23. maķ 2006 11:43
Sišfręši andstöšunnar
Um mat og endurmat gilda
I
Oršręša stjórnmįlanna er aš mestu leyti hętt aš vera sišferšileg. Hśn sżnir stundum į sér hugmyndafręšilegar hlišar enn žann dag ķ dag, en žó er hśn aš mestu tęknileg.
Žaš mį taka dęmi til aš skżra žetta: Žegar deilt er um einkavęšingu, er deilan vissulega aš hluta hugmyndafręšileg: Sumir telja einkavęšingu ķ ešli sķnu ęskilega, mešan ašrir telja aš einkarekstur sé ekki ķ ešli sķnu betri eša rökréttari tegund rekstrar heldur en opinber rekstur. En žrįtt fyrir aš žessi hugmyndafręšilegi munur sé til stašar snśast deilur um einstök einkavęšingarmįl žó fyrst og fremst um žęr afleišingar sem slķkt geti haft ķ einstökum tilfellum fyrir rekstur fyrirtękis. Og spurningin um žęr er ekkert annaš en tęknilegt atriši.
Ķ kalda strķšinu var stjórnmįlaoršręšan mjög hugmyndafręšileg, en hśn var lķka, og kannski einkum og sér ķ lagi, sišferšileg. Žetta merkir aš andstęšingar ķ pólitķk sökušu hver annan ekki ašeins um aš hafa ranga hugmynd um afleišingar, eša rangar skošanir eša byggja mįlflutning sinn į röngum forsendum, heldur sökušu žeir hver annan išulega um aš hafa annarleg markmiš ķ huga, ganga erinda einhverra, stundum aušmanna, stundum erlendra žjóša, stundum hvorttveggja. Menn sögšu hver annan glępamenn, samviskulausa žorpara, landsölumenn, dólga og svo mį įfram telja.
Žaš mį vel halda žvķ fram aš žaš sé aš vissu leyti kostur aš stjórnmįlin eru hętt aš vera sišferšileg ķ žessum skilningi og fólk sakar hvert annaš ekki lengur um glępi gegn mannkyni ķ hvert sinn sem tekiš er til mįls.1 Žaš er kostur vegna žess aš žaš er lķklegra aš hęgt sé aš tala af viti um hlutina žegar menn eru bśnir aš žurrka af sér sišbótarsvipinn. En žaš er lķka galli aš sišferšilega sżnin skuli aš mestu horfin. Žaš er galli vegna žess aš meš žvķ er röksemdum af įkvešnu tagi śthżst śr umręšunni. Og žaš sem verra er, įkvešin hugtök sem eru ķ ešli sķnu sišferšileg eša gildishlašin, eru notuš įn nokkurrar sišferšilegrar skķrskotunar.
Įgętt dęmi um žetta er hugtakiš landsala. Fyrir nokkrum įratugum var augljóst aš landsala vęri įkvešin tegund af landrįšum. Landsölumenn voru žeir kallašir sem vildu afhenda Ķsland bandarķska hernum til yfirrįša og fullrar notkunar. En landsala hefur ekki žessa merkingu nś. Aš selja landiš er beinlķnis verkefni sérstakra stofnana sem gylla žaš fyrir feršamönnum og fjįrfestum erlendis aš koma hingaš og żmist eyša peningunum sķnum eša festa žį ķ einhverju hér.2 Nś segja menn stoltir aš žeir starfi viš aš selja landiš aš minnsta kosti ef žeir eru ķ flug- og feršabransanum.
Hér hefur oršiš breyting sem varšar fleira en oršanotkun. Žaš felst višhorfsbreyting ķ žvķ aš geta notaš hugtök į borš viš landsala meš vissri ķrónķu. Žaš felst lķka viss samstaša ķ žvķ aš geta talaš svona, samstaša žeirra sem eru sammįla um hvaš žurfi aš gera og hengja sig ekki ķ hvaš hlutirnir séu kallašir. En samstašan getur lķka breitt yfir og huliš raunverulegar spurningar. Meš žvķ aš tala tęknilega, spyrja tęknilegra spurninga og svara žeim, meš žvķ aš lįta sišferšilegar hlišar liggja į milli hluta žegar landsala, einkavęšing, hergróši kannski aronska og fleira eru ekki lengur gildishlašin hugtök heldur bara tęknileg meš žessu breišum viš yfir įkvešinn flokk spurninga frekar en aš spyrja žeirra. En žį veršur allt stjórnmįlatal hversdagslegt og litlaust. Žį mį ekki lengur segja žaš sem žó er kannski kjarni mįlsins, aš sumar pólitķskar įkvaršanir séu einfaldlega sišlausar eša jafnvel glępsamlegar žvķ žį er mašur kominn śt śr hinu tęknilega og yfir į eitthvert órįšiš og kannski pķnulķtiš óžęgilegt sviš.
II
Tęknileg oršręša gerir rįš fyrir samstöšu um įkvešin grundvallaratriši samstöšu til dęmis um žaš hvaš sé ķ ešli sķnu rétt eša rangt og hvaš sé ekki rétt eša rangt ķ ešli sķnu heldur ķ mesta lagi rétt eša rangt meš tilliti til vissra afleišinga og ašstęšna. Viš skulum segja aš deilt sé meš žessum hętti um virkjanaframkvęmdir. Žį gera menn ekki rįš fyrir žvķ aš framkvęmdirnar sem slķkar hafi sišferšilegt gildi. Žęr hafa sišferšilegt gildi aš svo miklu leyti sem žęr hafa sišferšilegar afleišingar. Žaš mį halda įfram og spyrja: Hefur eyšilegging nįttśrunnar sišferšilegt gildi? Og aftur mętti svara, nei hśn hefur ekki sišferšilegt gildi nema aš svo miklu leyti sem hśn er einstaklingum ķ hag eša veldur žeim tjóni. Žegar hin tęknilega oršręša er rķkjandi er tilhneigingin sś aš nota ramma hins tęknilega sem ašgangssķu aš pólitķskri umręšu: Ekkert fęr aš komast aš nema žaš sé sett fram ķ mynd hins tęknilega eša į forsendum hins tęknilega.3
Ein birtingarmynd žessa er žegar spurningin um hvort virkja eigi eša ekki er lįtin snśast einvöršungu um žį spurningu hvort framkvęmdin sé nęgilega aršvęnleg. Žį er einfaldlega sagt sem svo: Aršsemishugtakiš er nęgilega vķtt til žess aš žaš geti rśmaš allt sem skiptir mįli viš aš taka įkvöršunina, og žaš er ešlilegt višmiš vegna žess aš aršsemi er męlanlegur og vel skiljanlegur žįttur.
Žaš er merkileg, en algeng hugsunarvilla fólgin ķ žessari nįlgun: Gert er rįš fyrir žvķ aš spurning um aršsemi sé spurning sem hęgt er svara meš einhlķtum hętti og ķ eitt skipti fyrir öll. Nś viršist mér augljóst aš žaš sé aldrei hęgt aš komast aš neinni skżrri nišurstöšu um hvort stórframkvęmd į borš viš Kįrahnjśkavirkjun eša Įlveriš ķ Reyšarfirši sé aršvęnleg eša ekki. Žaš hlżtur aš velta į žvķ hvaša forsendur menn gefa sér og augljóslega eru margvķslegar ólķkar forsendur mögulegar. En margir viršast halda aš vegna žess aš spurningin er tęknileg og hefur meš hagfręši aš gera aš žį hljóti aš vera hęgt aš komast aš einni skżrri nišurstöšu ķ mįlinu.
Žannig skapar hin tęknilega oršręša blekkingu lausnarinnar: Stjórnmįl snśast um ašgeršir og tęknileg oršręša er lausnamišuš. Žessvegna er įlyktaš aš óvissan hljóti aš vera minni ef viš höldum okkur alfariš inni į sviši hins tęknilega. En žessi greining er einfaldlega röng. Viš ķmyndum okkur aš vegna žess aš įkvešnar nišurstöšur um aršsemi og langtķmaįhrif į efnhag eša ķbśažróun er hęgt aš orša į įkaflega skżran og skipulegan hįtt, žį séu žessar nišurstöšu lķka miklu betri og sannari heldur en nišurstöšur sem erfitt er aš orša į jafn skżran og afgerandi hįtt. Žetta er rangt. Skżrleikinn breišir yfir og hylur djśpa óvissu. Žaš sem meira er: Tęknilegu rökin ganga śt frį įkvešnu veršmętamati og öll tęknileg rök snśast žessvegna um tvennt: Aš verja žetta veršmętamat (til dęmis meš žvķ aš skapa žį hugmynd aš ekkert annaš veršmętamat sé mögulegt) og koma ķ veg fyrir aš eitthvaš lęšist inn ķ umręšuna sem getur ógnaš žvķ.
III
Ķ Draumalandinu bendir Andri Snęr okkur į aš meš žvķ aš kjósa įkvešnar lausnir ķ efnahagsmįlum séum viš um leiš aš binda okkur viš žessar lausnir um ókomna tķš. En žetta merkir lķka aš afleišingar hinna tęknilegu lausna nį langt śt fyrir hiš tęknilega. Meš žvķ aš byggšarlag kjósi aš lįta byggja risastórt įlver er byggšarlagiš aš skapa nżjan veruleika sem mun einkenna lķf nęstu kynslóša. Žaš veršur ekki mögulegt aš bśa į Austurlandi og lįta sér įliš ķ léttu rśmi liggja. Hagur įlverksmišjunnar mun rįša žvķ hvernig afkoma, hagur og menning ķbśanna žróast. En žegar fjallaš er um kosti og galla įlversbyggingarinnar er yfirleitt ekki spurt um žetta. Spurningarnar varša žęr framtķšarspįr sem hęgt er aš gera um įlverš og raforkuframleišslu og tengda žętti. Žó aš hitt, mannlķf, lķfsstķll, menning, möguleikar sé ekki beint aukaatriši, žį er augljóst aš žaš er undir hinu komiš. Hugsunin er einfaldlega sś aš ef žessi tegund rekstrar skili hagnaši, žį verši allt hitt sjįlfkrafa eins og best veršur į kosiš.
Hér er umręšunni enn haldiš į sviši hins tęknilega žar sem hśn hefur tilhneigingu til aš breiša yfir eša hylja spurningar af öšru tagi sem varša umhverfi framtķšarinnar ķ heild sinni. Hverskonar umhverfi, menningarlegt og nįttśrlegt og hverskonar sjįlfstęši er ęskilegt? Hversu mikil fórn er fęrš meš žvķ aš gera išnframleišslu af įkvešnu tagi aš grundvelli mannlķfsins į žessum slóšum? Hvaš er unniš meš žvķ? Hvaš kemur annaš til greina? Žaš er eins ekkert mark sé tekiš į žessum spurningum kannski vegna žess aš erfitt er aš svara žeim į einn veg frekar en annan. Kannski vegna žess aš žęr viršast hafa sišferšilegan undirtón. Einhver kynni aš vilja segja: Bķddu viš, hvernig getum viš kosiš lķfstķl fyrir alla? Er ekki einmitt grundvallaratriši aš fólk geti kosiš sér lķfstķl og lķfsgildi? Og meš žeim oršum er spurningum um framtķšar lķfstķl žeirra sem bśa į Austurlandi og Austfjöršum żtt śt af boršinu, um hann hafa menn ekkert sérstakt aš segja, vegna žess aš rķkjandi hugmyndafręši lķtur į hann sem einkamįl. En stašreyndin er sś aš hann getur ekki veriš einkamįl. Žessar įkvaršanir hafa róttęk og varanleg įhrif į žį tegund umhverfis sem möguleg er į žessu svęši ķ framtķšinni. Hśn hefur žvķ lķka varanleg įhrif į einkalķf žeirra sem žar munu kjósa aš bśa, eša neyšast til aš bśa į um lengri eša skemmri tķma.
Hvaš merkir žaš aš framtķš ķbśanna į žessu svęši, hvert svo sem žjóšerni žeirra og sjįlfsmynd kann aš verša ķ framtķšinni, sé framtķš verksmišjunnar? Er žaš gott eša vont? Žetta er einfaldlega bśiš aš įkveša. Framtķš Austurlands og Austfjarša er framtķš išnašar, raforkuframleišslu og įlframleišslu. Žaš merkir aš hśn er ekki framtķš lķfręnnar ręktunar, menningartengdrar feršažjónustu, skógręktar eša menningarstarfs nema aš svo miklu leyti ašalatvinnuvegurinn, išnašurinn leyfi slķkt og geri slķkt mögulegt. Žvķ mun stórišnašur verša einkenni Austurlands og Austfjarša framtķšarinnar.
Spurningin um žaš hverskonar lķfi menn vilja lifa og hverskonar veruleika menn vilja skapa sér er menningarleg og sišferšileg spurning. Aš hvaša leyti er hęgt aš taka sameiginlegar įkvaršanir um slķkt og aš hvaša leyti eru afleišingar sem varša žaš lķf sem menn vilja lifa lögmętt umręšuefni ķ stjórnmįlum?
Žetta er nįtengt eftirfarandi spurningu: Er įlver į Austurlandi lķklegt til aš skapa įhugavert, frjótt og fagurt umhverfi į Austurlandi žegar til lengri tķma er litiš? Eša er lķklegra aš slķkur rekstur leiši til einhęfs verksmišjuumhverfis sem muni žegar fram lķša stundir koma žvķ til leišar aš svęšiš verši einangraš og óvinsęlt. Aš Austurland įlversins verši lķkast Olķuborpalli ķ Noršursjó, eša verksmišju ķ Alaska eša Sķberķu: Stašur sem fólk lętur sig hafa aš vera į ķ dįlķtinn tķma į mešan žaš er aš žéna töluvert meira en žaš gęti annarsstašar og yfirgefur svo? Hversvegna žurfa ekki žeir sem taka įkvaršanir og standa fyrir framkvęmdum aš svara žessum spurningum? Žvķ žetta eru mikilvęgustu spurningarnar, miklu fremur en hinar tęknilegu spurningar og sżndarsvörin sem viš žeim eru gefin.
IV
Žannig er tęknileg umręša yfirbreišsla af įkvešinni tegund. Hśn er tilraun til aš gera umręšu skżrari og skarpari og žaš tekst henni aš vissu marki, en svo gengur hśn of langt. Hśn kemur ķ veg fyrir aš viš skošum og rannsökum möguleika sem viš eigum aš skoša og rannsaka. Hśn lętur okkur halda aš žeir möguleikar sem eiga sér ekki augljós verkferli og sem ekki er hęgt meš góšu móti aš stilla upp innan hinnar tęknilegu oršręšu séu ekki alvörumöguleikar og žaš sé tķmaeyšsla aš velta vöngum yfir žeim, eša aš žaš sé eitthvaš sem helst henti börnum og heimspekingum.
Stašreyndin er sś aš tęknihyggja eins og žessi sem ég hef lżst, heldur sig į yfirboršinu viš gildi sem um er samstaša, en ķ raun breišir hśn išulega yfir róttękt endurmat gilda. Yfirbragš hennar er yfirbragš hins sjįlfsagša og lausnamišaša en ķ raun skapar hśn išulega veruleika sem ekki veršur komist undan. Hin hefšbundna umręša um orkumįl į Ķslandi er tęknileg umręša um kosti og galla virkjanakosta žar sem gengiš er śt frį samstöšu um ešlilega nżtingu nįttśruaušlinda. En hin tęknilega umręša sem af žessari samstöšu leišir lęsir okkur inni ķ hugsunarramma sem fyrr en varir hefur sett stefnuna į framkvęmdir sem gerbreyta menningarlegri og félagslegri framtķš landsins og um žaš er ekki samstaša.
Eina undankomuleišin er aš hafna hinni tęknilegu oršręšu, sjį ķ gegnum lausnirnar og velta fyrir sér hvernig hęgt sé aš ręša og fjalla um žessa hluti į annan hįtt. Žaš er ašalstyrkur Draumalandsins aš žaš er rit sem gerir heišarlega tilraun til aš leggja drög aš žvķ aš brjótast śt śr einhęfni og undnan villuljósi hins tęknilega. Hśn er žessvegna įgętt manķfestó nżrrar sišfręši sem gagnrżnir og sér ķ gegnum hiš tęknilega. Žessa sišfręši vęri lķklega best aš kalla bara sišfręši andstöšunnar.
V
Hvaš er framtķšarsżn? Hvernig geta stjórnvöld sem neita aš horfast ķ augu viš nema lķtinn hluta af afleišingum gerša sinna veriš fęr um aš hafa framtķšarsżn? Meš žvķ aš neita aš horfast ķ augu viš afleišingar, eša neita aš višurkenna nema lķtinn hluta af afleišingum gerša sinna bregšast leištogar. Viš stöndum frammi fyrir žeirri sérkennilegu žversögn aš annarsvegar lķtum viš svo į aš val į lķfsstķl og lķfsgildum sé persónuleg įkvöršun sem hiš opinbera į ekki aš reyna aš aš stżra, aš frelsi sé einmitt fólgiš ķ žvķ aš geta vališ lķfstķl įn afskipta.4 En į hinn bóginn hafa žęr tęknilegu įkvaršanir sem teknar eru grķšarleg, afgerandi og óafturkręf įhrif į žaš hverskonar lķfstķl fólk hefur tękifęri til aš velja hverskonar lķfi žaš getur lifaš.
Hugtakiš žekkingarsamfélag er oršiš įkvešin klisja og sama gildir um hugtakiš fjölmenningarsamfélag. En į bakviš klisjuna leynist veruleiki sem er aš miklu leyti ókannašur. Hverskonar žekking einkennir žekkingarsamfélagiš? Er žaš tęknileg žekking verkfęrisleg sem afneitar og reynir aš skżla sér fyrir hugsun um sišferši, menningu og svo framvegis? Eša er žaš žekking sem leitast viš aš dżpka og auka skilning okkar į veruleika og markmišum umfram hinar einföldu tęknilegu lausnir?
Hversvegna hęttum viš ekki aš tala um žekkingarsamfélag og fjölmenningarsamfélag og horfumst frekar ķ augu viš žann veruleika aš žeir sem stjórna landinu einblķna į tęknisamfélagiš?
Tęknisamfélagiš er samfélag hinna einföldu tęknilegu lausna. Žaš gerir rįš fyrir žvķ aš nįttśra, mannlķf og menning séu afleišing hins tęknilega, frekar en veruleiki sem į aš hemja og takmarka hiš tęknilega. Hugsun tęknisamfélagsins gerir rįš fyrir žvķ aš enginn veruleiki sé hugsanlegur nema sį sem į einhvern hįtt er leiddur af tęknilegum lausnum. Ég byrjaši į aš tala um hvernig hinu sišferšilega hefur smįm saman veriš śthżst śr oršręšu stjórnmįlanna. En žaš merkilega er aš stundum er eins og hiš sišferšilega eigi sér endurkomu bakdyramegin ķ formi hins tęknilega. Žetta mį sjį ķ nżlegum blašaskrifum: Talsmašur Landsvirkjunar og Orkumįlastjóri hafa gengiš svo langt aš halda žvķ fram aš hinar tęknilegu lausnir išnvęšingar og virkjana séu ekki ašeins möguleikar sem hagstętt geti reynst aš fara śt ķ, heldur séu žessar ašgeršir sišferšileg skylda landsmanna.5
En er hęgt aš hugsa sér grófara dęmi um tęknihyggju: Aš eyšilegging nįttśrunnar sé sišferšileg skylda vegna tiltekinna afleišinga sem hśn er talin munu hafa? Žar meš eru žį nįttśruverndarsinnar oršnir sišleysingjar, barbarar sem berjast gegn žvķ aš hin sišmenntušu, göfugu og alžjóšlega ženkjandi stjórnvöld geri skyldu sķna.
Tilvķsanir: 1. Žó er ekki žar meš sagt aš stjórnmįlamenn beiti ekki sišferšisrökum sem męlsku ķ vissum tilfellum, einkum žegar um er aš ręša andstöšu viš öfl ķ samfélaginu sem reynt er aš svipta pólitķskum eša višskiptalegum įhrifum. Žannig var mįlflutningur Davķšs Oddssonar gegn Baugi alltaf sišferšilegur, sömuleišis var įróšur gegn Jóni Ólafssyni athafnamanni išulega sišferšilegs ešlis. En ķ žessum tilfellum eru sišferšisrökin persónuleg ķ žeim skilningi aš žau varša persónulegt sišferši žess sem deilt er į frekar en žeirra hagsmuna sem hann er fulltrśi fyrir. Žetta hefur žvķ ekki įhrif į žaš sem ég er aš segja hér.
2. Žaš er reyndar athyglisvert aš jafnvel žó aš landiš sé auglżst sem paradķs monstertrukka eša sem land hinna stóru virkjana opiš hverjum sem hefur fjįrmagn og rķkisstjórnin sé reišubśin til aš virkja hvert einasta fallvatn ķ landinu žį myndi enginn fordęma žaš meš žvķ aš kalla žaš landsölu. Žaš dugir aš segja aš hér sé um aš ręša óheppilega markašssetningu sem žurfi aš leišrétta.
3. Žvķ mį bęta hér viš aš innan umhverfissišfręši er deilt um hvort sišferšilegt mat af žessu tagi hljóti aš vera mannhverft eša hvort hęgt sé aš hugsa sér aš nįttśran hafi gildi ķ sjįlfri sér sem er óhįš beinum hagsmunum manna. Ég fer hinsvegar ekki śt ķ žį umręšu hér, en gef mér aš ķ pólitķskri umręšu séu mannhverf sjónarmiš ķ raun rķkjandi.
4. Žaš er rétt aš hafa ķ huga aš hér er ég einfaldlega aš vķsa til hefšbundinna višhorfa frjįlslyndisstefnunnar sem hefur einkennt vestręnar lżšręšishugmyndir sķšustu 200 įrin. Sjį til dęmis John Rawls (1971) A Theory of Justice. Oxford: Oxford University Press.
5. Žorsteinn Hilmarsson, Aš įtta sig į samhenginu. Morgunblašiš 6. maķ 2006. Žorsteinn vķsar ķ tilvitnun Andra Snęs ķ orš Žorkels Helgasonar orkumįlstjóra, en hann er höfundur žeirrar hugmyndar aš Ķslendingum beri sišferšileg skylda til aš byggja vatnsaflsvirkjanir; Jakob Björnsson fyrrverandi orkumįlastjóri hefur einnig skrifaš greinar ķ Morgunblašiš žar sem hann tekur ķ sama streng.
Jón Ólafsson