23. mars 2006 11:43
HVER VEGUR AÐ HEIMAN ER VEGURINN HEIM
ÚTRÁS ÍSLENSKRA LISTAMANNA SEM INNRÁS Í SJÁLFSMYNDARPÓLITÍK ÍSLENDINGA
Fyrirlestur haldinn fyrir Sagnfræðingafélagið 21. mars í Þjóðminjasafni Íslands
Þessi setning “hver vegur að heiman er vegurinn heim” er tilvísun í orð Bjarkar í viðtali við Lesbók Morgunblaðsins 20. ágúst í fyrra, þar sem hún fjallar um það hvernig hún sótti í brunn fortíðarinnar á Íslandi þegar hún var fjarri landsteinunum að semja nýja plötu í Japan. Þessi setning er líka tilvísun í mína eigin reynslu þegar ég var búsett erlendis og fann fyrir auknum áhuga á öllu því sem kom frá Íslandi, og fylgdist grannt með í fjölmiðlum úr fjarlægð. Þannig varð mín eigin útrás að innrás í sjálfsmynd mína. Á þessum tíma hafði ég verið að vinna að vettvangsrannsókn í Nígeríu á listsköpun Yorubafólksins, þar sem ég var að skoða tengsl innlendrar listsköpunar og erlendrar eftirspurnar, með sérstöku tilliti til ferðamannamarkaðarins, og þaðan er í rauninni upprunnin áhugi minn á íslenskri listsköpun. Í rannsókninni setti ég í samhengi framleiðslu, markaðssetningu og neyslu á afrískri list og mátaði vestræna orðræðu um afríska list við listmunina sjálfa, eins og hún birtist í síðnýlenduhyggjunni. Í þessari orðræðu er hugmyndin um “hið ekta” og “hið frumlega” mjög mótandi fyrir það hvernig vesturlandabúar hugsa um afríska list en áhugavert er að skoða hvernig afríkubúar hafa tekið þessar hugmyndir upp og skapað listkerfi sem byggir að miklu leyti á eða kallast á við slíkar mýtur.
Þegar ég var svo komin til Suður-Evrópu og var að vinna úr vettvangsrannsókninni, vakti það sérstaklega áhuga minn hversu þessi orðræða um afríska list var að mörgu leyti lík orðræðu um íslenska list, þar sem hugmyndin um hið “ekta” og hið “frumlega” skaut upp kollinum reglulega. Þá fór ég að velta fyrir mér hlutverki lista í ímyndarsköpun, og hvað mætti læra um sjálfsmyndir þjóða með því að rannsaka listafurðir. Í tilfelli Íslands skiptir fyrirbærið útrás gífurlega miklu máli í þessu sambandi, en með útrásinni skapast nýr snertiflötur við önnur menningarsvæði og í þessari snertingu verður til gagnvirkt samband ímynda og sjálfsmynda og í snertipunktinum sjálfum verður til það sem kallað er “the negotiation of identity”. Þessi snertiflötur er ávallt á hreyfingu, núningurinn er mismikill eftir því hverjir það eru sem hittast í snertipunktinum, og hann teygist og sveigist í mismunandi áttir eftir því hvar aðdráttaraflið er sterkast.
Mig langar örstutt, til gamans, að sýna eina mynd sem endurspeglar vel þetta gagnvirka samspil útrásar og innrásar,
en í DV í maí 2004 birtist þessi opna undir yfirskriftinni “Íslendingar leggja jörðina að fótum sér”. Textinn við myndina hljóðar svona:
“Íslendingar hafa aldrei ráðist á garðinn þar sem hann er lægstur. Nú þegar eigum við eina skærustu stjörnu veraldar, hana Björk okkar Guðmundsdóttur, og víða annars staðar er okkar fólk að komast til metorða og bera boðskapinn um hið frábæra land í norðri út um allan heim. Mottóið er heimsyfirráð eða dauði og við Íslendingar munum ekki hætta fyrr en við eigum frægt fólk í öllum heimsálfum”.
Þarna var aðallega talið upp íþróttafólk og listafólk og tilgreint í hvaða löndum það hefur tekið sér bólfestu. Það sem er auðvitað áhugaverðast hér er að fjölmiðill skuli hafa eytt tíma í að gera þessa úttekt og birt hana með þessum hætti. En útrás íslenskra myndlistarmanna er tiltölulega nýtt fyrirbæri og þess vegna eru afleidd áhrif hennar e.t.v. enn sterkari en ella. Þar sem ég bjó þarna fjarri heimahögunum um árið tók ég eftir því að í hvert skipti sem tiltekinn myndlistamaður, tónlistarmaður, kvikmyndagerðarmaður eða rithöfundur fékk athygli á erlendri grundu, var okkur íslensku þjóðinni tilkynnt það í fjölmiðlum undireins. Fréttirnar snerust (og snúast enn að vísu) miklu meira um athyglina sjálfa heldur en efnislega umfjöllun um verk listamannanna. Til dæmis þegar ég rakst á þessa frétt um Ólaf Elíasson,
ákvað ég að reyna skilja þetta fyrirbæri betur og byrjaði að safna að mér efni. Fréttin bar yfirskriftina “Rómuð sýning Íslendings” og fjallaði um sýningu listamannsins, “The Weather Project” í Tate í London:
“Sýning Ólafs Elíassonar í túrbínusal Tate-listasafnsins í Lundúnum heillar fólk uppúr skónum, að sögn breskra dagblaða. Listgagnrýnandi Guardian lýkur lofsorði á sýninguna, og Daily Telegraph bendir á að Ólafur hafi skapað mörg frumlegustu og eftirminnilegustu listaverk seinni ára. Í Guardian er Ólafur sagður Dani og hans íslenska uppruna að engu getið.”
Hér ber útrásin augljóslega vitni um speglunaráhrif sín, þ.e. innrás í sjálfsmyndarpólitík Íslendinga, við erum svo upptekin af útrásinni því hún hefur fyrst og fremst þýðingu fyrir innlenda menningarpólitík.
En víkjum nú að hugmyndinni um Ísland sem hina miklu listaþjóð. Það er vel við hæfi að taka upp þráðinn hér í dag sem Sumarliði Ísleifsson, sagnfræðingur, spann á síðasta fyrirlestri Sagnfræðingafélagsins um ímyndir. Hann nefndi að ein af mörgum ímyndum Íslands væri sterk sköpunargáfa, og að þessi hugmynd hefði mótast á 19. öld og lifað góðu lífi allt til dagsins í dag. Það sem ég hef áhuga á í útrás íslenskra listamanna snýst að mestu leyti um þátt íslenskra listamanna í ímyndarsköpun landsins frekar en verkin sjálf, en ég er um þessar mundir að vinna að verkefni sem er hluti af stærra þverfaglegu og alþjóðlegu rannsóknaverkefni undir heitinu Ísland og ímyndir norðursins, og er leitt af fræðimönnum innan ReykjavíkurAkademíunnar. Verkefnið miðar að því að kanna menningarlega, sögulega og félagslega þætti er varða ímyndarsköpun Íslands og nágrannalandanna, og fjallar í aðalatriðum um samband sjálfsmynda og ímynda, og jafnframt á hvaða hátt hugmyndin um Norðrið rúmast innan þessara þátta. Mitt framlag til þessa verkefnis er að skoða listsköpun Íslendinga í þessu samhengi, þar sem ég kanna mýtuna um Íslendinga sem einstaklega listgefna og sköpunarglaða þjóð og hvort sú mýta sé nærð á einhvern hátt af íslenskum listamönnum sjálfum. Í verkefninu ber ég svo saman orðræðuna um íslenska list saman við póstkólóníal orðræðu um listsköpun í hinum svokölluðu “þriðja heimslöndum”, eins og ég sagði hér að framan.
Það sem ég hef í hyggju er að kanna framlag íslenskra listamanna til hugmyndarinnar eða ímyndarinnar um Ísland sem “frumlegs lands”, eins og hún myndast í gagnvirku sambandi utanaðkomandi orðræðu og innlendrar sjálfsmyndarsköpunar. Mikilvægt er að ítreka að ímyndir, sem og sjálfsmyndir, eru fljótandi fyrirbæri og í sífelldri endurskoðun og endursköpun, og þess vegna er ég ekki að reyna að skilgreina hið íslenska í listköpun Íslendinga, heldur vil ég velta upp mismunandi myndum af því sem kalla mætti “íslensk kennileiti” í íslenskri list. Í þessu sambandi er frumleikinn oft nefndur, en einnig virðist sem hugmyndin um “the free spirit” sé gegnumgangandi í orðræðu um íslenska list. Framkvæmdastjóri KÍM (kynningamiðstöðvar íslenskrar myndlistar), Christian Schön, nefndi þennan frjálsa anda einnig við mig í viðtali, sem hann telur vera skýringu á mikilli og sérstæðri listframleiðni í landinu. Annað stef sem má nefna er “nærvera Íslands”, bæði sem lands og menningarfyrirbæris, en hugmyndin um heimalandið og nærvera þess virðist vera nokkuð algeng og þess vegna vil ég að skoða það sérstaklega. En áður en ég fer út þessar vangaveltur vil ég draga upp mynd af listaþjóðinni Íslendingum, eins og hún birtist helst í fjölmiðlum.
Mýtan um listaþjóðina Íslendinga birtist í samtímanum á margvíslegan hátt, t.d. í ferðamennsku og opinberri landkynningu. Forseti Íslands, Hr. Ólafur Ragnar Grímsson, gerði útrás íslenskra listamanna að umtalsefni sínu í viðtali við Fréttablaðið í júní 2004, þar sem hann taldi “frumkraftinn” og “frumleikann” sem býr í okkar litla samfélagi vera ástæður velgengninnar. Hann gengur svo langt að tala um Ísland sem “stórveldi í listum”, sem er hugmynd sem hann er reyndar ekki einn um að hafa. Í Reykjavík Grapevine sumarið 2003 mátti sjá þessa umfjöllun í sama anda:
“It seems that once an Icelander gets his hands on a paintbrush or a chisel, there is no stopping him. The same hunger for new discoveries that drove Icelanders to the American shore a thousand years ago forces their 20th century offspring to take untrodden paths in art and inevitably become the enfants terribles of all conservative still waters”.
Hér kemur útrásarhugmyndin mjög skýrt fram og enn og aftur er sótt í víkingabrunninn eins og með nánast allt sem lýtur að útrás Íslendinga, alveg sama á hvaða sviði.
Íslenskir listamenn hafa sjálfir brugðist við útrás samlanda sinna og ýmist notfært sér útrásarorðfærið eða fjallað um útrásina á gagnrýninn hátt. Til dæmis má nefna listamenn í KlinK&BanK sem fóru til Berlínar haustið 2005, undir yfirskriftinni “Berlinvasion”.
Eins og kom fram í upphafi á hugmyndin rætur að rekja til ímyndarinnar af hinni göfugu bókmenntaþjóð sem hefur yfir að ráða menningararfi mannkyns. Þessi ímynd hefur nú á síðustu áratugum færst yfir á aðrar tegundir listsköpunar eins og tónlist (og þar hefur ímyndin aðallega hverfst um Björk) og síðar myndlist, en sennilega er ekki hægt að leggja næga áherslu á hversu Björk er sterkur áhrifavaldur hér. Nú virðist sú ímynd ríkja meðal þeirra þjóða sem hafa yfirleitt áhuga á okkur að hér sé lítið samfélag sem getur af sér einstaklega frumlega samtímalist, sem einkennist annars vegar af sterkri tilfinningu fyrir náttúrunni og hins vegar næmni fyrir tækninýjungum og framúrstefnulegum aðferðum – svo úr verður algerlega einstök list á heimsmælikvarða. Eins og í rannsóknarverkefninu mínu í Nígeríu, vil ég einnig hér skoða áhrif ímyndarinnar um listalandið Ísland á innlendan ferðamannamarkað. Það er skemmst frá því að segja að mýtan hefur verið tekin óspart upp í ferðamannaiðnaðinum.
Hér hefur hugmyndin um náttúruna sem aðalinnblástur fyrir listsköpun Íslendinga verið eilítið útfærð, en nú er það náttúran sjálf sem er orðin listamaðurinn. Í þessum “verkum” hafa hraunhnullungar verið rammaðir inn í gyllta ramma þar sem höfundurinn er íslensk náttúra. Og hægt er að kaupa þennan samruna listar og náttúru sem minjagrip eða tákngrip um ferðalagið til Íslands, og flytja þannig með sér heim hluta af Íslandi í bókstaflegri merkingu. Ímyndina um listaþjóðina Ísland má einnig finna víða á vefmiðlum fyrirtækja og sveitarfélaga í ferðamálageiranum, en ég sótti t.d. þessa tilvitnun frá vefsíðu IcelandComplete.is í júlí 2003:
“Icelanders have a long tradition of culture and the arts and are one of the most literary nations on Earth. Although the population of the country is so small, Iceland has produced world famous artists in various fields of the creative arts”.Dæmi eru tekin af Halldóri Laxness, Erró, Björk og meira að segja Kristjáni Jóhannssyni, óperusöngvara. Og á whatson.is mátti finna þetta í byrjun árs 2004:
“Since these early beginnings of art in Iceland, countless Icelandic artists; authors, poets, painters and sculptors have created a body of art larger than the relatively low population of the island would suggest. Novels, stories, short-stories, plays, poems, paintings, sculptures have been created that combine international influences with the unique spirit of Iceland in interesting works of art.“
Mig langar að taka þennan síðasta punkt upp, um samsuðu alþjóðlegra áhrifa við hinn einstaka íslenska anda. “Íslenskt en alþjóðlegt” er slagorð íslenskra viðskiptamanna í útrás, eins og Þór Sigfússon sagði okkur hér í fyrirlestraröðinni fyrir nokkrum vikum, og ég velti því fyrir mér hvort þetta virki eins þegar kemur að útrás íslenskra listamanna. Hér er hugmyndin um heimalandið mjög mikilvæg, íslensk náttúra skiptir miklu máli sem og almenn nærvera Íslands í listsköpuninni. Christian Schön kallar þetta “hinn íslenska bónus” og ræðir um hina jákvæðu athygli Íslands í listheiminum, sem beri að nýta á ábyrgan hátt (Lesbók Morgunblaðsins, Febrúar 2005).
Myndlist er að verða sífellt mikilvægari þáttur í landkynningu Íslands yfirleitt, og verður þannig verkfæri í iðnaði sem veltir sífellt stærri upphæðum í þjóðarbúinu á ári hverju. Þetta sjáum við með aukinni markaðssetningu listahátíða eins og t.d. Iceland Airwaives, Listahátíðar Reykjavíkur og Vetrarhátíðar, og ekki síður með markaðssetningu íslenskra listamanna erlendis í gegnum fyrirtæki eins og Gallerí i8 og stofnun eins og Kynningarmiðstöð íslenskrar myndlistar. Að auki má nefna að viðskiptaráðuneytið fjárfestir í útflutningi íslenskra listamanna og nú eru haldnar víða um heiminn “íslenskar hátíðir” sem kynna íslenskar menningarafurðir á flestum sviðum listgreina og hönnunar, þar sem “hin íslenska sköpun” er miðpunktur. Einnig má nefna Feneyjatvíæringinn, en hann er orðinn gífurlega mikilvægur í þessu sambandi, sérstaklega í ljósi þess forms sem sú listahátíð býður upp á, sem byggist á einangruðum skálum sem sýna list einstakra þjóðríkja.
Ég ætla nú að síðustu að taka tvö dæmi um alþjóðlega viðurkennda íslenska listamenn sem undirstrika vel nærveru Íslands í íslenskri list og þar með hugmyndina um “heimalandið”. Það eru listamennirnir Katrín Sigurðardóttir og Ragna Róbertsdóttir.
Í umfjöllun sinni um verk Katrínar Sigurðardóttur í tímaritinu Art in America árið 2000, talar bandaríski sýningarstjórinn og listgagnrýnandinn Gregory Volk um “hina óumflýjanlegu nærveru íslenskrar sögu í listsköpun íslenskra listamanna”, og reynir í skrifum sínum að staðsetja félagslegt og sálrænt rými fyrir listamenn sem hafa búið í menningarsamfélagi sem hingað til hefur verið nær ósýnilegt umheiminum. Hann segir jafnframt að engu máli skipti hversu alþjóðlega þenkjandi íslenskir listamenn eru, fyrr eða síðar komi landið fram í list þeirra...”. Í greininni ræðir Volk einnig um hvernig Katrín hafi “heimalandið á heilanum” og hvernig það birtist í verkum hennar á óvæntan en trúverðugan hátt.
Verk Katrínar eru mjög fjölbreytt, en ég vil taka sérstaklega út í þessu sambandi smálíkön sem hún gerir af landslagi, sem unnin eru inn í flutningskassa og ferðatöskur. Þegar kassinn er opnaður kemur í ljós landslag sem ýmist er byggt á raunverulegum íslenskum stöðum eða ímynduðum stöðum – eða blöndu af báðu.
Í þessum skilningi má segja að landið Ísland ferðist með listamanninum og að verk hennar og orðræðan um þau taki þannig þátt í ímyndarsköpun landsins að vissu leyti. Síðara dæmið sem ég vil taka er af Rögnu Róbertsdóttur, sem vinnur á enn beinskeittari og líkamlegri hátt með íslenskt landslag. Í verkum sem kallast á ensku “lavascapes” vinnur hún bókstaflega með íslensk eldfjöll, hún fer reglulega undir rætur Heklu og annarra eldfjalla og sækir sér þaðan vikur og hraunhnullunga, færir þá heim og festir þá á vegg með lími.
Ég vil taka það fram að ég tek hér dæmi af einungis tveimur listamönnum en auðvitað er ég ekki að segja með því að þessi tvö dæmi séu einkennandi fyrir alla íslenska listamenn í útrás. Það má greina gífurlega fjölbreytni í íslenskri samtímalist og yngri kynslóðir virðast nú auknum mæli skapa verk með litlar eða engar tilvísanir í uppruna eða íslenska náttúru.
En ég vil að lokum velta upp þeirri spurningu hvort orðræðuna um íslenska list megi yfirleitt bera saman við vestræna póstkólóníal orðræðu um listköpun fyrrverandi nýlenda þar sem hugmyndir um hið “frumstæða” og hið “ekta” eru leiðarstef. Eru gerðar kröfur af hinum alþjóðlega listaheimi til íslenskra listamanna um að vera “íslenskir” í verkum sínum? Getum við talað um “hið prímítíva norður” í þessu sambandi og hvernig birtist það þá í listsköpun íslenskra listamanna?
Ólöf Gerður Sigfúsdóttir