6. september 2006 11:43
Klukk
(gegn einsögu)
1
Af og til má á opinberum vettvangi rekast á glefsur úr Gammabrekku, póstlista sagnfræðinga. Það er ekki laust við að glefsurnar fæli mann frá allri hugsun um sagnfræði. Umræðan snýst meðal annars um aðferðafræði og brotin sem sjást eru, eins og kannski eðlilegt er, ámóta illskiljanleg og Baugsmálið í augum utanaðkomandi, þau virðast furðu sneydd mýkt og fínessum í hugsun og stíl, menn vega hver annan og skepnan deyr með harmkvælum. Vafalaust er það ekki þannig fyrir þá sem þekkja til.
Eitt helsta deiluefnið – eftir því sem best verður séð – er hvort sagnfræðingar eigi að taka þátt í verkefnum sem skipulögð eru af stjórnvöldum. Í þeim efnum er Sigurður Gylfi Magnússon ötull gagnrýnandi þýlyndis og notar jafnan orðalagið „viljugur talsmaður stjórnvalda“ í því samhengi. Í augum aðvífandi virðist þetta ekki ósanngjörn eggjun og vel þess virði að hugsa um. Vel að merkja er orðalagið „viljugur talsmaður“ ættað úr svolítið öðru þjóðfélagssamhengi, ef til vill hernumdum Noregi, því sé merkingarfræði þess skoðuð – og sagnfræðingar hljóta að leiða hugann að merkingarfræði og stíl – hangir á spýtunni að sá sem viljugur talar fyrir tilteknu máli gerir það ekki nauðbeygður, ekki hefur þurft að pynta hann til þess arna, enda þótt málstaðurinn sé svívirða.
Á milli gagnrýni og nöldurs liggur hárfín lína sem auðvelt er að fara yfir án þess að verða þess var og sé sömu orðum, „viljugur talsmaður“, beitt til að mynda í samhengi við Ása í Bæ, Gísla á Uppsölum, Birgittu Haukdal, ljóðskáldið Jón úr Vör eða Steinar Braga rithöfund gæti virst sem ekki aðeins hefði verið farið yfir þá línu heldur hún tröðkuð niður á stórum skóm. Raunin er þó sú að í lok Sjálfssagna[1], síðustu bókar Sigurðar Gylfa, er Eiríkur Guðmundsson útvarpsmaður kallaður viljugur talsmaður Braga Ólafssonar og lokaniðurstaðan í nýju sagnfræðiriti, Frá endurskoðun til upplausnar[2], er svo mikið sem sú að Þröstur Helgason, ritstjóri Lesbókar Morgunblaðsins, sé handbendi íhaldsins. Nú eru þetta ekki heilagir menn, hugsar einhver og allt það. Vissulega má gagnrýna allt og ekkert við því að segja í sjálfu sér. En af hverju er svona bráðnauðsynlegt að enda góða bók með fýlubombu? Því þessar tvær bækur eru ákaflega afturþungar og hafa sama form: Að loknu fræðiriti þar sem heilmargt er hnýsilegra athugana tekur við lokakafli með að mínu mati stórkostlega ósanngjörnum og illa rökstuddum meiningum um einhvern sem er að gera góða hluti í umfjöllun um menningu. Kenning um Lesbók er í stuttu máli þessi: Lesbók Morgunblaðsins er skrifuð fyrir valdablokk Sjálfstæðisflokksins, Morgunblaðið er á móti bloggi þar sem blogg sýnir hliðar tilverunnar sem hefðbundnir fjölmiðlar vilja þagga niður. Þannig er ritstjóri Lesbókar einnig andvígur bloggi og notar útskúfunarkerfi til að þagga niður og jaðra. Ljóðskáldið Tryggvi V. Líndal (höldum þræði, þetta er býsna snúin kenning) hefur lent í sömu þöggun þar sem ljóð hans og greinar hættu að fást birt. En Tryggvi sneri á kerfið og tók að birta bæði ljóð og prósa eftir sig í minningargreinum í Morgunblaðinu. Þær greinar mynda, ásamt inngangi, lokakaflann í Frá endurskoðun til upplausnar og að því er ætla mætti niðurstöðu sem gæti hljóðað sem svo að jafnvel íhaldsöm valdastofnun undir hæli Sjálfstæðisflokksins, eins og Lesbókin, fái ekki varist sniðugum einstaklingum sem snúa á rammgerðustu útskúfunarkerfi yfirráða og orðræðuvalds.
Ofsóknarbrjálaðasti MacCarthyisti gæti verið fullsæmdur af kenningunni og í henni er innbyggt þjófavarnarkerfi: Þeir sem andmæla eru í íhaldssamri vörn fyrir eigin stöðu í ríkjandi valdakerfi. Hver og einn á að líta í eigin barm, sjá valdið og lúta höfði áður en valtað er yfir hann í vinsemd til að skapa umræðu, líf og fjör. Hraukað er upp sterkum andstæðum svo úr verður sýn sem minnir einna helst á hið gotneska dagblað DV eins og því er lýst í umfjöllun Guðna Elíssonar í nýjum Skírni. Lykilspurningar eru látnar ósnertar en höfuðhugtakið í þessari sýn er vald. Vald? Hvað er vald?
2
Ég verð að viðurkenna að mér finnst Sigurður Gylfi Magnússon nota hugtakið vald á afskaplega grunnan hátt í bókum sínum, svo mjög að það virðist langsamlega veikasti hlekkurinn í kenningum hans. Til grundvallar liggur, að því er virðist, hugsun franska fræðimannsins Michel Foucault[3] um vald og greining félagsfræðingsins Pierre Bourdieu á menningarlegu auðmagni, en þessar hugmyndir virðast býsna torkennilegar í meðförum einsögunnar. Foucault notaði ekki greiningartæki sín á einstaklinga, viljinn til valds í hugmyndum hans var ættaður frá Nietszche og hann beitti kenningum sínum á aðrar stærðir en kotroskna gæjann þarna sem ritstýrir Lesbók Morgunblaðsins og heldur að hann sé eitthvað. Rannsóknarsvið Foucaults var fornminjafræði valdaafstæðna í hugmyndum, sögu og orðræðu, hvernig ríkjandi orðræða þaggar niður og útskúfar og viðheldur þannig valdi sínu. Hugmyndir Foucaults um sturlun ganga þannig út á spegilmynd skynseminnar í andliti hins sturlaða, um sögu þess hvernig sturluðum er búið beð annars staðar, þeir flokkaðir saman í kvíar og lokaðir af, orð þeirra eru höfð dýrðleg handanheimssannindi en um leið gerð að ómarki því ótækt er að rökræða við eða deila á það sem er frá Guði komið. Foucault greindi hvernig frönsk upplýsing óskaði sér hjartanlega til hamingju með að frelsa hinn sturlaða úr dýflissunni og leit á sig sem ljómandi afl, róttækt og réttlátt, frelsara smælingja, boðbera þekkingar, ljóss og víðsýni – en í raun bjó upplýsingin hinum sturlaða hælið, nýja dýflissu, og pyntaði hann í nafni vísindalegrar þekkingar og tilrauna til lækninga. Í hugmyndafræðilegum og í senn trúarlegum skilningi varð hinn sturlaði arftaki holdsveikra sem áður gegndu hlutverki hins ósýnilega sem Guð hefur snert og blessað. Það er eitthvað í þessu.[4]
Hinsvegar er langt síðan fræðahugsuðurinn Jean Baudrillard ritaði bók að nafni Gleymum Foucault en Baudrillard boðaði í vissum skilningi, sem ekki skyldi taka bókstaflega, hvarf veruleikans og vildi meina að forveri hans liti í greiningu sinni á samtímanum framhjá því mikilvægasta og plássfrekasta í umhverfi okkar og lífi: táknkerfi fjöldamiðla. Einnig er langt síðan fræðimenn á borð við Hal Foster tóku að boða endurkomu þessa sama veruleika og fáir standa á því að tal um hvarf hans hafi verið annað en nauðsynleg ögrun. Sumt af hugmyndum póststrúktúralisma hefur orðið að kreddum, annað er í úrvinnslu; alsiða er fremur en nýlunda að greina fyrirbæri fjöldamenningarinnar með verkfærum hugvísinda; velflestir sem þefað hafa af hugvísindum (og fleiri til) hafa haft pata af hugmyndum um hermilíki og óveruleika; hugsunin um þöggun og orðræðubundna útskúfun er úti um allar trissur; ríkjandi orðræða um vald tekur mið af hugmyndum Foucault, meðvitað eða ómeðvitað.
Í einsögurannsóknum sínum notar Sigurður Gylfi hugtök og hugmyndir úr smiðju Foucault, Baudrillard og Bourdieu en beitir þeim á hversdagslíf og raunveruleika og horfir á einstaklinga fremur en miklar stærðir og stór kerfi. Úr verður, þegar verst lætur, furðu grunn mynd af íslenskri samtímaumræðu og merkilega lítið fersk sýn, eins og einhver horfi yfir sviðið með það eitt að leiðarljósi að hagsmunir hljóti að búa að baki hverju orði, ekki sé annað en að finna þá og þar með eru öll sjónarmið ógild. Mig grunar að fremur en að um róttæka fræðilega greiningu sé að ræða sé hér á ferð nokkurs konar stórtæk og algild vasakenning sem hver og einn getur smíðað úr fáeinum frumforsendum og notað við hvert tækifæri; aldrei bregst að hann kemur auga á eitthvað sem sannarlega virðist vera kjarni málsins.
Foucault notaði ekki hugmyndina um vald sem svipu. Pierre Bourdieu greindi ekki menningarlegt kapítal til þess að Sigurður Gylfi Magnússon, doktor, háskólakennari og höfundur fjölda sagnfræðirita, gæti klukkað Þröst Helgason, MA í bókmenntafræði, bókarhöfund, pistla- og greinahöfund og ritstjóra Lesbókar Morgunblaðsins. Raunar lagði Bourdieu sérstaka áherslu á raunverulega meðvitund rannsakandans um eigin óhlutlægni (fremur en um óhlutlægni annarra). Með menningarlegu auðmagni var ekki átt við virðingu – eitthvað sem í sífellu má mæla og endurmæla hjá öðru fólki því til gagnrýnilömunar (sem Sigurjón Kjartansson blaðamaður kallar svo), burtséð frá því að virðing er merkilegt hugtak í íslenskri menningu frá fornu fari. Menningarlegt auðmagn, skilji ég það rétt, er samfélagsgreiningartæki, tæki til greiningar á stéttamismunun og menntakerfi þar sem hæfi til að fóta sig fer eftir sjálfsmynd sem með vissum hætti er arfgeng eða smitandi og fylgir valdastöðu og auði. Það varpar ljósi á það sem einfaldlega mætti orða sem svo að efri stéttir eru ekkert gáfaðri frá náttúrunnar hendi en þær lægri þótt þeim gangi betur í skóla. Þetta hæfi, habitus, er bundið hefðum og völdum, það er huglæg hugmynd sem laumast eftir ýmsum leiðum inn í hugsun fólks um sjálft sig og gerir mismunun að náttúrulegu fyrirbæri í huga þess. Enda þótt Bourdieu beini sjónum að huglægni og sjálfsmyndum er habitus óhlutbundin hugmynd, greiningartæki sem að sjálfsögðu er ekki beitt eins og vopni á næsta mann, Gísla í Gröf eða Birgittu Haukdal.
3
Að lokinni salíbunu í gegnum einsöguvélina líta þessar hugmyndir svona út:
Í sambandi við ofannefnda stöðu Gunnars Karlssonar innan sagnfræðinnar í upphafi níunda áratugarins má velta fyrir sér hvort hugmyndir franska félagsfræðingsins Pierre Bourdieu um habitus geti skýrt þróun mála á þessum tíma. Í það minnsta er athyglisvert hvernig Gunnar afskrifar íslensku söguendurskoðunina sem sérstaka greiningarleið. Með því að hafna henni sem ákveðinni hugmynda- og aðferðafræði virðist hann gera tilraun til að jafna bilið milli verka sinna og nýju félagssögunnar, en rannsóknir Gunnars fjarlægðust stöðugt rannsóknarleiðir sem drógu fjölmennan flokk ungra sagnfræðinga að dagskrá hennar.[5]Hér er ekki verið að greina valdastofnanir og afstæður heldur að beita stóru greiningartæki á einstakling, það er verið að klukka, habitus hefur furðu litla merkingu í samhengi við hugmyndaþróun tiltekins sagnfræðings og engin frjó greiningarástríða kviknar, heldur fremur eins og fúllyndur leikur sem fáa varðar um; greining á því hvernig íslenskt menntakerfi virkar er víðsfjarri en kalvínsk kreddufesta á næsta leiti, í orðunum felst ekkert merkilegra en það að viðkomandi hafi verið sniðugur að koma sér fyrir að mati höfundar. Raunar hefur Sigurður Gylfi skrifað eina vefgrein um íslenskt menntakerfi. Í henni ver hann hugmyndir stjórnvalda í málefnum framhaldsskóla sem þeir sem starfa við menntakerfið og ætla má að besta innsýn hafa í það kalla skerðingu á menntun. Sigurður segir hreint út að hann tali í krafti eigin kennivalds:
Ég leyfi mér að gera þetta án mikils rökstuðnings – eiginlega í upphrópunarstíl – með fulltingi menntunar minnar og reynslu; háskólakennslu og rannsóknastarfa sem hafa meðal annars beinst að breytingum á menntamálum á nítjándu og tuttugustu öld auk umfjöllunar um hugmyndastrauma samtímans.[6]Með einhverjum furðulegum hætti firrir þetta höfund undan þeirri skyldu að færa almennileg rök fyrir máli sínu (játning jafngildir rökstuðningi). Menntaskólakennarar eru ófærir um að hugsa út fyrir eigin þrönga ramma, hagsmuni og vald og geta sem best átt sitt eiginhagsmunahjal. Með orðum Sigurðar Gylfa:
Eftir að hafa vitnað í Gammabrekku og sagt að þar sé eiginhagsmunapotið einrátt setur höfundur upp gleraugun og segir:
Þegar betur er að gáð eru það „hagsmunarök“ einstakra hópa sem tengjast skólastarfinu sem einkenna umræðuna um styttingu námsins.[7]
Þetta er fremur kunnuglegur hundur og kunnugleg gröf. En höfundur lætur ekki þar við sitja heldur lýsir yfir gríðarlegri ánægju með kjark og frumkvæði menntamálaráðherra, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, að hlutast til um styttingu framhaldsskóla og telur mikilvægt að sem flestir fylki sér að baki henni. Tilhæfulaust er að efast um einlægni þessara orða og það væri merkingarlaust snakk að kalla höfund „viljugan talsmann stjórnvalda“ eða „viljugan talsmann Þorgerðar Katrínar“ eða „taglhnýting Sjálfstæðisflokksins“, enda þótt orðaval hans jaðri við skjall og óvíst sé að talað sé af þekkingu á innviðum framhaldsskólakerfisins. Ég hef ekki kynnt mér málið um styttingu framhaldsskólanna svo neinu nemi en þykir ekki ólíklegt að kennarar hafi sitthvað til síns máls í þeim efnum, hafa enda þekkingu á málinu og það er ódýrt að klukka þá fyrir eiginhagsmuni sem heldur er ekki einsýnt að neinir séu.Eins er með kennara. Þeir eru ekki síður harðir talsmenn eigin stéttar; ekki má fækka tímum í framhaldsskólum því þá er voðinn vís, segja þeir af miklum sannfæringarkrafti í hverjum fréttatímanum af öðrum. Stytting námstíma þýðir að sjálfsögðu fækkun kennara og þar liggur hundurinn grafinn.[8]
Ég upplifi lestur lokakafla síðustu verka höfundar eins og verið sé að troða upp í mig heilli vínarbrauðslengju með remúlaði með þeim heilaga fyrirvara að mér sé skylt að éta það sem að mér er rétt. Að gagnrýna „greiningu valdastofnana í menningunni“ væri hrein útskúfun og valdníðsla manns eins og mín sem vissulega, klukk, fer með tiltekið vald ef þannig er á litið og einhver áhrif hefur. Það má ekki gagnrýna lítilmagnann, þú átt hagsmuna að gæta – en mér sýnist það þvert á móti vera fullkomin lítilsvirðing að láta ógagnrýnt það sem afleitt er, þótt sjálfsagt og rétt sé að hrósa því sem vel er gert. Því þetta er harla auðvelt: Klukk, þú ert prófessor við Háskólann; klukk, þú stjórnar útvarpsþætti; klukk, þú ritstýrir menningarblaði. Halda má áfram endalaust og rita sniðuga lokakafla, það má klukka TMM fyrir bolsévisma og Skírni fyrir langa sögu og öll tímarit fyrir að vera prentmiðuð og svo má klukka alla rithöfunda sem tilnefndir hafa verið til Íslensku bókmenntaverðlaunanna, alla styrkþega Rannís, alla sem rita sögu fyrirtækja, alla sem fengið hafa hafa styrki, kennt í háskóla og alla sem tilnefndir hafa verið til Menningarverðlauna DV, en þar á meðal er vel að merkja Sigurður Gylfi Magnússon og bók hans Snöggir blettir sem höfundur gerir að umtalsefni í Frá endurskoðun til upplausnar.
Í lokakafla Frá endurskoðun til upplausnar er gerð tilraun með fræðirödd í fyrstu persónu fleirtölu og það er hálf kyndugt að lesa þannig höfundaða texta, svolítið eins og Samfylkingin hafi skrifað hann. En spyrja má hvort vangaveltur um frásagnaraðferð séu mikilsverðar þegar upp er staðið. Tvær af bestu greinunum í Frá endurskoðun til upplausnar, grein Hilmu Gunnarsdóttur og Sigrúnar Sigurðardóttur, eru skrifaðar með gerólíkum hætti, sú fyrrnefnda heldur sig alfarið á sviði hins óhlutbundna og ópersónulega svo úr verður sannfærandi hugmyndagreining sem hægt er að byggja á, auk þess sem birt eru viðtöl hennar við sagnfræðinga sem gefa aðra mynd en glefsur úr Gammabrekku; sú síðarnefnda notar fyrstu persónu frásögn án þess að hún verði yfirþyrmandi og myndar blandaða hugleiðingu sem skemmtilegt frjómagn er í. Á hinn bóginn má spyrja hvort fyrstu persónu frásögn í einsögu í sagnfræði geti byrgt sýn jafnt á menningarumræðu í samtímanum sem á einstaklinga í fortíðinni. Fyrsta persóna lokakafla Sjálfssagna er beinlínis viðmið veraldarinnar og fær sína útrás í texta sem ekki tengist efni hennar að neinu leyti.
Hafði ég misskilið samtímann svona gersamlega?“ spyr Sigurður Gylfi í tilefni af Stóra Hannesarmálinu sem umfjöllunarefni kaflans, Eiríkur Guðmundsson, lýsti dautt skömmu áður en Sigurður Gylfi gaf út bók um það. „Hafði ég misskilið samtímann svona gersamlega?“ Slíkar spurningar eru retórískar og í þeim býr sjálfkrafa samúðarríkt svar hjá öllum sem ekki eiga óvenju grimman hund og dauð stofublóm. Þetta ég sem er stílrænt upphaf og hugmyndaleg frumforsenda, er það sama og stillir sér upp í ritdómi um bók eftir Ólaf Jóhann Ólafsson:
Lítt sér í verkið en við fáum að vita að það sé einsaga og við fáum kynningu á bók höfundar ritdómsins og einsögulegar hugleiðingar um sjálfssögur. Um höfund skáldsögunnar hefur verið skrifað margt, sumt sterkt orðað, annað vægar, á bókmenntavef Borgarbókasafnsins má finna umfjöllun þar sem verk hans eru sett í samhengi við íslenska raunsæishefð[10] sem er að ég tel skynsamlegt. En hugtök einsögunnar virðast merkja ákaflega lítið í samhengi við verkið eða bókmenntir yfirleitt, helst er að sjá að saga um einstakling í mannkynssögunni sé á einhvern hátt sjálfkrafa vígð einsögufræðum og gildir jafnt um Ólaf Jóhann og Einar Má.Í verki Ólafs Jóhanns Ólafssonar Sakleysingjarnir, birtist áhugaverð saga sem byggir á æviminningum einstaklings um liðna tíð. Ég hef sjálfur sérhæft mig í slíkum frásögnum og á nú á bókamarkaðinum bók sem heitir Fortíðardraumar og er greining á eðli þessara bókmennta sem ég nefni einu nafni sjálfsbókmenntir.[9]
Snöggir blettir eftir Sigurð Gylfa Magnússon samanstendur af stórkostlegum ljósmyndum af undarlegum mönnum, efni í hreint út sagt frábæra bók en textinn er einkennilega ófullnægjandi. Ég hef gert mér sannleik – sem ég hlýt að mega gera – og hann er sá að fræðilegar kreddur valdi því hvernig textinn er skrifaður. Aðferðin er:
[...] að horfa eingöngu á hverja mynd fyrir sig, líta framhjá sannfræði fólks eða atvika sem myndirnar sýna, og tjá eingöngu tilfinningar sem bærast við slíka athugun. Er ljósmyndin sjálf einhvers virði, án samhengis við fólk, atburði og tíma?[11]Þessi „Ding an sich“ hugmynd er tengd því að „horfast í augu við lífið án þess að styðjast við þekkt viðmið“ (hvað sem það nú er) og leiðir til þess, slétt sagt, að lesendur fá lítið að vita um fólkið á myndinni en töluvert um námsár fræðimannsins í Bandaríkjunum. Hvernig tengist eitt öðru? Fagurfræðilega og hugmyndalega virðast þessar forsendur um veruleikatengsl og viðfangsefni illásættanlegar og kreddukenndar því útkoman er sú að það er ekki laust við að textavera sem ekki er á myndinni stilli sér í sífellu upp fyrir framan hana og hindri sýn. Hvað er á myndinni? Hver er saga þessara kyndugu einstaklinga? Maður væntir þess að hún sé merkileg en er synjað um hana og það virðist vera sjálf aðferðin sem leiðir til þeirrar synjunar. Að mínu mati er sama um hvers konar texta er að ræða, fræði, hálfsjálfsævisöguleg skrif, skáldskap, prósa, ljóð, myndrýni af þessu tagi á ekki að skirrast undan að segja einhvern sannleika, mynd er ekki bara mynd, að reyna ekki að segja sögu einhvers veruleika að baki er ófullnægjandi. Enda þótt bókin sé að minni hyggju markverð tilraun er hún furðu laus við þann galdur sem einkennir skáldskap og jafnvel þótt aðferðin sé hugsanlega fjarri „þekktum viðmiðum“ er óvíst að hún sé góð þegar illa sést í sögu fyrir fræðimanni sem ekki kemst yfir að saga sé tilbúningur.
Íslensk menningarumræða er yfirborðskennd: Þetta hefur verið sagt oftar en nokkur getur kært sig um að muna, um það hafa verið skrifaðar skáldsögur og ógrynnin öll af greinum. Þetta er lokaniðurstaða Sjálfssagna. Sem niðurstaða af rannsókn á sjálfsævisögulegum textum sem ítarlegur orðalisti fylgir (slíkir orðalistar eru óhjákvæmilega útskúfunartæki, þeir sem ekki nota sömu orðin eru ekki með í leiknum), sem niðurstaða af sagnfræðilegri rannsókn er hún fáránleg. Og samkvæmt aðferðinni sést lítt í menningarumræðuna, lítt í innviði, stíl, formgerð og hugmyndaheim skáldverks og ekki heldur í hugsun eða ærsli túlkandans heldur aðeins í hugarheim fræðimannsins, sem að þessu sinni er beinbrotinn:
Stuttu eftir að bókin Fortíðardraumar kom út þurfti ég að gangast undir smávægilega aðgerð sem gerði það að verkum að ég var frá vinnu í nokkrar vikur, eða nær allan desembermánuð. [12]Í veikindum sínum gafst höfundi tími til að gaumgæfa og íhuga með fræðilegum hætti íslenska bókmenntaumfjöllun eins og hún birtist í fjölmiðlum, einkum pistla Eiríks Guðmundssonar og umfjöllun um skáldsögu eftir Braga Ólafsson. Í Eiríki persónugerir höfundur allt það sem honum finnst aðfinnsluvert í yfirborðssulli og fjölmiðlaglamri um bókmenntir sem hann telur að þegar upp er staðið snúist aðeins um völd og sé í þágu „óskilgreinda markmiða í menningunni“ sem ekki er tilgreint hver séu (klukk).
Hver er munurinn á Jóni Steinari Gunnlaugssyni hæstaréttardómara sem varði vin sinn Hannes Hólmstein Gissurarson á útmánuðum 2003 og á [svo] Eiríki Guðmundssyni, útvarpsmanni, sem gerðist viljugur talsmaður Braga Ólafssonar rithöfundar og einhverra óskilgreindra markmiða í menningunni, eða á [svo] þeim fjölmörgu sem hófu verk Halldórs Guðmundssonar upp til skýjanna?[13]Hver er munurinn á fíl? Fræðilegri dýpt og beinbroti? Róttækni og kreddu? Það má heita merkileg þversögn einsögunnar að hafna allri stórsögu sí og æ en komast að hverri stórkarlalegri niðurstöðunni á fætur annarri. Og hún er kyndug þessi mikla yfirsýn einsögumanns sem horfir yfir höf og lönd og ekki er alveg laust við að spegli sig í andakt í grunnum spegli fjölmiðla og sjái að allt er hjóm, allt er hégómi og allt má leggja að jöfnu. Dýpt, beinbrot, spegill. Hér sjáið þið mann, hann sjáið þið ekki í Séð og heyrt, ekki einu sinni undir yfirskriftinni „Hámenntaður glæsileiki“, en hver eru eiginlega tengsl manns og heims, sjálfs og hugmynda? Ég-fræðin – hin persónulega fræðirannsóknarfrásögn – verða að hreinu þrotabúi þegar engin beinhörð greining fylgir persónulegri frásögn og ekki sér í efnið fyrir orðfæri frá hernumdum Noregi. Og er ekki því líkast sem blása þurfi upp býsna ómerkilegt smælki svo það verði á stærð við franskt menntakerfi og hæfi hugtökum á borð við habitus? Að klukka í eilífri sókn er ágætt svo langt sem það nær en það nær svo ferlega stutt.[14]
6
Það er ekki nokkur leið að gagnrýna dellu ef hún bara klukkar, lýsir sig stikkfrí og býr sig undir að skrifa minningargrein um viðmælanda sinn, hund sem liggur grafinn. Þó lýst mér prýðilega á nýja sagnfræði ef hún gerði svo vel að kasta því sem orðið er að hreinum kreddum út í hafsauga. Í fljótu bragði legg ég til tvísögu, sagnfræði sem forðast fyrstu persónu þar sem því verður komið við og leitast við að sýna fram á með rökum, rannsóknarvinnu og dæmum og heimspekilegri undirbyggingu hvernig atburðir Íslandssögunnar, stórir sem smáir, eru ekki allir þar sem þeir eru séðir; setja í samhengi við vestrænar hugmyndahræringar jafnt sem íslenska arfleifð. Frá endurskoðun til upplausnar sætir nokkrum tíðindum, hér er fullt af góðu stöffi á bók en svo kemur það sem á að heita niðurstaða:
Maðurinn á myndinni (á næstu blaðsíðu) er Tryggvi V. Líndal skáld og mannfræðingur sem hefur frá unga aldri verið virkur þátttakandi í opinberum miðlum hér á landi, einkum sem skáld og pistlahöfundur. [...] Á myndinni sjá lesendur mann sem greinilega er þess albúinn að takast á við viðfangsefni framtíðarinnar [...] Tryggvi býr greinilega yfir vissu þess sem hefur undirbúið sig vel undir [svo] lífið og vill fá tækifæri til að kljást við það sem skiptir máli.[15]Ég veit að það er víst Samfylkingin sem talar en þó minnir höfundarröddin sterklega á mælanda í Snöggum blettum sem álítur veruleika að baki ljósmyndum ekki skipta máli. Hér sjáið þið mann. Raunar minnir framhaldið á mærðarlega umfjöllun í bleikum amerískum sjónvarpsþætti um einhvern sem sigrast hefur á illvígum sjúkdómi. Sjúkdómurinn: „Eins og fram hefur komið var markmið fjölmiðlanna skýrt, að halda velli og í mörgum tilfellum að vera málpípur þeirra sem sóttust eftir að leiða lýðinn“[16]. Síðan fær háskólasamfélagið sneið, grafnir eru nokkrir hundar og við tekur löng tilvitnun í óvenju slaka grein eftir Jón Kalman Stefánsson, hálfgerða tuggu um jólabókaflóðið og innihaldsleysi umræðunnar, um blaður. Og svo aftur að Tryggva Líndal: „Öfugt við langflesta sætti Tryggvi sig ekki við þessa þróun“ (bls. 384) og háskólafólk á að taka sér hann til fyrirmyndar:
Með gjörningi sínum fetaði hann í fótspor þeirra sem nota kviksögur til að sporna við hugmyndinni um heiminn, hugmynd sem alltaf er valdatengd og beitt í þágu einhverja [svo] afla. Hann óttaðist ekki að brjóta múra, að deyja og lifna við aftur í nýju formi. Tryggvi hefur stokkið inn í ríki dauðans með það í huga að halda lífi og stuðla þannig að endanlegri upplausn formsins. [17]Hefur hann hvað? Stokkið inn í ríki dauðans? Ámóta blaður hef ég ekki heyrt lengi og skipta þá litlu stöku innsláttarvillur. Hér er fátt bitastætt en talsvert um ágripskennda hugsun og hugmyndalegt glundur í bland við merkingarlausa frasa, hreina vænisýki og mærð (tilfinningasemi er andstæða tilfinninga eins og allir vita sem eitthvað hafa þefað af klassískum menntum). Þetta væri bráðskemmtilegt sem innslag eftir Fóstbræður en hér er víst ekki húmor á ferð. Þó er verra hvaða spurninga höfundar spyrja ekki. Er siðferðislega rétt að nota undir tjáningu sína svæði sem alla jafna er frátekið fyrir sorg annarra? Tryggvi gerir þetta smekklega og er reyndar ekki slæmur stílisti þegar maður loks kemst að texta hans fyrir mynd kenningasmiðsins sem stillir sér upp fyrir framan hann: Tryggvi Líndal, það er ég. Fátt er af ummerkjum um taktíska hugsun í texta Tryggva og raunar virðist hann allsendis laus við öll sniðugheit. Önnur spurning: Er siðferðislega rétt að nota Tryggva Líndal sem málpípu? Svipu á hefðarsvipinn? „Hugmyndin um heiminn“, hvað er það? Hér virðist raunar vera sama hugmynd um heiminn á ferð og lokakafli Sjálfssagna hvílir og mér sýnist vera kunnugleg hagsmunarýni af alódýrustu gerð. Ein leiðinleg spurning til: Er alveg rétt af Sigurði Gylfa að hafa kornunga og efnilega fræðimenn að meðriturum í svo hæpnum æfingum?
7
Hvað er blogg og hvernig tengist það Tryggva V. Líndal? Svar liggur ekki á lausu, allra síst við síðari hluta spurningarinnar. Sjálfur kenndi ég háskólanámskeið um blogg, tók það að mér þegar Matthías Viðar Sæmundsson hafði veikst af krabbameini en hann hafði skipulagt námskeiðið. Ég fékk Þröst Helgason til liðs við mig. Af því tilefni las ég nokkrar bækur um blogg og heilmikið slangur af bloggi. Um blogg hef ég skrifað grein í Ritið[18] sem vísað er til í kaflanum sem og grein í tímaritið Nordisk Litteratur[19]. Ritstjórum Frá endurskoðun til upplausnar er mjög umhugað um blogg. Að lokinni örreikisstefnu um Marshall McLuhan í upphafi lokakaflans (sem ber vott um takmarkaðan skilning á hugmyndum McLuhans og raunar glittir í groddalegan ævisögulegan lestur, (hann var skíthæll)) snúa höfundar sér að pistli eftir Þröst Helgason sem er svo gott sem sagður handbendi Sjálfstæðisflokksins (nýjustu tíðindi!). Mér finnst reyndar Þröstur flaska á að gera ráð fyrir fjarlægðum sem nútímaleg bókmenntafræði gerir gjarnan með hugtökum á borð við höfundur, söguhöfundur, sögumaður, persóna, raddir, framsetning. Blogg er blöff, söguhetjur þess eru alltaf að einhverju leyti skáldaðar. Blogg er nýtt og erfitt að hugsa um það fræðilega þótt nota megi ýmsar kenningar úr netfræðum, miðlakenningum, ýmislegt smálegt úr hugmyndum um bókmenntir sjálfsins og það má jafnvel nota hugmyndir Derrida um skjalasafnið og sótthita þess á tímum tölvupósta. En hugmyndirnar sem settar eru fram í kaflanum bera þess vott að engin raunveruleg tilraun hafi verið gerð til að hugsa fræðilega um blogg heldur gripnir á lofti billegustu frasar og þeir gleyptir hráir og svo settir fram innan um hálfvolga varnagla:
Þessi niðurstaða Þrastar vekur óneitanlega athygli, og ekki er óeðlilegt að velta fyrir sér hvaða áhrif sú staðreynd hafi að Þröstur starfar á hefðbundnum fjölmiðli sem hefur einmitt litið á það sem hlutverk sitt nánast alla tuttugustu öldina að sameina fólk að baki þeim hugsjónum sem Morgunblaðið hefur fylgt og hafa fyrst og fremst endurspeglað manngildi forystumanna eins stjórnmálaflokks í landinu – Sjálfstæðisflokksins. [...] þegar allt kemur til alls þá stendur það vörð um tiltekin gildi sem eru bæði borgaraleg og hefðbundin. Bloggið þvælist fyrir slíkri sjálfsmynd, grefur undan henni og ógnar tilvist fjölmiðilsins.[20]Takk fyrir, klukk. Ef til vill gætu höfundar skýrt af hverju Þröstur Helgason skrifar greinar þessa dagana þar sem hann gagnrýnir virkjunarframkvæmdir stjórnvalda og hampar bók Andra Snæs Magnasonar, Draumalandinu? Hverju sættu öll myndverkin eftir Roni Horn um hálendið? Hví hefur Þröstur nú gerst viljugur talsmaður Andra Snæs? Það skyldi þó aldrei vera vegna þess að honum líki bókin og skeyti litlu um hagsmuni Sjálfstæðisflokksins í því samhengi og sé ekki neyddur til slíks? En áfram eru dregnar upp andstæður:
Eftir situr hin opinbera orðræða í skötulíki – útþynnt, sundurtætt og merkingarlítil – og hefðbundnir valdaaðilar vita ekki sitt rjúkandi ráð.[21]Hin opinbera orðræða læðist um í skuggasundum og myrkri með blóðugar tennur og ógnvænlegan glampa í augum meðan umbyltandi frelsið fer með veggjum og smýgur inn um glufur. Grunn og ídealíseruð sýn á bloggið er algeng. Þar er blogginu stillt upp andspænis fyrirtækjafjölmiðlum og miðlum tengdum stjórnvöldum og smíðuð tvíhyggja úr stöðnu valdi og frelsisstraumum. Þetta er að hluta til alveg rétt en í því skyni að kalla fram sýnina er augunum lokað fyrir neikvæðum hliðum bloggsins, svo sem persónulegum ærumeiðingum (stundum undir þeim formerkjum að opinberar persónur eigi að taka gagnrýni fagnandi jafnvel þótt hún sé tilhæfulaus della eða svívirða), innrásum í einkalíf annarra, hreinni og staurblindri kúgun og nafnlausu níði þar sem hefðir og venjur nafnlausra skrifa dagblaða (sem lúta ströngum reglum í leik sínum eða fýlu) glatast í upplausn sem stundum er fyrst og fremst siðferðislegs eðlis og þá fremur hæpið fagnaðarefni. Það þarf að loka augunum fyrir fólki sem hefur framið sjálfsmorð í kjölfar myndbirtinga á bloggsíðum og það þarf að loka augunum fyrir því að fólk sem kann ekki að fóta sig á þeim (hálf)opinbera vettvangi sem blogg er getur farið ferlega illa með sjálft sig. Blogg getur verið frábært. En enginn sem reynir að íhuga blogg alvarlega með fræðilegum hætti getur tekið undir æstar kenningar um skuggaleysi þess, bloggið er kannski upplausn en það er líka heimskur stalker.
Mér er sem ég heyri enn hinn eintóna söng um hagsmuni, takk, klukk, ja, þú hefur náttúrulega hagsmuna að gæta, klukk, menningarlegt ladída. Þvínæst er hringt kalvinískum kirkjuklukkum og ég ligg í valnum og einhver mér óviðkomandi skrifar allar minningargreinarnar um mig og gefur mér vínarbrauð með remúlaði. Það væri ósanngjarnt að leyfa fræðimanninum Sigurði Gylfa ekki að njóta sannmælis. Undir hans ritstjórn hafa komið út stórmerkar bækur og hann hefur unnið af mikilli elju og krafti að útgáfu og rannsóknum og fært sagnfræði í nýjar áttir. Hinsvegar eru tíðindin mörg hver býsna gömul í augum bókmenntafræðinga sem þar að auki hafa velflestir fyrir löngu snúið baki við póstmódernisma. Forpokaðar hugljómanir um valdablokkir í menningu og þvíumlíkt koma flestum spánskt fyrir sjónir og í einsögu býr tæpast mikið frjómagn fyrr en blessuðum klukkleiknum lýkur því ég er sannfærður um að klukkið er gjaldþrota.
1] Sigurður Gylfi Magnússon, Sjálfssögur. Minni, minningar og saga, Háskólaútgáfan, Reykjavík, 2005. Vísað er í kafla V sem nefnist „Samræða hins sjálfhverfa“, bls. 263-286. Sjá einnig fyrri bók höfundar, Fortíðardraumar. Sjálfsbókmenntir á Íslandi, Háskólaútgáfan, Reykjavík, 2004.
[2] Hilma Gunnarsdóttir, Jón Þór Pétursson, Sigurður Gylfi Magnússon (ritstjórar), Frá endurskoðun til upplausnar. Tvær prófritgerðir, einn formáli, þrjú viðtöl, sjö fræðigreinar, fimm ljósmyndir, einn eftirmáli og nokkrar minningargreinar af vettvangi hugvísinda, Miðstöð einsögurannsókna og ReykjavíkurAkademían, Reykjavík, 2006.
[3] Býsna margt hefur birst um og eftir Foucault á íslensku, ég læt nægja að nefna það nýjasta, bókina Alsæi, vald og þekking: úrval greina og bókakafla, Björn Þorsteinsson, Garðar Baldvinsson og Sigurður Ingólfsson þýddu, ritröðin Þýðingar, 8, ritstjóri Garðar Baldvinsson sem einnig ritar formála, Guðrún Nordal ritar formála um þýðingar, Bókmenntafræðistofnun Háskóla Íslands, Reykjavík, 2005. Í bókinni er m.a. að finna meginkafla þekktasta rits Foucaults, Orða og hluta, Les mots et les choses, sem kom út á frummálinu árið 1966.
[4] Um kvíar undarlegra manna í íslensku samhengi hef ég fjallað í grein minni „Geðsmunir“ í bókinni Tengt við tímann - Tíu sneiðmyndir frá aldarlokum, ritröðin Atvik, ritstjóri Kristján B. Jónasson, ReykjavíkurAkademían, Reykjavík, 2000.
[5] Frá endurskoðun til upplausnar, bls 215.
[6] Sigurður Gylfi Magnússon, „Hve glöð er vor æska? Um styttingu náms á Íslandi“, Kistan, 21.02.2006 (http://kistan.is/efni.asp?n=4495&f=4&u=98)
[7] Sama.
[8] Sama.
[9] Sigurður Gylfi Magnússon, „Hrifla um Sakleysingja Ólafs Jóhanns Ólafssonar“, Kistan, 17.12.2004 (http://kistan.is/efni.asp?n=3228&f=1&u=14)
[10] Jón Yngvi Jóhannsson, „Útlagi íslenskra bókmennta?“, yfirlitsgrein, bokmenntir.is (http://www.bokmenntir.is/rithofundur.asp?cat_id=98&author_id=70&lang=1)
[11] Sigurður Gylfi Magnússon, Snöggir blettir, Miðstöð einsögurannsókna í ReykjavíkurAkademíunni og Ljósmyndasafn Reykjavíkur, Reykjavík, 2004, bls. 8.
[12] Sigurður Gylfi Magnússon, Sjálfssögur: minni, minningar og saga , Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar, 11, Háskólaútgáfan, Reykjavík, 2005, bls. 275.
[13] Sama, bls. 283.
[14] Niðurstaðan mun eiga eitthvað skylt við þann kynlega kvist „hinn almenna lesanda“: „Niðurstaða mín er þessi: Munurinn á orðræðunni í kringum áramótin 2003 og 2004 er sláandi lítill – andi „hugsjóna“ svífur yfir vötnum í öllum tilfellum – þar sem haldið er fram sjónarmiðum sem ekkert eiga skylt við efni bókanna eða stöðu þeirra sem bókmenntaverka. Ég get ekki betur séð en menningarrýnin sé hluti af valdatengslum samfélagsins sem oft er leynt bak við slétta og fellda – „hlutlausa“ – stöðu þess sem á í hlut hverju sinni. Slík tengsl geta verið af ýmsum rótum runnin – pólitískum, persónulegum, fræðilegum, markaðslegum, fagurfræðilegum – og myndast við ólíkar samfélagslegar aðstæður. Þau eiga það sameiginlegt að koma hinum almenna lesanda lítið sem ekkert við.“ (Sjálfssögur, bls 283-284).
[15] Hilma Gunnarsdóttir, Jón Þór Pétursson og Sigurður Gylfi Magnússon, „Minning dauðans – Tryggvi V. Líndal og upplausn formsins“, Frá endurskoðun til upplausnar, bls. 383-384.
[16] Sama, bls. bls 384. Vissulega má gagnrýna fjölmiðla nákvæmlega fyrir það að endurspegla ekki veruleikann með neinum hætti heldur snúast með vissu móti um sjálfa sig. Og vissulega má gagnrýna tengsl miðla við valdastofnanir eða stóreignamenn. En hér eru engin rök færð fyrir neinu heldur er málið sett fram eins og um alkunnar fræðilegar staðreyndir sé að ræða.
[17] Sama, bls 387
[18] Hermann Stefánsson, „Strengurinn á milli sannleika og lygi. Um lygadverga og lasið fólk“, Ritið, 3, 2004, Hugvísindastofnun Háskóla Íslands, Reykjavík, 2004.
[19] Hermann Stefánsson, „Ansigter I vinduet. Hvad er blog?/Faces in windows. What is blog?“, Nordisk Litteratur, Nordisk litteratur-og bibliotekskomité, 2005.
[20] Frá endurskoðun til upplausnar, bls 377.
[21] Sama, bls. 379.
Hermann Stefánsson