Stafrænt lýðræði eða nýtt ofríki sýndarrýmisins?

Að þessu spyr Slavoj Žižek í grein um tilnefningu Time á manni ársins. Žižek segir að ýkjurnar um frelsi á netinu hylji bæði margbreytileika valdsins og hættuna á því að mörkin á milli þess sem maður er í raunveruleikanum og sýndarveruleikanum verði of óljós.¹

Tímaritið Time útnefndi ekki Ahmadinejad, Chávez, Kim Jong-Il eða nokkurn annan úr hópi góðkunningja (alheims)lögreglunnar sem „Mann ársins 2006“, heldur „þig”: hvert og eitt okkar... sem notar eða býr til efni á netinu. Á forsíðunni var hvítt lyklaborð og spegill í stað tölvuskjás þar sem við, lesendur tímaritsins, gátum séð spegilmynd okkar. Til þess að réttlæta valið vísuðu ritstjórarnir í að áherslan sé að færast frá stofnunum yfir á einstaklinga sem óðum eru að koma aftur upp á yfirborðið í líki borgara í hinu nýja stafræna lýðræði.

Fleira hangir á spýtunni en virðist við fyrstu sýn. Hafi nokkurn tíma verið til hugmyndafræðilegt val þá er það þetta: skilaboðin – nýtt sýndar-lýðræði þar sem milljónir geta átt í beinum samskiptum og skipulagt sig sjálfar, og sneitt þar með hjá miðstýrðu ríkisvaldi – breiða yfir margar óþægilegar gloppur og mikla spennu. Fyrsti og augljósasti þátturinn í kaldhæðninni felst í því að hver sá sem lítur á forsíðu Time sér engan annan sem hann eða hún getur átt í beinu sambandi við – það sem hann eða hún sér er eigin spegilmynd. Það er ekki skrítið að ein helsta heimspekilega tilvísun sýndar-fræðinga sé Leibniz: fer ekki það hvernig við sökkvum okkur í sýndarheiminn saman við smættunina í leibnizíska mónöðu sem, þrátt fyrir að vera „án glugga“ sem myndu ljúka upp ytri veröldinni á beinan hátt, endurspeglar alheiminn í sjálfri sér? Líkist hinn hversdagslegi netvafrari, sem situr einn fyrir framan tölvuskjá, ekki æ meir mónöðu með enga glugga sem opnast út í raunveruleikann, og hittir aðeins fyrir hermilíki raunveruleikans, en er þó sem aldrei fyrr í tengslum við alþjóðakerfið og í sambandi við allan heiminn á sama tíma?

Eitt nýjasta æðið hjá kynlífsróttæklingum er „sjálfsfróunarþon“, atburður þar sem hundruð karla og kvenna gæla við sig í þágu góðgerðarmála. Sjálfsfróunarþon býr til heild úr einstaklingum sem eru tilbúnir að deila með öðrum – hverju? Einverulegri sjálfshyggju sinnar eigin heimsku sælu. Maður getur getið sér til um að sjálfsfróunarþon sé sá kynveruháttur sem hentar samstillingu sýndarrýmisins fullkomlega.

Hér er þó aðeins hálf sagan sögð. Það sem á vantar er að þetta „þú“ sem ber kennsl á sjálfan sig í skjá-ímynd sinni er klofið þegar allt kemur til alls: ég er alltaf annað og meira en skjápersónan mín. Í fyrsta lagi er hinn (frekar augljósi) ofauki minn sem „raunveruleg“ líkamleg persóna hafinn yfir skjápersónu mína: marxistar og aðrir gagnrýnendur benda oft á það hvernig jafnrétti í sýndarrýminu er blekking – það leiðir hjá sér hvers kyns flækjur af toga efnislegrar skipanar mála (auð minn, félagslega stöðu, völd mín eða skortinn á þeim og svo framvegis). Tregðan í raunveruleikanum hverfur á undraverðan hátt í mótstöðulausu sýndarrýminu. Á markaðnum í dag er að finna fjölmargar vörur sem hafa verið sviptar skaðlegu innihaldi sínu: koffínlaust kaffi, fitusnauður rjómi, óáfengur bjór... sýndarveruleiki í sýndarrými er einfaldlega framhald af þessu ferli: hann býr í haginn fyrir raunveruleika sem er sjálfur sviptur kjarna sínum – á sama hátt og koffínlaust kaffi lyktar og bragðast eins og alvöru kaffi án þess að vera kaffi í raun, er skjápersóna mín, þessi „þú“ sem ég sé þarna, allt frá upphafi koffínlaust sjálf.

Á hinn bóginn kemur til ofgnótt af gagnstæðum toga sem er síst þægilegri viðfangs: ofgnótt skjápersónunnar minnar gagnvart mínu „raunverulega“ sjálfi. Þau sem við erum í samfélaginu, persónan sem við gerum úr okkur í félagslegum samskiptum, er alltaf „gríma“ sem felur í sér bælingu á óleyfilegum hneigðum okkar, og það er nákvæmlega í þeim aðstæðum þar sem við „erum bara að leika okkur“, þegar reglunum sem stjórna gagnvirkum samskiptum í „raunverulegu lífi“ okkar er tímabundið slegið á frest, sem við getum leyft okkur að sýna þessar bældu tilhneigingar. Eins og manneskjan sem er getulaus og feimin, en verður að sadískum morðingja og ómótstæðilegum flagara þegar hún spilar gagnvirkan leik í sýndarrýminu. Það er alltof einfalt að halda því fram að þessi sjálfsmynd sé aðeins ímyndaður viðauki, tímabundinn flótti frá getuleysinu í raunveruleikanum. Málið er frekar það að þar sem hann veit að gagnvirki leikurinn í sýndarrýminu er „bara leikur“ getur hann „látið skína í sinn innri mann“, gert hluti sem hann hefði aldrei gert í samskiptum við aðra í raunveruleikanum – sannleikurinn um hann sjálfan kemur fram í skáldskaparbúningi. Sú staðreynd að ég skynji raunverulega sjálfs-ímynd mína sem einberan leik gerir mér kleift að komast hjá þeim hefðbundnu hindrunum sem standa í vegi fyrir því að ég geti raungert „skuggahlið“ mína í raunveruleikanum – „hinu rafræna það-i“ er hér gefinn laus taumur.

Og það sama á við um þá sem ég er í samskiptum við í sýndarrýminu – ég get aldrei verið viss um hverjir þeir eru: eru þeir „raunverulega“ eins og þeir segjast vera, er „raunveruleg“ persóna á bakvið skjápersónuna, er skjápersónan gríma fyrir mergð persóna, ræður sama „raunverulega“ persónan yfir mörgum skjápersónum og ráðskast með þær, eða er ég einfaldlega að fást við stafræna einingu sem er ekki staðgengill fyrir neina „raunverulega“ persónu? Í stuttu máli, notenda-viðmót („inter-face“) þýðir einmitt það að samband mitt við Hinn er aldrei augliti-til-auglitis („face-to-face“), að því er alltaf miðlað í gegnum stafrænt gangvirki sem byggt er upp eins og völundarhús: ég „fletti“, ég ráfa um í þessu óendanlega rými þar sem skilaboðin flæða viðstöðulaust án þess að eiga sér einhvern tiltekinn áfangastað, á meðan Heildin – þessi umfangsmikli „kliður“ rafrása – verður að eilífu handan þess sem ég get hugtekið. Ranghverfan á hinu beina lýðræði í sýndarrýminu er þetta óskipulega og órofa magn skilaboða og hringrás þeirra sem ég gæti aldrei náð utan um jafnvel þótt ég beitti ímyndunaraflinu til hins ítrasta – Immanúel Kant hefði kallað þetta hið háleita sýndarrými.

Fyrir um áratug birtist frábær bresk bjórauglýsing. Í fyrsta hluta auglýsingarinnar er velþekkt ævintýraminni sett á svið: stúlka gengur meðfram á, kemur auga á frosk, tekur hann varlega í kjöltu sér, kyssir hann, og eins og fyrir kraftaverk breytist froskurinn í fallegan ungan mann. Sögunni lýkur hins vegar ekki hér: ungi maðurinn lítur girndaraugum á stúlkuna, dregur hana til sín, kyssir hana – og hún breytist í bjórflösku sem hann heldur sigri hrósandi í hendi sér... Stúlkan lætur sig dreyma um froskinn sem er í raun ungur maður, en manninn dreymir um stúlkuna sem er í raun bjórflaska: í huga konunnar getur ást hennar og umhyggja (sem kossinn gefur til kynna) breytt froski í fallegan mann, í huga mannsins snýst málið um að gera konuna að því sem sálgreiningin kallar „íhlutur“,það sem býr í þér og veldur því að ég þrái þig. (Augljós femínísk athugasemd væri að sjálfsögðu á þá leið að það sem konur verða vitni að í hversdagslegri upplifun af ást er í rauninni andstæða þessa: maður kyssir fallegan ungan mann og eftir að maður verður of náin honum – þegar það er orðið of seint – tekur maður eftir því að hann er raunar froskur...)

Þessi undarlega mynd af froski að faðma bjórflösku ásækir þar með hið raunverulega par karls og konu. En það sem nútímalist setur á svið er einmitt þessi undirliggjandi vofa: maður getur auðveldlega ímyndað sér mynd af málverki í anda Magritte sem sýnir frosk að faðma bjórflösku, með titlinum „Maður og kona“ eða „Fyrirmyndarparið.“ (Hugrenningatengslin við hið fræga súrrealíska verk „dauður asni á píanói“ eiga hér fullan rétt á sér.) Ógnin af duflinu í sýndarrýminu felst í grundvallaratriðum í þessu: þegar maður og kona eiga þar í gagnkvæmum samskiptum, getur vofa frosksins að faðma bjórflösku ásótt þau. Þar sem hvorugt þeirra er meðvitað um það, getur þetta ósamræmi á milli þess sem „þú“ raunverulega ert og þess sem „þú“ virðist vera í stafrænu rými fætt af sér grimmdarlegt ofbeldi.

Steinar Örn Atlason þýddi

1. Þessi grein er lengri útgáfa greinar sem birtist í The Guardian þann 30. desember og er birt með góðfúslegu leyfi höfundar. Björn Þorsteinsson á miklar þakkir skildar fyrir yfirlestur og athugasemdir. – þýð.

Slavoj Žižek

Til baka

yfirlit frétta