugtök með sínum sérstaka hætti en það virðist hafa verið ætlun Grimm-bræðra að bæta það sem upp á vantaði með frjálslegri ritstýringu og með því að umbreyta sögum eftir smekk, þekkingu á mismunandi sagnagerðum og hugmyndum um frásagnarhátt alþýðunnar.

En hvernig fór þetta fram hér á landi? Áhrif rómantísku stefnunnar bárust til Danmerkur strax í upphafi 19. aldar með útgáfu listrænna ævintýra og sögukvæða. Danir voru fyrstir Norðurlandabúa til að gefa út þjóðsögur undir áhrifum Grimm-bræðra og kröfum þeirra um nákvæma skráningu. Stundum er sagt að rómantík berist hingað til Íslands um og eftir 1835 með tímariti nokkurra Kaupmannahafnarstúdenta, Fjölni. Stuttu síðar fór að hylla undir þjóðsagnasöfnun og árið 1846 má segja að söfnun í anda Grimm-bræðra hafi hafist. Þá sendi Konunglega norræna Fornfræðifélagið út söfnunaráskorun sína til presta, stúdenta og annarra „dannede Mænd i Island“ sem treystandi var til að safna og skrifa upp sögur á meðal alþýðunnar.⁵ Síðar sagði þjóðsagnasafnarinn Ólafur Davíðsson, að þessi áskorun hefði sýnt Íslendingum „fram á hvað þjóðtrú og þjóðsiðir væru dýrmæt, fyrir hverja þjóð, að gjöra sitt til að bjarga þeim úr tröllahöndum tímans og hirðuleysisins, eða skrifa þau upp“.⁶ Í áskorun þessari má greinilega sjá kröfu um vísindaleg vinnubrögð og nákvæmni við skráningu og tekið var fram hvaða efni ætti að safna. Þar á meðal er lögð áhersla á „mýtiskar“ frásagnir og þjóðsögur úr munnlegum flutningi „trúverðugra“ karla og kvenna.

Á sama tíma eru þeir Magnús Grímsson og Jón Árnason að safna öllum þeim „alþýðlegu fornfræðum“, sem þeir gátu „komizt yfir“.⁷ Afraksturinn má sjá í útgáfu Íslenzkra æfintýra (1852) og síðar að Magnúsi látnum í Íslenzkum þjóðsögum og æfintýrum (1861- 1864), einu drýgsta og umfangsmesta safni íslenskra þjóðsagna sem til er. Í söfnun og ritstjórn útgáfunnar má þó sjá tilhneigingu til að umskrifa efnið með hliðsjón af hugmyndum manna um alþýðlegan frásagnarmáta og áhuga á þjóðtrúarsögnum. Í hugvekju sem Jón Árnason sendi til alls fjörutíu félaga sinna biður hann um aðstoð og leggur enn fremur línurnar um æskilegt þjóðsagnaefni. Virðist hann hafa sérstakan áhuga á óskráðu efni um landnáms- og söguöld og ekki síður þjóðtrúarefni af ýmsum toga.⁸ Og það fær hann svo í formi handrita sem skrásetjarar þessir (og aðrir) munu hafa skráð eftir hinum ýmsu heimildarmönnum sínum. Hér virðist því um fjölda lærðra og „dannaðra“ milliliða að ræða sem fengu það hlutverk að færa munnlegar sögur alþýðunnar í skriflegt form.

Ýmsir fræðimenn hafa gagnrýnt heimildagildi þessarar söfnunar en hvað mest Ólína Þorvarðardóttir sem bendir á það hve mjög hún var í anda þeirra Grimm-bræðra en þó aðeins hvað varðar breytni þeirra en ekki boðun. Eins og fyrr segir voru heimildamenn og milliliðir enda fjölmargir: sagnamenn af ýmsum sauðahúsum; síðan lærðir og oft vel lesnir skásetjarar sem bjuggu sögurnar í hendur Jóni Árnasyni og stuðningsmönnum útgáfunnar. Þeir gerðu svo alls kyns breytingar á efninu og það eftir hinum ýmsu ólíku hugmyndum sínum um þjóðsagnastíl.⁹

Munnleg frásagnarlist og bóksögur

Það er því ljóst að þjóðsagnastíll sá sem birtist í Íslenzkum þjóðsögum og æfintýrum er ekki nákvæm endurgerð munnlegs flutnings í samtíma Jóns Árnasonar. Þessar dæmisögur af tilraunum manna til að koma höndum á eitthvað óhöndlanlegt á ekki síður við í dag. Eins og Gísli Sigurðsson hefur bent á er munnleg frásagnarlist annað listform en ritun eða lestur bóka og því getur ekkert komið í staðinn fyrir lifandi flutning, sama hve skráningin er góð.¹⁰ Ekki heldur í tæknivæddum nútíma því hreyfimyndir og hljóð miðla ekki þessari list augnabliksins til fulls, svipbrigðum, látbragði, umhverfi, samhengi og merkingaheimi staðbundinnar menningar. Því verður ekki safnað saman með góðu móti í hæfilega þungar og svolítið slitnar bækur.

Svona þjóðsögur á bók eru þó að sjálfsögðu heilmikil heimild um munnmæli, liðna menningu og samtíma. Svo er það kannski svolítið svínslegt að dæma menntamenn 19. aldar of hart og eingöngu eftir mælikvörðum nútímans. Vissulega voru söfnunaraðferðir margar með ágætum en auk þess að vera bundnir við þau viðhorf sem í mótun voru á þessum tíma líta fræðimenn ávallt á rannsóknarviðföng með augum samtímans og eigin gilda. Á það ekki síður við í dag en þá. Ef við höfum snefil af framfarartrú má ætla (og jafnvel vona) að í framtíðinni verði fræðilegar nálganir nútímamanna á munnmæli litin mjög gagnrýnum augum. En þá má jafnframt halda í þá von að gildi rannsókna og „söfnunar“ á okkar tímum sé meiri fyrir þá viðleitni sem víða hefur rutt sér til rúms að gera rannsóknarviðhorf og áhrif fræðimannsins sýnilegri. Slíkt væri þá kannski til þess falið að gera lesendum, áheyrendum og áhorfendum betur kleift að greina kjarnann frá hisminu.

Svo verða menn einfaldlega að taka mið af því að söfnun og skráning sagna er menningarfyrirbæri í sjálfu sér og stundum er það pólitískur þáttur í því ferli að þjóðmenningarvæða - að gera eitthvað að menningararfi. En það má heldur ekki gleyma því að það er sagnaflutningurinn líka. Munnlega frásögnin hefur sjálf sín hlutverk, sitt margvíslega samhengi meðal fólks í hversdagsleikanum sem og á hátíðarstundum. T.d. má halda rökkurrónni með því að segja börnum draugasögur, með varúðarsögnum má koma í veg fyrir leti, þá má staðfesta vald með frásögn og einnig rísa gegn valdi sem er ríkur þáttur í hversdagsmenningu nútímans. Og, ekki verra dæmi, það má þjappa fólki saman með frásögnum af meintum sameiginlegum einkennum - sameiginlegum arfi, það virðist jú hafa verið einn aðal drifkraftur safnaranna á 19. öld. Svo má telja safnarana með í þessu forskeyti sem við límum á sögurnar: þjóð. Þeir, líkt og munnlegir heimildarmenn þeirra, ummynda, setja í samhengi og beita sögum í einhverjum tilgangi. Þjóðsagnasafnarar eru nefnilega sjálfir sagnamenn. Og ég endurtek til áhersluauka: Þjóðsagnasafnarar eru sjálfir sagnamenn.

1. Sjá t.d. grein Ögmundar Helgasonar, „Upphaf að söfnun íslenzkra þjóðfræða fyrir áhrif frá Grimmsbræðrum“, Árbók Landsbókasafnsins 115 (1989), 112-124.

2. Sjá Regina Bendix, In Search of Authenticity: the Formation of Folklore Studies (Wisconsin, 1997) 27-28.

3. Úr grein Ólínu Þorvarðardóttur, „Þjóðsögur Jóns Árnasonar“, Þjóðlíf og þjóðtrú: Ritgerðir helgaðar Jóni Hnefli Aðalsteinssyni. Ritstj. Jón Jónsson, Terry Gunnell, Valdimar Tr. Hafstein og Ögmundur Helgason (Reykjavík, 1998), 245-270.

4. Jack Zipes, The Brothers Grimm: from Enchanted Forests to the Modern World (New York/London, 1989). Sjá einnig: John M. Ellis: One Fairy Story Too Many: the Brothers Grimm and their Tales (Chicago, 1983).

5. George Stephens, „Forslag til Islændernes uudgivne Folke-sagns og Sagnes Optegnelse og Bevaring“, Antiquarisk Tidskrift (1845), 191-192.

6. Ólafur Davíðsson, Íslenzkar gátur, skemtanir, vikavakar og þulur, 2. bindi (Kaupmannahöfn, 1892), 204.

7. Jón Árnason, í formála að Íslenskum þjóðsögum og ævintýrum (Reykjavík, 1955).

8. Jón Árnason, „Hugvekja til alþýðlegra fornfræða“, birt í formála Guðbrands Vigfússonar að Íslenzkum þjóðsögum og æfintýrum, fyrsta bindi (Leipzig, 1862).

9. Ólína Þorvarðardóttir, „Þjóðsögur Jóns Árnasonar“, Þjóðlíf og þjóðtrú: Ritgerðir helgaðar Jóni Hnefli Aðalsteinssyni. Ritstj. Jón Jónsson, Terry Gunnell, Valdimar Tr. Hafstein og Ögmundur Helgason (Reykjavík, 1998), 245-270 (s. 246).

10. Gísli Sigurðsson, „Þjóðsögur“, Íslensk bókmenntasaga, 3. bindi. Ritstj. Halldór Guðmundsson (Reyjavík, 1996), 407-494 (s. 410).

Kristinn Schram

Til baka

yfirlit frétta