Menningararfur í einskismannslandi

Rannsóknastefna í hug- og félagsvísindum, RA, 16. febrúar 2006

Það er gaman að vera fræðimaður í dag. Það er gaman að vera ungur fræðimaður á Íslandi í dag. Fyrir mig, sem hef nýlokið mastersnámi og hygg á frekara framhaldsnám, er það spennandi áskorun að athafna mig í íslensku fræða- og rannsóknaumhverfi, að rýna í umhverfið í kringum mig og finna leiðir til að veita athugunum mínum farveg. En á sama tíma geri ég líka kröfu um að ég geti verið í stöðugri samræðu við alþjóðafræðasamfélagið, að ég fái tækifæri til að starfa í umhverfi sem nær út fyrir landsteinana og þjáist ekki af sjálfhverfu. Mig langar hér á eftir að flytja stutta hugvekju um hlutverk fræðimanna í samfélaginu eins og ég sé það fyrir mér, og stöðu fræða á Íslandi.

Það hlýtur að vera eitt aðalmarkmið rannsakandans að finna taug milli sín og samfélagsins sem umlykur hann, að koma sér upp fagverkfærum til að beita á gagnrýninn hátt á samtímann, að vilja hafa áhrif á og skilja samtímann og þá samfélagsgerð sem rannsakandinn býr við. En hlutverk hans hlýtur líka að felast í því að vera skapandi, að veita ástríðu og fantasíu í starf sitt, að nota hugarflugið til jafns við faglegar og agaðar kenningsetningar og aðferðafræði, til að breyta, umskapa, endurskoða og endurskilgreina umhverfið á gagnrýninn hátt. Mér virðist sem þetta hugarflug rúmist ekki nógu vel í íslenskum fræðastofnunum í dag þótt vissulega megi greina ákveðna viðhorfsbreytingu. Í því felst mikil gróska að fá að starfa innan kerfis sem býður upp á sveigjanleika og tækifæra til tilraunastarfsemi, kerfi sem hvetur til fantasíu og sköpunar – bæði hvað varðar rannsóknaraðferðir, framsetningu og miðlun niðurstaðna. Kerfi sem ekki gefur svigrúm fyrir slíkar aðstæður er sterílt kerfi og ekki vænlegt til áhrifa, heldur til stöðnunar og endalausra leiðinda.

Ég vil sjá meiri losun um landamæri einstakra fræðigreina en nú þegar er, og ég vil að fræðimenn grafi dýpra undan þeim takmörkunum sem þeirra eigin fög setja þeim. Hér er ekki eingöngu við stofnanir og yfirvöld að sakast, heldur þurfa fræðimenn sjálfir að losa sig við geislabauginn, slaka á, sleppa paranojunni, gefa sér tíma í gagnvirkar samræður og debatt við aðra fræðimenn. Ég mundi sérstaklega vilja sjá meiri samvinnu milli hugvísinda- og félagsvísindafólks í þessu sambandi, því viðfangsefni okkar skarast svo víða. Þess vegna held ég að við mættum nærast meira hvort á öðru og krossa leiðir okkar oftar – og jafnvel hringsnúast um hvert annað og sjálf okkur líka þannig að við göngum hálfvönkuð út úr hringnum og römbum ef til vill á góðar rannsóknaleiðir og viðfangsefni sem okkur hefði ekki dottið í hug áður.

Fræðimenn þurfa einnig að leita nýrra leiða til miðlunar, til viðbótar við hin hefðbundnu skrif og orðræðu, en ég hef trú á því að hægt sé að hreyfa við samfélaginu og færa fræðilega orðræðu út með ýmsum öðrum leiðum eins og t.d. á sjónrænan hátt, með hvers kyns sýningarprójektum, með fræðilegri heimildamyndagerð, með því að virkja þátttöku almennings í rannsóknum, eða með hvers kyns gjörningum.

Nú langar mig að víkja nánar að viðfangsefnum fræðimanna í hug- og félagsvísindum á Íslandi. Það sem mér finnst einkenna áhugasvið fræðasamfélagsins hér er ofuráhersla á allt sem er séríslenskt og fer þar menningararfurinn háreistur fremstur í flokki. Í íslenskri umræðu yfirleitt er fortíðardýrkun einkennandi, þar sem fram kemur djúpstæð lotning fyrir fornmenningunni og þeim arfi sem hún hefur skilað okkur. Fortíðardýrkunin er á stundum svo mikil að hún jaðrar við þjóðernishyggju, þar sem einhverskonar spegilsjálfræða fer fram. Mér finnst í fyrsta lagi að skólakerfið eigi að bjóða upp á víðtækari þekkingu og sérstaklega þá sem liggur utan íslenskra aðstæðna, t.d. finnst mér að það eigi að vera skyldulesning að lesa Hómerskviður alveg eins og Heimskringlu, að mannkynssagan eigi að fá jafnmikið vægi og Íslandssagan. Þessi heimóttarháttur hefur fylgt okkur upp á hærri menntunarstig og er enn viðloðandi háskólastofnanir og fræðastörf í landinu. Við þurfum að setja okkur í beinna samhengi við umheiminn og tengjast betur þeirri umræðu og þeim atburðum sem fara fram í kringum okkur. Menntastofnanir landsins mættu leggja meiri áherslu á einmitt þetta, með því að starfrækja deildir eða rannóknasetur sem hafa að viðfangsefni sínu t.d. Miðausturlandafræði, eyjafræði eða hugmyndasögusetur og þar fram eftir götunum.

Það sem einkennir mikið af fræðaumræðunni í dag er endalausar áherslur á þennan blessaða menningararf okkar, sem að auki er svo óskilgreindur að hann getur í rauninni orðið hvað sem er - svo lengi sem hann að vísu tengist glæstri fortíð forfeðra okkar eða sigrum samtímavíkingsins á erlendri grundu. Ég er orðin þreytt á þessu sífellda mali um menningararfinn. Bókmenntirnar, íslenska tungan, íslenskar rímur og þar fram eftir götunum. Umræðan er uppskrúfuð og of hátíðleg, og hún einkennist af hræðslu við að mæta framtíðinni og halda inn í óvissu hennar. Fyrir mér er íslensk fortíð eða íslenskur menningararfur ekkert merkilegri en fortíð hvers annars lands á jarðarkringlunni, eða það andrúmsloft eða sú menning sem skapast með áhrifum af auknum straumi innflytjenda. Ég hef akkúrat engar áhyggjur af því að í þessu landi verði íslenskt beygingakerfi liðið undir lok og sú íslenska sem við tölum í dag verði ekki í munni manna eftir 100 ár. Þvert á móti held ég að slíkt væri mikil mildi, bæði vegna innflytjenda í landinu og okkar sjálfra því við þjáumst of mikið af hræðslu við að tala „rangt mál“. Það gæti þess vegna orðið hin mesta blessun ef hér yrði töluð einhverskonar pidginíslenska, með blönduðum orðaforða íslensku og ensku, og mundi skapa mörgu hug- og félgasvísindafólkinu atvinnu og spennandi tækifæri við að greina málið og það menningarrými sem þá mundi skapast.

En víkjum nú að útrásinni. Það útrásarástand sem nú ríkir í þessu landi einkennist helst af gegndarlausu stórmennskubrjálæði á öllum vígstöðum, hvort sem það er í fjárfestingum, listum eða hvers kyns séríslenskum menningarútflutningi. Þessi útrás er í mínum huga lítið annað en bæld löngun Íslendinga til nýlenduyfirráða sem þeir fengu aldrei að svala, heldur þvert á móti var sjálf kóloníseruð, og það af sjálfum náfrændum okkar. Nú má sjá Íslendinga berjast áfram á sviði heimsmenningarinnar og keppast við að fá viðurkenningu á best geymda leyndamáli mannkynssögunnar: íslenskri menningu og hugviti. Þetta skapar bæði ómælda sjálfhverfu og þjóðhverfu og leiðir af sér langlífar mýtur, sem munu lifa góðu lífi þangað til það hentar okkur ekki lengur.

Menningararfurinn sýgur fræðimenn, stjórnmálamenn og allan almenning til sín eins og segulstál og við látum undan aðdráttaraflinu. Allur okkar kraftur fer í að sinna menningararfinum - því hann gefur líka svo vel. Ferðamannaiðnaðurinn hefur stækkað og listgreinarnar gefa vel af sér, sérstaklega í formi ímynda. Við viljum jú að öllum líki vel við okkur og við séum hipp og kúl í samfélagi þjóðanna. Og nú er s.s. menningararfurinn í fullri útrás - en ég legg til, að í staðinn fyrir að senda hann í útrás, sendum við hann í útlegð. Eða allavega í sóttkví um stund því hann er að smita okkur öll af hvimleiðu mikilmennskubrjálæði og sjálfhverfu. Og á meðan hinn íslenski menningararfur ráfar um í útlegð, vil ég sjá fræðimenn og stjórnamálamenn beina athyglinni að því sem gerist hér og nú, og þá sérstaklega að hinu svokallaða „þriðja rými“, þ.e. rýminu sem verður til þegar ólíkir menningarhópar hittast fyrir tilstilli hnattvæðingarinnar. Sú menning sem til verður í þessu rými, og sá óskilgreindi og óræði “menningararfur” sem myndast í þessu einskismannslandi, er mest spennandi viðfangsefnið að mínu mati á Íslandi í dag.

Ólöf Gerður Sigfúsdóttir

Til baka

yfirlit frétta