14. nóvember 2006 14:58
Einsagan frá guðfræðilegu sjónarhorni
1. Inngangur
Óhætt er að segja að mikil gróska sé í sagnfræðirannsóknum á Íslandi. Hvert yfirlitsverkið á fætur öðru kemur út, sérefnisritgerðir á ýmsum sviðum sagnfræðinnar líta dagsins ljós, auk fjölda greina í ýmsum tímaritum og sérritum. Söguþing og fræðsluerindi eru haldin með reglulegu millibili. Eins og gefur að skilja eru spurningar um nálgun efnis, aðferðir í mati á heimildum, framsetningu þess o.s.frv., afar áberandi í svo umfangsmiklum rannsóknum og samantektum. Innan íslenskrar sagnfræði hafa átt sér stað líflegar umræður um aðferðafræði í sagnfræðirannsóknum þar sem sterkir skólar takast á. Sá höfundur sem einna mest hefur skrifað um þessi mál er án efa Sigurður Gylfi Magnússon, en hann hefur tekið skýra afstöðu til þess hvaða aðferðafræði sagnfræðingar eigi að beita í rannsóknum sínum. Í formála að ritgerðasafninu Frá endurskoðun til upplausnar1 segir hann: „andófsafl fræða og vísinda er múlbundið í hagsmunabandalagi háskólafólks og valdhafa og draumur allra er að láta móðan mása um ´ástir og örlög´ mikilmenna í nútíð og fortíð. Bókin sem hér fer á eftir lýsir stríði á hendur þeim sem mótað hafa þessa hugmyndafræði.“2 Þessi „stríðsyfirlýsing“ nær einnig til þeirrar yfirlitssagnfræði og félagssögulegu nálgunar sem mótað hefur íslenska sagnfræði allt frá sjöunda áratug nýliðinnar aldar.
Sigurður Gylfi hefur gefið út tvær bækur þar sem hann setur fram aðferð einsögunnar og sýnir hvernig beita má henni á heimildir sem lítt hefur verið sinnt. Um er að ræða ritin Fortíðardraumar3 og Sjálfssögur4 en bækurnar eru hugsaðar sem eitt verk.5 Sigurður Gylfi og samstarfsfólk hans gáfu líka út ritið Frá endurskoðun til upplausnar sem lesa má sem úttekt einsögunnar á stöðu íslenskrar sagnfræði síðastliðin þrjátíu ár. Eins og gefur að skilja vekur þessi gróska innan sagnfræðinnar forvitni guðfræðings og í þessu tilviki undirritaðs sem fæst við samstæðilega guðfræði. Innan hennar er ritningin, hefðin og hugmyndasagan metin í gagnrýnu samtali við samtíðina en þar skarast guðfræði og sagnfræði. Í umfjöllun minni um áðurnefnd rit styðst ég við aðgreiningu lögmáls og fagnaðarerindis sem er mótandi í framsetningu evangelísk-lútherskra guðfræðinga.
2. Aðgreining í lögmál og fagnaðarerindi
Kenning Lúthers um aðgreiningu lögmáls og fagnaðarerindis felur í sér eftirfarandi: Veruleikinn er reglubundinn, þ.e.a.s. heiminum er haldið saman af náttúrulögmálum og siðalögmálum sem gilda í samskiptum manna. Þegar þessi lögmál eru látin standa eins og þau koma fyrir talar Lúther um fyrstu notkun lögmálsins. Samkvæmt því er eðlilegt að maðurinn greini gildi lögmálsins fyrir allt daglegt líf sitt.
Staða mannsins sem syndara – þ.e. í þverstæðufullum og firrtum veruleika – veldur því að hann notar siðalögmálin jafnt sem náttúrulögmálin til að réttlæta sig frammi fyrir Guði. Þegar lögmálið er þannig slitið úr sínu eðlilega samhengi verður það að tæki í samvisku mannsins sem Guð notar til að ásaka hann með og ljúka upp fyrir honum þverbresti mannlegrar tilveru. Þetta kallar Lúther aðra notkun lögmálsins. Þegar maðurinn er bundinn lögmálinu á þennan hátt verða samviskuspurningar hans að hreinum vítiskvölum. Nauðsynlegt er að gerður sé skýr greinarmunur á fyrstu og annarri notkun lögmálsins vegna þess að í reynslu mannsins er ekki gerður slíkur greinarmunur. Aðgreining fyrstu og annarrar notkunar lögmálsins er einungis möguleg fyrir boðun fagnaðarerindisins. Í ljósi þess er lögmálinu vísað út úr innri veruleika mannsins (þ.e. hjarta og samvisku) og það bundið við sitt eiginlega svið, sem er í hinum ytra veruleika. Fyrirgefningarorð Krists – sem er fagnaðarerindið – á að ráða í hjarta mannsins, en lögmál Guðs heldur ytri veruleikanum saman. Flestum er framandi sú hugsun að fagnaðarerindið noti lögmálið eins og tæki í þjónustu trúarinnar og að lögmálið knýi manninn til að virða fyrstu notkun þess.6
3. Fortíðardraumar og Sjálfssögur
Þegar rit Sigurðar Gylfa eru lesin blasir við hve ófeiminn hann notar persónufornafnið „ég“. Frá og með fyrstu síðu bókarinnar Fortíðardraumar kemur skýrt fram að höfundur er að gera grein fyrir því hvernig hann nálgast heimildir sínar og hvernig hann tekst á við þær og túlkar þær. Fræðimaðurinn opnar svo að segja huga sinn og gerir grein fyrir því hvernig viðfangsefnið virkar á hann og hann vill takast á við það. Þessa áherslu í aðferðafræði tengir Sigurður við eigin ævi. Bókina má þess vegna lesa sem rannsóknarævisögu Sigurðar Gylfa.7 Þessi nálgun dregur þó ekkert úr þeim vísindalegu kröfum sem gerðar eru til vinnu sagnfræðingsins. Athyglisvert er að skoða hvernig Sigurður staðsetur rannsóknina og sjálfan sig innan hefðarinnar.
Í kaflanum „Fræði Sjálfsins“ er að finna stutt yfirlit yfir sögu sagnfræðinnar.8 Að mati Sigurðar verður hún ekki að vísindalegu fagi innan háskólasamfélagsins fyrr en á 19. öld. Ástæða þess er sú að menn töldu að hægt væri að nálgast atburði og aðstæður sem hlutlægan veruleika „(e. objective reality), eins og hann var álitinn hafa verið í „raun og veru“. Hér var fortíðin hlutgerð og „hlutverk sagnfræðingsins var að draga hana fram og skýra frá megindráttum hennar“.9 Segja má að þessi nálgun hafi alið af sér söguspekina en í henni er gengið út frá því að hvert skeið sögunnar eigi sér sinn sérleika. Markmið sögurannsókna er að finna út hvað gerðist í raun og veru en þýski sagnfræðingurinn Leopold von Ranke var helsti fulltrúi þessarar stefnu. Þegar Ranke setti á 19. öld fram skilgreiningar sínar á eðli sagnfræðinnar var áherslan á þjóðríkið og mótun þess áberandi. Viðfangsefni sagnfræðinga varð því bundið við þjóðarsöguna. Þó að aðrar aðferðir kæmu fram í túlkun heimilda, m.a. þar sem litið var til virks samtals rannsakanda og rannsóknarefnis, varð áherslan á hlutleysi rannsakandans og framsetningu ofan á. Sagnfræðirannsóknir mótast þar með meira eða minna af raunhyggju (pósitívisma) fram á tuttugustu öld. Félagssagan fetar í fótspor hennar en í stað þess að greina frá merkum „atburðum, stofnunum og merkilegu fólki“10 beinir hún sjónum að uppbyggingu samfélagsins, þróun og samspili kerfa þess. Sagnfræðingar leita hér í smiðju félagsfræðinnar að hentugum tækjum fyrir rannsóknar sínar. Áherslan færist frá merkum persónum yfir á greiningu þjóðfélagsins þar sem félagssagan sýnir hópum meiri áhuga en einstaklingnum.
Vandinn sem fulltrúar félagssögunnar stóðu frammi fyrir á níunda áratug liðinnar aldar var sá að þeir höfðu svo að segja fórnað einstaklingnum sem persónu fyrir staðalmynd af meðalmanni.11 Hugmyndafræðin einkenndist af því að „hver einstaklingur væri í raun viljalaust verkfæri aðstæðna og langmikilvægast væri að rannsaka í þaula farveginn sem hver og einn fylgdi.“12 Áhersla var lögð á tölulegar greiningar en ekki sögu lifandi fólks. Á tíunda áratugnum byrjuðu menn aftur að huga að einstaklingnum og í þetta skiptið urðu ekki stórmenni fyrir valinu, heldur almennir borgarar. Á þennan hátt leituðust sagnfræðingar við að koma fólkinu aftur að í sögurannsóknum sínum. Upplifun og skilningur einstaklinga á tilveru sinni, lífsferill þeirra og kjör, eru meginviðfangsefnið. Heimildir sem áður voru varla virtar viðlits, t.d. dagbækur, bréf og sjálfsævisögur, eru nú greindar og metnar. Markmiðið er ekki samanburður eða leit að veruleika sem býr að baki heimildunum, heldur að láta þær standa sem sjálfstæðar einingar, „sem ekki þyrfti að réttlæta með skírskotun í annan og hlutlægari veruleika“.13 Í vinnu sinni líta sagnfræðingar nú til bókmenntafræðinnar, heimspekinnar, mannfræðinnar og póstmódernisminn heldur innreið sína í sagnfræðina. Áherslur póststrúktúralista eru teknar upp um það hvernig valdhafar nýta sér tungumálið „til að koma boðun á framfæri“.14 Fræðimenn leitast við að „rannsaka sem nákvæmast alla þræði slíkrar orðræðu“ til þess m.a. að svipta hulunni af blekkingarvef „orðræðu stórsögunnar“.15 Stefna Sigurðar er skýr: „að meðhöndla heimildirnar þannig að innihaldið geti staðið sjálfstætt.“16 Enda er hugmyndafræði einsögunnar að „afhjúpa dulda merkingu orðræðu og athafna sem oft er ósýnileg í afmörkuðum kvíum ólíkra hópa og stétta“17 og að leggja áherslu á sérstöðu einstaklinganna í samfélaginu. Andstæða þessarar nálgunar er aðferð stórsögunnar sem félagssagan fylgir. Hún notar megindlega aðferð „sem byggist á tölfræðigreiningu eða beitingu rannsóknarmódela þar sem lögð er áhersla á að ná utan um afmarkaðan fjölda eininga og vinna með þær í tengslum við skilgreinanlegar breytur“.18 Niðurstaða Sigurðar er að tími stórsögunnar sé liðinn sama hvaða nafni hún kallast, hvort sem um er að ræða sögu þjóðar, „femínismans eða sósíalismans“.19 Þetta er afleiðing þess að eftir fall Berlínarmúrsins eru öll gildi komin á flot og miðjan „molnaði niður í hraðakvörn nútímans og inn á sviðið stigu ótal hópar, stórir og smáir, sem og einstaklingar sem litla sem enga athygli höfðu fengið áður“.20
Sigurður er maður einsögunnar og hafnar því að hægt sé að skera á virk tengsl milli rannsakandans og heimilda hans. Túlkunin á sér stað í matinu á heimildum og hlutleysið er ekki til. Vísindaleg afstaða felst einmitt í því að gera grein fyrir forsendum og tengslum rannsakandans við efnið. Þessi heiðarleiki gerir rannsóknina vísindalega, en ekki viðleitnin að fela sig á bak við vegg hlutleysis. Og hér er komin skýringin á notkun Sigurðar á persónufornafninu „ég“. Í rannsókninni tekur Sigurður lesandann með sér inn í rannsóknarferlið sem er – eins og áður er sagt – hluti af rannsóknarævi höfundarins. Í báðum bókum sínum leitast Sigurður við að gera grein fyrir þeim átökum sem hafa átt sér stað innan fræðasamfélagsins milli fulltrúa megindlegrar og eigindlegrar aðferðar, þ.e. félagssögunnar og einsögunnar. Í uppgjöri sínu við félagssöguna setur Sigurður fram í Fortíðardraumum rök fyrir vægi einsögulegrar nálgunar. Í því samhengi tekur hann fyrir sjálfsbókmenntir á tuttugustu öld og dregur fram helstu einkenni þeirra. Áherslan er á fjölbreytileikann og hve ólíku ljósi þessar bókmenntir varpa á liðinn tíma. Sigurður greinir síðan hvernig fólk tjáir sig um einstaklinginn í heimildum, þ.e.a.s. persónulegum bréfum, dagbókum, viðtölum, eftirmælum eða opinberum gögnum. Að því loknu fjallar hann um hvernig þessar heimildir hafa verið metnar og notaðar innan sagnfræðinnar. Loks tengir hann rannsókn sína við deilu manna um rit Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar, Halldór 1902–1932,21 en Sigurður notar hana til að sýna fram á vægi og áhrifa sjálfsbókmennta í samtímanum.
Sigurður lítur svo á að sagan fjalli fyrst og fremst um fólk, aðstæður þess og örlög. Þessa staðreynd heimfærir hann á eigin reynslu og greinir frá því hvernig atburðir úr eigin lífi urðu að sögulegri heimild fyrir tilstilli bréfaskrifa föður hans. Nálægð rannsakandans við heimild sína verður vart meiri en í athugun á sögu eigin sjálfs. Í sjálfsævisögum kemur þetta vel fram, þar sem einstaklingurinn reynir að tengja atburði og reynslu liðins tíma saman og skapa úr þeim einhverskonar mynd.22 Þegar sjálfsævisögur Íslendinga eru skoðaðar kemur í ljós að hvötin til að skrifa þær var frá miðri 19. öld einkum sú að skýra frá því hvern skerf menn lögðu til mótunar hins unga ríkis. Þær eru settar fram til að lofa sjálfstæði landsins, en í vissum „skilningi er fólkið sjálft og sálarlíf þess aukaatriði“.23 Í pólitísku andrúmslofti sjálfstæðisbaráttunnar „var kallað eftir vitnisburði um að almenningur gæti axlað þá ábyrgð sem sjálfstæðið lagði á herðar hvers manns“.24 Fólk veitti hann með skrifum sínum en þessi krafa olli því að einstaklingum og sálarlífi hætti til að hverfa í skuggann á lýsingum á vinnu og samfélagi.
Innan sjálfsævisögunnar voru gerðar tilraunir til að brjóta þennan ramma og beina sjónum að innra lífi og tilfinningum einstaklingsins og sýna hve erfitt það er að festa líf og reynslu í orð. Í skáldævisögum eru gerðar tilraunir til þessa, en margir líta svo á að í þeim fari sögulegur sannleikur forgörðum.25 Sjálfsævisagan þróast reyndar á þann veg á síðari hluta 20. aldar að þunginn færist af lýsingum á samfélagsþróun yfir á upplifun einstaklingsins og ástand hans á lífsgöngunni.26 Um leið breytist framsetningin í bókunum, menn hverfa frá hlutlausri frásögn til gagnrýnins mats á sögu, umhverfi og tengslum einstaklingsins. Auk þess stígur ritari sögunnar sem þriðji aðili inn á svið umfjöllunarinnar.27
Sigurður Gylfi telur að ævisagan sé ómetanleg heimild um tilurð, mótun og þróun sjálfsins. Einstaklingurinn sem er til frásagnar móti frásöguna til að spegla sjálf sitt í henni og lesandinn geri það líka.28 Ævisagan byggist hér á fornri íslenskri hefð þar sem fólk hefur öldum saman sótt í frásögur, bókmenntir og menntun í leit að siðferðilegum fyrirmyndum og „leiðsögn í oft erfiðu og mótsagnakenndu lífi“.29 Þannig má segja að sjálfsævisagan eigi djúpar rætur í þjóðarvitundinni. Þær veita í því góða innsýn í sálarlíf þjóðarinnar og margbreytileika þess.
Sigurður Gylfi tekur í þessu samhengi fyrir deilurnar um fyrstu bók Hannsesar Hólmsteins Gissurarsonar, Halldór, eins og fyrr er vikið að. Vægi ævisögunnar í íslenskri þjóðarvitund kom vel fram í þeim deilum. Hann rekur þær ýtarlega og greinir umfjöllunina og semur jafnvel varnarræðu fyrir Hannes. Innihald hennar er að ef Hannes hefði viðurkennt á köflum óvönduð vinnubrögð og tengt framsetninguna við póstmóderníska aðferðafræði hefði málið fengið farsæla lausn.30 Ekki er hægt að mæla á móti slíku, en í þessari framsetningu Sigurðar Gylfa kemur þröngt sjónarhorn einsögunnar einmitt fram. Þó að nærri allt sem ritað var um þetta mál – a.m.k. á vissu tímabili – sé samviskusamlega dregið saman, þá skortir í framsetninguna að mínu mati stjórnmála- eða menningarsögulegt sjónarhorn. Í þeim ritum sem hér eru til umfjöllunar er nokkuð oft vísað í sannindin, frasann eða klisjuna, að þeir sem valdið hafa skrifi söguna. Þessi fullyrðing á ekki alltaf við og ef við t.d. hugum að tveimur af fyrstu sagnfræðiverkum sögunnar, fimmbókariti Gamla testamentisins og Um Guðsríkið eftir Ágústínus, þá kemur í ljós að þau eru skrifuð eftir fall þjóðar eða heimsveldis og þeir sem skrifa þau eru þeir sem lutu í lægra haldi, hinir sigruðu. Í ritunum er reynt að halda til haga því sem eftir var, túlka niðurlægingu eftirlifenda og skapa framtíðarsýn. Í þeim íhuga hinir sigruðu eigin sögu. Þegar frasinn og samhengi hans er skoðað í ritunum kemur í ljós að þeir sem valdið hafa eru innan stofnana, þeir sem stjórna menningarumræðu samfélagsins. Um er að ræða aðila sem fyrir tilstilli stöðu sinnar innan stofnana samfélagsins og fjármuna tengdum þeim móta umræðuna. Þessar stofnanir eru háskólarnir, menntastofnanir, söfn og aðrar slíkar stofnanir. Þegar umræðan um bók Hannesar er skoðuð í framsetningu Sigurðar kemur í ljós að þeir sem hafa valdið, þeir sem stjórna menningarumræðunni, gagnrýndu Hannes réttilega fyrir slæleg vinnubrögð. Þeir sem stóðu aftur á móti fyrir utan menningarstofnunina og störfuðu frekar á sviði framkvæmdar og dómsvalds vörðu Hannes. Rök þeirra voru að gagnrýnin á bókina einkenndist um of af hagsmunagæslu þeirra sem stjórnað hafa menningarumræðunni til þessa. „Jaðarhópur“, þótt fjársterkur væri, meldaði sig. Halldór Kiljan Laxness hefur óneitanlega skipt þjóðinni í tvær fylkingar, með og á móti.31 Mér er spurn, endurspeglaði deilan ekki að einhverju leyti þennan klofning? Í framsetningu Sigurðar vantar hér víðara sjónarhorn og þá vaknar sú spurning hvort við komumst af án félagssögunnar og yfirlitsverka.
Aftast í Fortíðardraumum er umfangsmikil heimildaskrá og tveir viðaukar með skrá um útgefnar ævisögur sem Monika Magnúsdóttir tók saman, svo og drög að skrá um sjálfsævisögur í handriti sem Kári Bjarnason tók saman. Í bók sinni Sjálfssögur þrengir Sigurður sjónarhornið, í Fortíðardraumum er umfjöllunarefnið heimildir og túlkun þeirra, en í Sjálfssögum er megináherslan á minnið og hlutverk þess, þ.e.a.s. hvernig maðurinn varðveitir reynslu sína í minni og skrifum.
Sigurður dregur í efa þá fullyrðingu félagssögunnar að stofnanir samfélagsins setji lífi fólks ramma sem það hugsi og starfi eftir. Hann tekur dæmi af rannsóknum Lofts Guttormssonar sem rekur m.a. læsi Íslendinga til áhrifa píetismans. Að mati Sigurðar skortir hér mikilvægt vægi hinnar einstaklingsbundnu víddar. Í hörðum og oft miskunnarlausum heimi 19. aldar „þar sem stundir milli stríða voru fáar og stopular, flúðu börn áhyggjur og erfiði hversdagslífsins með því að hverfa inn í ímyndaðan heim bókmennta“.32 Kvöldvökur skiptu miklu máli þar sem samspil vinnu, menntunnar og skemmtunar skapaði grundvöll fyrir einstaklinginn til að staðsetja sig í sögu og texta. Trúarleg stef, húslestrar, sálmasöngur og kirkjuathafnir, sérstaklega fermingin, eru mótandi.33 Umgjörð kvöldvökunnar og alþýðumenningin sem henni tengdist veitti einstaklingum möguleika til að færa líf og reynslu í orð. Þessa rannsókn tengir Sigurður Gylfi við virkni og vægi minnisins. Þegar einstaklingurinn þarf að fara yfir farinn veg og horfa fram á við skipta formlegir atburðir miklu máli. Þeir eru allajafna bundnir við stofnanir eins og kirkju með fermingu, giftingu, barnaskírn o.s.frv. Dagur slíkra athafna kallar ekki einungis á uppgjör hjá einstaklingum, heldur hvert það skipti sem hans er minnst.34 Slíkar umgjörðir minninga hjálpa sjálfinu við að móta mynd af lífinu og tengja atburði saman í tímaröð, en það getur síðan birst í formi sjálfsævisögu. Sigurður tekur í þessu samhengi fyrir sögulegan áreiðanleika sjálfsævisögunnar og ítrekar að hana beri að lesa á eigin forsendum. Sjálfsævisagan er ekki undirgrein stórsögunnar.35 Því næst reifar Sigurður skilgreiningar fræðimanna á vægi og virkni minnisins og tengir þær við vanda textatúlkunar. Án „þekkingar á sjálfinu verður skilningur okkar á fortíðinni tilviljunarkenndur og afstaðan til sögunnar merkingarlaus – stöðnuð kennileiti minninga. Með því að stíga inn í textann og draga fram viðmið eigin reynslu breytast nálganir og merkingarbærar tilvísanir sagnfræðingsins í fortíðina. […] Ég er þeirrar skoðunar að fólk stígi fram og lesi inn í rúnir minninganna tákn og ímyndir sem eru undir áhrifum frá hinu sögulega minni.“36 Einmitt vegna þess hve minningin, framsetning hennar og tungumál, er mótuð og gildishlaðin er nauðsynlegt að rannsakandinn kannist við það og greini hana jafnt í eigin samtíð og textum eða heimildum. Öll framsetning er auk þess túlkun og af því leiðir að draga verður í efa að hægt sé að gefa heillega mynd af lífinu. Sýnt er „að frásagnir einstaklinga af eigin lífshlaupi hljóti alltaf að vera tilbúningur, spuni sem byggist á óljósum mörkum veruleika og mynda. Sá veruleiki sem birtist í sjálfsævisögunum er þó alltaf sannur innan eigin marka og áhugaverður sem slíkur.“37
Sigurður greinir því sjálfsævisögur niður í fjórtán mismunandi flokka og dregur fram hvernig áherslan í þeim færist frá frásögum af atburðum úr lífi einstaklingsins yfir til þess að sjálfsskoðunin verður meginviðfangsefnið.38
Í lok bókarinnar kemur Sigurður aftur að umræðunni um bók Hannesar, Halldór, og hvernig menningarstofnunin brást við henni með því að veita verki Halldórs Guðmundssonar, Halldór Laxness. Ævisaga,39 bókmenntaverðlaunin. Í bókinni er ævi Halldórs gerð skil á hefðbundinn hátt. Sigurði finnst að með þeirri verðlaunaveitingu hafi þróunin sem tjáning sjálfsins og ævisöguritun hefur gengið í gegnum ekki verið virt. Sjálfið og mótun þess er mun flóknara og margslungnara en svo að hefðbundin framsetning ævisögu höndli það.40
Bækur Sigurðar Gylfa má lesa sem varnarræðu einsögunnar. Í þeim eru sett fram meginrök fyrir þeirri nálgun fortíðarinnar og um leið dregnir fram vankantar félagssögunnar eða megindlegrar aðferðar í sagnfræðirannsóknum. Aðgreining eiginlegrar og megindlegrar nálgunar kemur skýrt fram í gagnrýni Sigurðar á íslenska stofnunnarsagnfræði.41 Í lok bókarinnar er að finna ýtarlega hugtakaskrá þar sem Sigurður skilgreinir helstu hugtök sagnfræðinnar og er þetta líklega í fyrsta skipti sem það er gert. Það er mikill fengur að þessum skýringum. Í lok bókanna er auk þess umfangsmikil heimildaskrá.
Bækur Sigurðar veita í fyrsta lagi góða innsýn í umræðu sagnfræðinnar síðastliðin 20 ár. Rannsóknir íslenskra fræðimanna er sett í samhengi alþjóðlegra stefna og strauma. Ritið nýtist því sem yfirlitsverk. Sigurður setur sjónarmið sín skýrt fram og hafnar goðsögunni um hlutlausa rannsókn. Ekki er hægt að höggva á tengsl rannsakanda og heimilda. Þess vegna er nauðsynlegt að gera grein fyrir sambandi texta og túlkunar í rannsóknum. Tungumálið, efnisval og framsetning, bæði í heimildinni sjálfri, þ.e. textanum, og nálgun rannsakandans, er túlkunarferli. Ef til vill skýrir þessi nálgun Sigurðar bæði flæði umfjöllunarinnar og á tímum skort á kerfisbundinni framsetningu.
Að mati hans er ekki heldur réttlætanlegt að afmá einstaklinginn og sérleik hans eins og félagssögunni hentir. Með málfari guðfræðinnar má segja að í félagssögunni hafi menn um of einblínt á fyrstu notkun lögmálsins og virkni þess í veruleika manna og sögu samfélagsins. Einsagan aftur á móti dregur fram sjónarhorn annarrar notkunar lögmálsins og virkni þess. Hún beinir sjónum að sjálfinu, angist og ótta einstaklingsins, þverstæðum og mótun sjálfsins. Einsagan hugar vissulega að lífsbaráttu einstaklingsins innan samfélagsins (fyrsta notkun lögmálsins), en áherslan er á skilning einstaklingsins á lífsbaráttunni (önnur notkun lögmálsins). Einsagan hefur þannig endurvakið umfjöllunina um hina tilvistarlegu vídd lífsins en hún er sístætt viðfangsefni guðfræðinnar.
4. Frá endurskoðun til upplausnar
Í ritgerðasafninu Frá endurskoðun til upplausnar er staða einstaklingsins í brennidepli og tilvistarlegur veruleiki hans íhugaður. Guðfræðilega séð er önnur notkun lögmálsins og samband þess við lífið eða fagnaðarerindið mótandi. Ritið má lesa sem safn hugleiðinga eða predikana í jákvæðri merkingu þess orðs, eða svo vitnað sé beint í orð Sigrúnar Sigurðardóttur:
Ég er nýbúin að segja þér að ég hafi mjög takmarkaðan áhuga á fortíðinni. En þar með er aðeins hálf sagan sögð. Ég hef nefnilega afskaplega mikinn áhuga á nútímanum, eða samtíðinni, og þýðingu fortíðarinnar fyrir samtíðina og hið ókomna. Því er það verulega ónákvæmt af mér, ég viðurkenni það fúslega, að segja að ég hafi ekki áhuga á fortíðinni. Ég hef satt að segja óslökkvandi áhuga á því hvernig fortíðin birtist okkur, oft á tíðum fyrirvaralaust, í nútímanum og mótar athafnir okkar í framtíðinni. Augnablikið þar sem fortíð, nútíð og framtíð mætast og fléttast saman er það augnablik sem ég hef mestan áhuga á.42
Sagnfræði er sem sé stunduð til að varpa ljósi á eigin sjálf og tilveru. Þessi orð eiga einnig vel við skilgreiningu á verkefni samstæðilegrar guðfræði.43 Þó að sjö mismunandi höfundar standi að ritinu með fjölbreyttu efni þá liggja orð Sigrúnar eins og rauður þráður í gegnum allar greinarnar. Hér er því á ferðinni bók sem inniheldur hugleiðingar sagnfræðinga um tilvistarlega stöðu þess að vera Íslendingur.
Bókinni er skipt í þrjá meginhluta, Endurskoðun, þar sem tvær stórar greinar birtast ásamt viðtali við þrjá sagnfræðinga, Upplausn, þar sem eru fimm greinar og að lokum Hefðasvipur, en í þeim hluta er ein grein og textasafn.
Fyrsti hlutinn, Endurskoðun, hefst á ýtarlegri grein eftir Hilmu Gunnarsdóttur, „Íslenska söguskoðunin“. Um er að ræða yfirlitsritgerð þar sem fjallað er um upphaf, hápunkt og lok íslensku söguendurskoðunarinnar. Félagssagan kemur fram á sjónarsviðið sem mótvægi við þjóðernislega áherslu og vill vera róttæk endurskoðun á söguritun sjálfstæðisbaráttunnar.44 Áherslan er á fólkið, nánar tiltekið kjör alþýðu, stétt og þjóðfélagshópa sem lítt hefur verið sinnt. Hilma veitir góða innsýn í rannsóknir félagssögunnar íslensku (sem Loftur Guttormsson, Gísli Gunnarsson, Gísli Ágúst Gunnlaugsson og Guðmundur Hálfdanarson eru fulltrúar fyrir) og tengsl hennar við erlenda strauma og stefnur þar sem andi marxísks söguskilnings svífur yfir vötnum.45 Athyglisverð er sú kenning að þrátt fyrir allt hafi vinstrihreyfingin og enduskoðunarsinnarnir íslensku haldið á loft fána þjóðernislegrar sögutúlkunar. Ástæða þess var andstaðan við erlenda hersetu á Íslandi.46 Hilma kemst að þeirri niðurstöðu að fulltrúar endurskoðunarinnar hafi komið fram á sjónarsviðið með nýja sjálfsmynd fyrir Íslendinga en staðnað síðan. Upp úr 1970 tóku aðferðir sagnfræðinga í Evrópu og Bandaríkjunum stakkaskiptum en íslenskt fræðasamfélag tók „fremur seint við sér og má að hluta skýra það með hinum sérstöku pólitísku aðstæðum sem hér ríktu. Eining þjóðarinnar var enn ofarlega á baugi á áttunda áratugnum.“47
Í grein sinni „Tortímandinn“ víkur Jón Þór Pétursson að því hvernig endurskoðun íslenskrar sögu tók svo að segja hold í sjónvarpsþáttunum „Þjóð í hlekkjum hugarfarsins“. Jón bendir á að sjaldan hafi íslenskt sjónvarpsefni valdið jafnmiklu fjaðrafoki eins og þessir þættir Baldurs Hermannssonar. Í þeim var ekki fjallað um sælu og heilbrigði sveitanna, heldur „hvernig auði og virðingu var misskipt í gamla bændasamfélaginu“.48 Hlutunum var nokkuð snúið við í þáttunum í stað þess að „allt væri Dönum að kenna eins og hafði verið inntak sjálfstæðisbaráttunnar væri nú komið að vistarbandinu sem heildarskýringu. Vistarbandið varð þannig uppspretta alls hins illa rétt eins og stjórn Dana áður fyrr.“49 Þessi skýring sem Jón hefur eftir Heimi Steinssyni nær ef til vill að orða niðurstöður deilnanna sem fylgdu í kjölfar þáttanna.
Sagnfræðingar höfðu vissulega eitt og annað að setja út á framsetningu þeirra, en þó var ekki dregið í efa að sýn íslensku söguendurskoðunarinnar á kjör íslenskrar alþýðu kæmi fram í þeim. Viðfangsefni Jóns í greininni er ekki sjónvarpsþættirnir beinlínis, heldur gagnrýni hans á þá hugmyndafræði sem gerir „aðskilnað fortíðar og samtíma að leiðarljósi sínu […] Sú hugmyndafræði sem hefur fryst tímann megnar ekki að hreyfa við samtíma sínum.“50 Sagnfræðingur sem starfar í anda goðsögunnar um slíkt hlutleysi sviptir í raun samtímann sögu sinni og gerir hana merkingarlausa. Það er ómögulegt þegar sagnfræðingur slítur sig frá samtíma sínum, því þá er fortíð og sagnfræði sett undir sama hatt. Afleiðingarnar eru þær að sagnfræðin hefur þá ekkert lengur að segja.51
Annar hlutinn, Upplausn, hefst á grein Sigurðar Gylfa, „Íslensk sagnfræði 1980–2005“. Í henni tekur Sigurður fyrir íslensku söguendurskoðunina og stöðu hennar. Hann segir að sér hafi fundist „það næstum því óskiljanleg niðurstaða í heimi sem var að fara í gegnum gríðarmikla endurskoðun hugmynda og hugsana, sem ekkert virtust hafa hreyft við þorra sagnfræðinga hinnar íslensku sögustofnunar“.52 Samkvæmt skoðun hans kemur stöðnunin hvað skýrast fram í þeim yfirlitsverkum sem hafa undanfarin ár verið gefin út. Þau eru mótuð af hugsun sem þrífst „aðeins í fræðilegu tómarúmi“.53 Þessi staða íslenskrar sagnfræði er enn erfiðari vegna þess að prófessorarnir í sögustofnuninni eru ýmist höfundar, aðalmennirnir í ritunarferli yfirlitsverkanna og raða í kringum sig ungum fræðimönnum sem vinna að tilteknum hlutum þeirra. „Yfirlitsskóli hinnar íslensku sögustofnunnar hefur því orðið […] að klakstöð fyrir unga og upprennandi sagnfræðinga. Þeir munu svo væntanlega halda uppi merki skólans í framtíðinni.“54 Samkvæmt þessu er búið að stofnanavæða stöðnunina. Sigurður gerir uppreist og vill sjálfstætt starfandi fræðafólk sem „sleppi pilsfaldi sögustofnunarmanna og ráðist til atlögu við tregðulögmál stofnunarinnar.“55 Af þessum orðum er greinilegt hvers konar verk ritið Frá endurskoðun til upplausnar er.
Grein Davíðs Ólafssonar, „Milli vonar og ótta“, er athyglisvert uppgjör við tvenns konar fordóma, í fyrsta lagi að til sé hlutlaus sögurannsókn og í öðru lagi að póstmódernisminn boði afstæðishyggju. Vandinn sem póstmódernisminn veldur er að hann virðist boða að engin raunveruleg tengsl séu á milli texta og veruleika. Þessari póstmódernísku afstöðu veldur tungumálið, því það er túlkun í sjálfu sér og skapar merkingarbæran veruleika.56 Tungumálið útilokar tilkall sagnfræðinnar til sannleikans. Af þessu mætti ætla að sagnfræði sem fræðigrein eigi ekki einungis samleið með bókmenntafræði heldur megi skilgreina hana sem undirgrein innan hennar, en það skref stígur Davíð ekki. Áhersla hans er eigi að síður skýr, sagnfræðin vísar ekki til raunverulegs veruleika þar sem hann er ekki til, handan þeirrar túlkunar og þess texta sem hún er sett fram í. Í þessu efni hefur Davíð eftir Hayden White að hlutverk sagnfræðinnar sé ekki að „finna merkingu heldur búa hana til“.57 Að mati Davíðs felst alls ekki afstæðishyggja í þessari nálgun, heldur þvert á móti viðurkenning hins huglega eðlis sagnfræðinnar sem er „frelsi til að leggja áherslu á gildi“.58
Hugvísindi – og þar ekki síst sagnfræðin – án menningarlegrar, siðferðilegrar og pólitískrar afstöðu, leyndrar eða ljósrar, eru óhugsandi. Afstaðan getur rúmast á milli andstæðra póla áróðurs og hlutleysis en hún er engu að síður þar, mótuð af huga fræðimannsins, samtíma hans, (tilbúnu) sögulegu samhengi, minni og gleymsku einstaklinga og samfélaga, viðmiðum, valdajafnvægi, hagsmunum, sjálfsmynd og heimsmynd.59
Jósef Gunnar Sigþórsson tekur í svipaðan streng í grein sinni „Úr völundarhúsi afstæðishyggjunnar“. Hann leggur á það áherslu að sagnfræðingurinn verði að taka afstöðu í rannsóknum sínum og skrifum. Hann á að gera sér og lesendanum grein fyrir henni. Óhætt er að taka undir með Jósef að mikilvægt sé að afbyggja goðsögnina um að fræðimaðurinn eigi svo að segja að lifa á loftinu, fyrir rannsóknir sínar. Hann segir að slíkt sé firra því hann þurfi einnig sitt lifibrauð.60
Guðrún Lára Pétursdóttir skrifar grein sem hún kallar „Ég veit nokkurn veginn alveg mína framtíð nú“, en hún fjallar um ævisagnaritun sem aðferð til að skapa heildarsýn á eigið líf. Hún grípur til kenninga Pauls Ricoeurs um að „við byggjum lífið upp líkt og um hefðbundna frásögn eða skáldverk væri að ræða“.61 Samkvæmt því er maðurinn meðhöfundur að merkingu tilvistar sinnar. Guðrún Lára leitar auk þessa í smiðju Friedrichs Nietzsche en hann taldi að til þess að vera ósvikinn þyrfti „einstaklingurinn að tileinka sér þá list að ljá persónuleika sínum ákveðinn stíl“.62 Mönnum tekst þetta ef þeir hafa fyrir augum fyrirmyndir sem þeir reyni síðan að líkjast. Menn skapa sér þannig með íhugun eigin sögu – hvort sem hún er rituð eða ekki – eigið sjálf. Hún greinir síðan með hjálp þessa kenninga ævisögu Steingríms Hermannssonar, Steingrímur Hermannsson. Ævisaga I–III, eftir Dag B. Eggertsson.63 Guðrún bendir á að Steingrímur hafi ungur að árum ákveðið að gera úr sjálfum sér stjórnmálamann og verða forsætisráðherra. Fyrirmyndin var Hermann Jónasson, faðir hans. Þetta var meðvituð ákvörðun þeirra feðga og nýtir Steingrímur markvisst dagbókarskrif sín til að ná þessu marki.64 Sú niðurstaða Guðrúnar er athyglisverð að ritari ævisögunnar, Dagur B. Eggertsson, hafi mótast svo af verkinu að það sé eins og skref hans inn á svið stjórnmálanna.65
Valdimar Tr. Hafstein tekur fyrir tengsl fortíðar og nútíðar í grein sinni „Menningararfur“. Á tiltölulega stuttum tíma, eða frá því um 1980, hefur umfjöllunin um menningararfinn stóraukist og viljinn til að vernda söguleg verðmæti. Stofnanir eru reistar til að geyma þau og stór svæði útbúin til að koma þeim fyrir. Í þessu kemur fram skýr viðleitni til að skilja á milli fólks nú á tímum og menningararfsins. Þessi skil á milli „fortíðar og nútíðar er varla hægt að lýsa öðruvísi en sem menningarrofi“.66 Valdimar álítur að þessi verndunarþrá taki ekki nægilegt tillit til þess að allt sé í heiminum hverfult. Hún beri því dauða menningarinnar með sér. Það sé auk þess fráleitt að líta svo á að allt taki breytingum en menningararfurinn megi hins vegar ekki breytast.67 Sýnin er biblíuleg þar sem Valdimar segir: „Hlutir eru nefnilega forgengilegir. Menningararfi er stillt fram sem nokkurs konar holdtekju menningar og fortíðar, en öll vitum við að hold er mold hverju sem það klæðist […]. Menningararfurinn er með öðrum orðum sá stakkur sem fortíðinni er sniðinn í neyslusamfélaginu.“68 Valdimar gagnrýnir verndarstefnuna því hún einkennist af ótta og fagurfræði dauða, en ekki lífi. Menn eiga að vera óhræddir að nota arf fortíðar í mótun nútíðar þar sem lífið og menningin er „ný og gömul í senn.“69
Í grein Sigrúnar Sigurðardóttur, „Magðalenukökur“, eru svipaðar áherslur. Fortíðin er fyrst og fremst rannsökuð til að varpa ljósi á tilvistarlega stöðu einstaklingsins. Hún grípur til kenninga Walters Benjamins um augnablikið sem kallar fram minningar um fyrri reynslu og veruleika. „Við sjáum fortíðina í nýju ljósi og eitt augnablik erum við á þeim stað sem fortíð og nútíð mætast. Þessi samfundur […] er það sem Benjamin kallar díalektíska mynd.“70 Nútímanum stafar hætta af því að sagan sé einungis notuð til að réttlæta hann með. Það þarf að brjóta upp það ferli til að skapa rými fyrir hið óvænta og hleypa fortíðinni inn. Þessa hugmynd tengir Benjamin við messíasarvonir síðgyðingdóms og nýtir eskatólógíska áherslu ritningarinnar sem veitir rýmið fyrir nýja sýn á söguna og mannlega tilvist. Fortíðinni er mætt sem veruleika sem túlkar samtímann þegar hún ryðst inn í veruleika mannsins og setur tilvist einstaklingsins í nýtt samhengi. Samræða þarf því að eiga sér stað milli samtíðar og fortíðar svo að rými skapist þar sem fortíðin er ekki lengur glataður tími heldur lifandi hluti af nútímanum.71 Í grein Sigrúnar er eskatólógían þannig skilgreind upp á nýtt undir formerkjum sögunnar sem nýraunsæi.
Sigurður Gylfi Magnússon íhugar í grein sinni „Slow“ hvernig skilgreina megi sagnfræðina sem vísindi. Menn hafi of lengi litið til náttúruvísinda í leit að lausn, en nú geti aðferð einsögunnar veitt hana. Meginhugmyndin er sú að kanna „hverskonar þekkingu væri hægt að vinna með þegar ein heimild; skjal bréf, myndverk, ljósmynd og svo framvegis, er til skoðunar og hvort sú þekking sé ekki jafngóð í sínu samhengi eins og í tengslum við stærri heild“.72 Rannsóknin beinist hér að hinu einstaka og vægi þess. Mælikvarðans er að leita í því sem athugað er og tengslum rannsakandans við það. Þessi nálgun á fortíðinni er einungis möguleg ef sagt er skilið við hugmynd manna um stórsöguna. Eðli hennar er að „þvinga fram samfellda atburðarás eða mynd sem hefur upphaf og endi og skýra tengingu milli einstakra þátta. Nægir að líta í eigin barm til að skilja að lífið einkennist af endarlausum mótsögnum og tilviljunum sem ekki verða gerð skil undir forsögn stórsagna.“73 Þessum veruleika sinnir einsagan en félagssagan sem stórsaga er „þvinguð af sjónarhorni valdastéttarinnar“.74 Sigurður telur auk þess að einsagan virði veruleika samtíðarinnar sem mótist af upplausn. Við fall Berlínarmúrsins hafi miðjan horfið sem stórsagan vestan- og austantjalds miðaði allt við. Allskonar hópar og einstaklingar koma nú fram á sjónarsviðið með sín sjónarmið og gildismat. Dæmi um gróskuna á þessu sviði er bloggið að mati Sigurðar.
Í þriðja hluta bókarinnar, Hefðarsvipur, kemur greinin „Minni dauðans“ eftir ritstjóra verksins, þau Hilmu, Jón Þór og Sigurð Gylfa.75 Í henni er rakið hvernig upplausnin kemur m.a. fram í skrifum Tryggva V. Líndals. Hann hefur nýtt sér minningargreinar til að koma hugmyndum og þýðingum á framfæri. Í lokin eru birt nokkur sýnishorn af skrifum Tryggva.
5. Hugleiðing um einsöguna
Bækurnar sem hér hafa verið til umræðu veita óneitanlega góða innsýn í sagnfræðirannsóknir og aðferðafræðideilur á Íslandi síðastliðin 20 ár. Með því að setja umfjöllunina í guðfræðilegt samhengi má segja að fræðimenn stór– eða félagssögunnar leitist við að greina sögulegan veruleika fólks í samhengi fyrstu notkunar lögmálsins. Lögmál samfélagsins og kerfi, ólíkar stéttir og samspil ólíkra samfélagshópa, er viðfangsefnið. Markmiðið er að koma auga á hið almenna, finna lögmál og draga útlínur. Einstaklingurinn og persónulegt líf hans er ekki meginmálið, heldur samfélagið sem hann er hluti af. Aðferð félagssögunnar leiðir til þess að tilvistarlegur vandi manna, angist og ótti, vonir og tilfinningar, eru ekki í brennidepli. Til þessa veruleika mannlífsins er óbeint vísað til, hann loðir svo að segja við umgjörðina. Einsagan beinir aftur á móti sjónum að manninum sem einstaklingi, upplifunum hans og mótun. Tilvistarspurningar og -svör fá sitt rými. Þessi nálgun krefst þess að rannsakandinn eigi í persónulegu samtali við heimildirnar þar sem um er að ræða bréf, dagbækur, ævisögur og aðrar „persónulegar“ heimildir. Rannsakandinn stígur inn á svið innri veruleika mannsins sem flokkast undir aðra notkun lögmálsins, svo notað sé það orðalag lútherskrar guðfræði. Önnur notkunin snýr að manninum sem sambandsveru. Maðurinn á í fernskonar tengslum, við eigið sjálf, Guð, náungann og umheiminn. Önnur notkun lögmálsins greinir þverstæðu og firringu þessara tengsla. Þegar hugað er að þeim í lífi einstaklinga verður rannsakandinn að spegla eigið sjálf í heilmildunum til þess að nálgast efnið. Fortíðin verður hluti samtíðarinnar. Í ljósi þess er ekki óeðlilegt að fyrstu persónu frásögn sé notuð í tíma og ótíma í rannsóknum og framsetningin minni stundum á hugvekju eða prédikun. Í þeim er reynt leitast við að varpa ljósi á samtímann, tilvistarlega stöðu manna í samengi fortíðar sem textar vitna um. Rannsóknin er þannig samtal og útlegging.
Nálgun einsögunnar á sögunni í þessum bókum má því vel lesa sem samtíðargreiningu.
Einsagan og félagssagan þurfa ekki að útiloka hvor aðra, en í þá gröf falla fulltrúar einsögunnar í ritunum. Frá sjónarhóli guðfræðinnar eigum við að greina svið fyrstu og annarrar notkunar lögmálsins en ekki skilja þau sundur. Lögmálið mætir manninum ætíð sem heild og það er fyrst í úrvinnslu reynslunnar sem maðurinn lærir að greina á milli hvað tilheyrir hvoru sviði um sig. Sé hugað að upplausninni í kjölfar falls Berlínarmúrsins sem á að móta samtímann og sú fullyrðing rökstudd að öll gildi séu komin á flot,76 þá má alveg fullyrða hið gagnstæða. Hagkerfi er ekki lengur bundið við þjóðir, heldur heiminn allan, samstarf þjóða hefur stóraukist og sömu siðferðilegu áherslur (sameiginleg gildi) eiga að tryggja aukinn stöðugleika. Nægir hér t.d. að minna á mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna eða þá staðreynd að Amnesty International hafnar hefðarrétti t.d. varðandi umskurð kvenna. Spurning er hvort við lifum ekki á frekar gildishlöðnum tímum þar sem reynt er að setja ramma réttlætis jafnt um alþjóðasamfélagið og persónulegt líf fólks?77 Stöðugt leitast fólk við að koma böndum á fjölbreytileika mannlegs líf með því að skapa honum farveg. Fjölbreytileikinn er eitthvað sem menn vilja vernda sem „mikilvæg menningarverðmæti“.
Styrkleiki félagssögunnar felst einmitt í að sýna fram á hve stöðugt samfélagið er þrátt fyrir allar hræringar. Þegar t.d. yfirlitsverk eins og Kristni á Íslandi er lesið kemur þessi áhersla vel fram.78 Áhersla einsögunnar er nauðsynleg leiðrétting á framsetningu og rannsóknum félagssögunnar sem virðir ekki gildi einstaklingsins sem skyldi. Styrkur einsögunnar er aftur á móti sá að hún hugar að manninum sem einstaklingi, lífi hans og umgjörð, tjáningu hans og upplifun. Þessi nánd við manninn gerir það að verkum að samtal fortíðar og nútíðar verður virkt í persónu rannsakandans. Óneitanlega væri slík rannsókn enn áhugaverðari ef sagnfræðingar stigu skrefið til fulls og glímdu við þann hugarheim og þær tilvistarspurningar sem fólkið sem þeir rannsaka glímir sjálft við.
Leopold von Ranke segir að öll söguskeið séu jafnnálæg Guði og vægi þeirra byggist ekki á því sem leiddi af þeim, heldur liggur í þeim sjálfum.79 Óhætt er að segja að hið sama eigi við um tilvistarspurningar og þau svör sem einstaklingar finna við þeim.
Í ofangreindum rannsóknum fannst mér trúarlegi þátturinn og tjáning fólks með orðfæri úr táknheimi trúarinnar nokkuð rýr. Vissulega er um það fjallað hvernig fólk greinir sig frá trúararfinum (t.d. að fermingarfræðslan hafi verið erfið o.s.frv), en ekki hvernig það tjáir sig með hjálp hans. Nægar eru heimildirnar, prédikanir presta endurspegla t.d. heimssýn fólks í samhengi túlkunar á textum og jarðarfararprédikanir eins prests geta falið í sér lífs- og byggðasögu fólks í mörgum sóknum þar sem ævi hvers sóknarbarns kemur fyrir. Spurning er hvort aðferðafræði einsögunnar geti ekki hjálpað okkur nútímamönnum – ekki síst guðfræðingum – að stíga inn í þennan heim heilmildanna og rjúfa þögn fræðimanna um trúararf þjóðarinnar og tengsl hans við sjálfsmyndir og sjálfssögur nú á dögum.
1. Frá endurskoðun til upplausnar, ritstj. Hilma Gunnarsdóttir, Jón Þór Pétursson og Sigurður Gylfi Magnússon, Reykjavík 2006.
2. Frá endurskoðun til upplausnar, 17.
3. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, Reykjavík 2004.
4. Sigurður Gylfi Magnússon, Sjálfssögur – Minni, minningar og saga, Reykjavík 2005.
5. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 30–31.
6. Um aðgreiningu lögmáls og fagnaðarerindis í guðfræði Lúthers má lesa frekar í: Sigurjón Árni Eyjólfsson, Guðfræði Marteins Lúthers, 87–103.
7. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 22–24.
8. Sigurður byggir nokkuð á bók Georgs G. Iggers, Histography in the Twentieth Century: From Scientific Objectivity to the Postmodern Challenge, Wenleyan University Press 1997; sjá íslenska þýðingu: Sagnfræði á 20. öld – frá vísindalegri hlutlægni til póstmóderniskrar gagnrýni, þýð. Eiríkur K. Björnsson, Ólafur Rastrick og Páll Björnsson, Reykjavík 2004.
9. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 203.
10. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 207.
11. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 211.
12. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 211.
13. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 213.
14. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 216.
15. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 219.
16. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 213.
17. Sigurður Gylfi Magnússon, Sjálfssögur – Minni, minningar og saga, 302.
18. Sigurður Gylfi Magnússon, Sjálfssögur – Minni, minningar og saga, 328.
19. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 230–231.
20. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 188.
21. Hannes Hólmsteinn Gissurarson, Halldór 1902–1932, Reykjavík 2003.
22. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 43.
23. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 53.
24. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 65, sbr. 186.
25. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 81–83.
26. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 93.
27. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 107, 126.
28. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 133.
29. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 140, sbr. 156.
30. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 288–290.
31. Sigurjón Árni Eyjólfsson, „Fjallræðufólkið“, Skírnir, haust 2005, 431–432.
32. Sigurður Gylfi Magnússon, Sjálfssögur– Minni, minningar og saga, 42.
33. Sigurður Gylfi Magnússon, Sjálfssögur– Minni, minningar og saga, 41, 58, 74, 81, 87, 95, 115.
34. Sigurður Gylfi Magnússon, Sjálfssögur– Minni, minningar og saga, 110, 116–121.
35. Sigurður Gylfi Magnússon, Sjálfssögur– Minni, minningar og saga, 130–131; 179–237.
36. Sigurður Gylfi Magnússon, Sjálfssögur– Minni, minningar og saga, 192.
37. Sigurður Gylfi Magnússon, Sjálfssögur – Minni, minningar og saga, 261.
38. Pólitísk sjálfssögurit, réttlætingarrit, áráðursrit, játningarrit, uppgjörsrit, lífferlisrit, sagnarit, fortíðar¬glýjurit, verðmætavörslurit, sjálfsdýrkunarrit, hnattvæðingarrit, lífsreynslusögur, ferðasögur og óbirtar sjálfsævisögur. Sigurður Gylfi Magnússon, Sjálfssögur – Minni, minningar og saga, 134–178; 248–262.
39. Halldór Guðmundsson, Halldór Laxness. Ævisaga, Reykjavík 2004.
40. Sigurður Gylfi Magnússon, Sjálfssögur – Minni, minningar og saga, 280.
41. Sigurður Gylfi Magnússon, Fortíðardraumar – Sjálfsbókmenntir á Íslandi, 27–28; 140; 193–194. Sjálfssögur – Minni, minningar og saga, 88–87; 102; 224.
42. Sigrún Sigurðardóttir, „Magðalenukökur“, Frá endurskoðun til upplausnar, 329.
43. Sigurjón Árni Eyjólfsson, „Er þörf á nyrri guðfræði?“, Skírnir, haust 2006.
44. Hilma Gunnarsdóttur, „Íslenska söguskoðunin“, Frá endurskoðun til upplausnar, (23–110), 25.
45. Hilma Gunnarsdóttur, „Íslenska söguskoðunin“, 53–58; 76.
46. Hilma Gunnarsdóttur, „Íslenska söguskoðunin“, 72–73; 77–78.
47. Hilma Gunnarsdóttur, „Íslenska söguskoðunin“, 109–110.
48. Jón Þór Pétursson, „Tortímandinn“, Frá endurskoðun til upplausnar, (151–207), 151.
49. Jón Þór Pétursson, „Tortímandinn“, 183.
50. Jón Þór Pétursson, „Tortímandinn“, 199.
51. Jón Þór Pétursson, „Tortímandinn“, 201; 206.
52. Sigurður Gylfi Magnússon, „Íslensk sagnfræði 1980–2005“, Frá endurskoðun til upplausnar, (211–260), 219.
53. Sigurður Gylfi Magnússon, „Íslensk sagnfræði 1980–2005“, 228.
54. Sigurður Gylfi Magnússon, „Íslensk sagnfræði 1980–2005“, 248.
55. Sigurður Gylfi Magnússon, „Íslensk sagnfræði 1980–2005“, 249.
56. Davíð Ólafsson, „Milli vonar og ótta“, Frá endurskoðun til upplausnar, (261–277), 264.
57. Davíð Ólafsson, „Milli vonar og ótta“, 274.
58. Davíð Ólafsson, „Milli vonar og ótta“, 275.
59. Davíð Ólafsson, „Milli vonar og ótta“, 277.
60. Jósef Gunnar Sigþórsson, „Úr völundarhúsi afstæðishyggjunnar“, Frá endurskoðun til upplausnar, (279–294), 289, 292–294.
61. Guðrún Lára Pétursdóttir, „Ég veit nokkurn veginn alveg mína framtíð nú“, Frá endurskoðun til upplausnar, (295–311), 297.
62. Guðrún Lára Pétursdóttir, „Ég veit nokkurn veginn alveg mína framtíð nú“, 299.
63. Dagur B. Eggertson, Steingrímur Hermannsson. Ævisaga I–III, Reykjavík 1998–2000.
64. Guðrún Lára Pétursdóttir, „Ég veit nokkurn veginn alveg mína framtíð nú“, 306–307.
65. Guðrún Lára Pétursdóttir, „Ég veit nokkurn veginn alveg mína framtíð nú“, 311.
66. Valdimar Tr. Hafstein, „Menningararfur“, Frá endurskoðun til upplausnar, (313–328), 316.
67. Valdimar Tr. Hafstein, „Menningararfur“, 319.
68. Valdimar Tr. Hafstein, „Menningararfur“, 321.
69. Valdimar Tr. Hafstein, „Menningararfur“, 328.
70. Sigrún Sigurðardóttir „Magðalenukökur“, Frá endurskoðun til upplausnar, (329–347), 331.
71. Sigrún Sigurðardóttur, „Magðalenukökur“, 346.
72. Sigurður Gylfi Magnússon, „Slow“, Frá endurskoðun til upplausnar, (349–370), 353.
73. Sigurður Gylfi Magnússon, „Slow“, 356–357.
74. Sigurður Gylfi Magnússon, „Slow“, 364.
75. „Minni dauðans“, Frá endurskoðun til upplausnar, 373–412.
76. Þessa áherslu má líka sjá hjá Georg G. Iggers, Sagnfræði á 20. öld – frá vísindalegri hlutlægni til póstmóderniskrar gagnrýni, 153–159; Winfried Schulze, Einführung in die Neuere Gechichte, 4. útg., 2002, 40–43.
77. Í þessu samhengi má vísa til pistils Jóns Ólafssonar, „Siðferðileg andstaða og pólitísk stimplun“, Lesbók Morgunblaðsins, 23. ágúst 2006, 4. Þar kemur m.a. fram að gagnrýni og átök á vettvangi dægurmála séu „fyrst og fremst siðferðileg“ en ekki svo pólitísk að hægt sé að flokka í hægri eða vinstri.
78. Sjá ritdóm: Sigurjón Árni Eyjólfsson, „Kristni á Íslandi – Umfjöllun um tímamótaverk“, Kirkjuritið, 2. hefti, 67. árg. 2001, 38–48.
79. Tilvitnað eftir Helmut Seiffert, Einführung in die Wissenschaftstheorie 2, 4. útg., München 1974, 54.
Sigurjón Árni Eyjólfsson