Á hverju lifum við?

-Um hugmyndir, sköpun og framleiðslu

Í upphafi bókar sinnar segir Andri Snær Magnason frá samtali við leigubílstjóra. Sá segir höfundi frá því að við sem í þessu landi búum getum ekki öll lifað af því að selja hverju öðru verðbréf eða að sálgreina hvert annað. Við getum ekki öll orðið skáld eða gengið í háskóla.

Bílstjórinn segir skáldinu að við verðum að lifa á einhverju. Þetta er rétt hjá bílstjóranum. Við verðum vissulega að lifa á einhverju. Enginn sem Andri Snær þekkir gerir neitt sem hann segir vera raunverulegt í augum leigubílstjórans. Allir sem hann þekkir eru tölvunarfræðingar, markaðsmenn, málfræðingar, listamenn, námsmenn, kennarar eða verðbréfasalar.

Leigubílstjórinn tilkynnir höfundinum að fólk lifi jú ekki á hönnun.

Sú hugsun sem þarna kemur fram er ráðandi í okkar samfélagi. Við teljum okkur enn lifa á fiski. Við teljum að til séu svokallaðir undirstöðuatvinnuvegir í okkar samfélagi, sem myndu væntanlega vera skilgreindir sem landbúnaður, sjávarútvegur og iðnaður. Við teljum í raun og veru ennþá að þeir sem veiða dýr og drepa skapi grunninn að allri okkar velsæld með þeirri iðju sinni. Eða þeir sem bræða ál eða smíða vélar.

Og það er ekki rétt að halda að þessar skoðanir séu bundnar við þá sem vinna í þessum atvinnugreinum, enda er framlegð leigubílstjórans til samfélagsins samkvæmt þessari hugmyndafræði álíka mikil, eða eftir atvikum álíka lítil, og skáldsins. Báðir eru þeir í raun og veru afætur á okkar samfélagi. Óþarfa milliliðir í samfélagi veiðimanna og framleiðenda.

Ég varð fyrir þeirri einkennilegu upplifun að vera viðstaddur afhendingu svokallaðra nýsköpunarverðlauna Forseta Íslands nú í vetur. Þar kom þessi hugsun skýrt fram. Uppi á sviði voru 12 karlmenn að taka við verðlaunum fyrir nýsköpun og frjóa hugsun á meðal háskólanema. Nemarnir sjálfir og leiðbeinendur þeirra. Fyrstu verðlaun hlaut gel til að lina þjáningar íþóttamanna. Önnur til fjórðu verðlaun hlutu tvenn tölvuforrit og sílikonefni.

Öll þessi verkefni áttu það sameiginlegt að þar voru verðlaunaðir drengir sem höfðu fundið upp einhvern áþreifanlegan og praktískan hlut. Engin óefnisleg hugmynd í viðskiptum, hugvísindum eða listum var verðlaunuð, enda líklega ekki þar um að ræða nýsköpun í góðum skilningi þess orðs. Slíka hluti væri ekki hægt að halda á eða framleiða. Þeir myndu ekki mæta skilningi hjá leigubílstjóra Andra Snæs. Þeir væru bara hönnun eða eitthvað svoleiðis. Á slíku er ekkert að byggja.

Eða hvað...

Í kaflanum „allt verður að veruleika“ segir höfundur að heimurinn virðist haldinn hugmyndafíkn. Séu það ekki þörfin og neyðin sem knýi menni til framfara þá séu það leiðinn og löngunin í nýja hugmynd. Hvað mig snertir, þá samsama ég mig þessari hugsun. Slíkt gildir örugglega um fleiri, marga fleiri.

Við lifum á tímum breytinga sem knúnar eru áfram af tækniframförum og alþjóðavæðingu í viðskiptum. Atvinnulíf vesturlanda hefur tekið stórstígum breytingum á liðnum árum. Þetta mun gerast einnig hér. Það er ljóst að störfum í frumframleiðslu s.s. landbúnaði og sjávarútvegi, mun fækka verulega. Ekkert fær breytt þeirri þróun sem knúin er áfram af tækniframförum, erlendri samkeppi og kröfu um aukna hagkvæmni. Allt of lengi höfum við trúað því að náttúruauðlindir okkar muni endalaust geta staðið undir aukinni velferð, meiri hagsæld og síðast en ekki síst fleiri störfum. Það er ekki svo. Auðlegð þjóða morgundagsins fer ekkert sérstaklega eftir því hvort þær hafi yfir miklum eða litlum náttúruauðlindum að ráða. Nútímasamfélagið byggir á þeirri auðlind sem er mikilvægari öllum öðrum en það er mannauðurinn. Hugvit og þekking fólksins sem landið byggir mun ráða kjörum okkar í framtíðinni. Atvinnulíf okkar mun þannig á næstu árum í sífellt vaxandi mæli byggja á þekkingarstarfsemi og þjónustu. Þar munu ný störf verða til og þar mun mesta verðmætasköpunin verða.

En hvernig erum við Íslendingar í stakk búnir til að takast á við þessar fyrirséðu breytingar? Breytingar úr atvinnulífi framleiðslusamfélagsins yfir í þekkingarsamfélagið. Heilt til tekið stöndum við vel. Þjóðin er tæknivædd, atvinnulífið fjölbreytt og mikil sókn í þekkingarstarfsemi ýmis konar, þar á meðal innan háskólanna okkar. Hér ber þó skugga á. Efnahagslega séð búa í þessu landi í raun tvær þjóðir. Höfuðborgarbúar annars vegar þar sem þrífst fjölbreytt atvinnulíf þekkingarsamfélagsins og síðan landsbyggðin sem byggir sína tilveru fyrst og fremst á frumframleiðslu og þar mun störfum fækka verulega á næstu árum og ekkert, ekkert mun hefta þá þróun.

Uppbygging iðnaðar getur á afmörkuðum svæðum skapað ný sambærileg störf, en ekki heldur þar sjáum við lausn til langframa. Þekkingar- og þjónustusamfélag morgundagsins mun einnig þar hafa betur í samkeppni um unga fólkið okkar sem sækist eftir störfum þar sem reynir á sköpun og menntun þeirra frekar en einhæfa verksmiðjuvinnu. Skapandi störf sem nú er aðallega að finna á höfuðborgarsvæðinu.
Góðir málþingsgestir. Háskólar eru í nútímasamfélagi vesturlanda aðgöngumiði að þekkingarsamfélagi morgundagsins. Þar verður vöxtur í störfum og verðmætasköpun næstu áratuga. Einungis þar er vexti engin takmörk sett. Við erum að ná hámarki í nýtingu okkar landgæða og fiskimiða og einnig í nýtingu orkunnar, t.d. með stóriðju eru okkur takmörk sett, m.a. vegna breytts gildismats og alþjóðlegra skuldbindinga. Einungis ein auðlind er ótakmörkuð, það er mannauðurinn. Sú auðlind sem býr í þekkingu okkar, menntun, huga og þjóð. Þá auðlind þurfum við að virkja umfram alla aðra virkjunarkosti út um landið allt.

Góðir ráðstefnugestir. Á hugum okkar eigum við að byggja framtíðina. Andri Snær segir í bók sinni að hún byggi á því að of margir læri of lengi og of mikið um of marga hluti sem enginn starfar við hér á landi. Aðeins þannig geti ný störf og nýir möguleikar orðið til. Þetta er að mínu mati rétt. Við skulum gera hugmyndir að undirstöðuatvinnuvegi okkar framtíðar.

Runólfur Ágústsson

Til baka

yfirlit frétta