Frigg og Freyja

Bókin „Frigg og Freyja“ er byggð á meistararitgerð höfundar í þjóðfræði í Háskóla Íslands. Helstu rannsóknarspurningar sem lagt er upp með eru: Eiga Frigg og Freyja sameiginlegar rætur? Ef svo, hverjar eru þær rætur? Ef ekki, hverjar eru rætur þeirra hvorrar fyrir sig? Til þess að svara þessum spurningum, skoðar höfundur margar tegundir af heimildum um þessar gyðjur: 1) fornleifar frá ýmsum tímabilum, sem hafa með gyðju- og frjósemisdýrkun að gera, 2) örnefni í Skandinavíu sem tengjast Frey, Freyju og Nirði (þessum kafla fylgja svæðiskort, sem sýna dreifingu þeirra örnefna), 3) margvíslegar textaheimildir: bæði þær, sem eru yfirleitt ekki kunnugar almenningi, til að nefna fornháþýsku særingaþuluna frá Mersenburg og latneska og gríska texta, á borð við Germaníu Tacitusar, rit Pulusar Diaconusar og fleiri. Einnig texta, sem eru fleirum kunnugir, eins og Sæmundar-Edda og rit Snorra Sturlusonar. Upplýsingar sem lesa má útúr þeim heimildum, eru margbrotnar og stundum mótsagnakenndar, einkum þegar um texta er að ræða, og það virðist ekki hægt að fá nokkra heilsteypta og kerfisbundna ímynd viðkomandi gyðjunum. Það bætir ekki úr skák að margar heimildir eru ekki nægilega traustar: upplýsingar um einstök goð sem voru skráðar eftir kristnitöku, gætu brenglast, týnst, og sumum þeirra e.t.v. breytt viljandi, svo að þær samræmist ríkjandi hugmyndakerfi. Samt útilokar höfundurinn ekki, að verið gæti, að upprunalega hafi ekkert heilsteypt kerfi verið til varðandi eðli Freyju eða Friggjar, og á mismunandi stöðum voru ólíkar hugmyndir uppi. (sjá t.d. bls. 183).

Fimmti kafli bókarinnar, sem heitir „Af einni rót?“ er einskonar hápunktur bókarinnar. Þar er gerð grein fyrir því sem Freyja og Frigg eiga sameiginlegt. (En þær eiga báðar fjaðraham, skv. flestum heimildum; báðar eru þjakaðar af harmi - þó önnur þeirra syrgi son sinn og hin elskhuga); báðar eru í nánum tengslum við Óðinn; nöfn beggja eru oft notuð í kenningum í merkingunni „kona“). Þá er einnig gerð grein fyrir því sem ólíkt er með þeim. Og það er, að þær tilheyra hvor sinni goðaætt (eins og kunnugt er, er Frigg kennd við Æsi og Freyja við Vani). Þær eiga svo mismunandi fylgidýr. (Hér fylgir skemmtilegur undirkafli um ketti sem beitt er fyrir vagn Freyju - og hliðstæður þeirra í goðafræðum indóevrópskra þjóða). Aðalmunurinn felst þó í ólíkum hlutverkum: í flestum skrifuðum heimildum kemur Frigg fram sem siðprúð eiginkona og móðir, en Freyja er sjálfstæð og óháð (sem gerir hana reyndar svo vinsæla í goðfræðirannsóknum sem tengjast feminísku sjónarhorni).

Ef nöfn gyðjanna beggja eru skoðuð frá orðsifjafræðilegu sjónarhorni, kemur í ljós, að þrátt fyrir að þau hljómi svipað, er uppruni þeirra ólíkur. Nafnið FREYJA tengist frumgermanska orðinu *fraujon, sem er afleitt af indógermanskri rót *pro- í merkingunni „fyrstur, fremstur, sannur“. (Nafnið þýðir þannig „sú fremsta, drottning, frú“). FRIGG hins vegar er leitt af hinni forngermönsku rót *frijjo; sbr. fornindverska priya = „eiginkona“. Höfundur gefur þá eftirfarandi skýringu á ruglingi á nöfnunum í seinni tíð: „Öll upprunaorðin … eru hljómlík að nokkru leyti þó að slíkt sé ekki réttlæting fyrir merkingablöndun eða -ruglingi. En ef merkingarhugmyndir taka að skarast getur ýmislegt farið af stað. Gera má ráð fyrir að „eiginkona“ eða „hin elskaða“ hafi þann sess að vera fremst í röð, efst á lista, fyrst. Þannig gætu þessi orð merkingablandast án þess að vera skyld…” (bls. 227).

Niðurstaða og svar við spurningunni sem sett var fram í upphafi bókar er það, að upprunalega eru Freyja og Frigg tvær sjálfstæðar gyðjur, ekki runnar undan sömu rifjum. Þær hafa líklega báðar verið frjósemisgyðjur, en hvor í sínum heimshluta. Enda eru þær kenndar við tvær ólíkar goðaættir, og algeng túlkun er sú að trú á Vani (sem eru tengdir jörðinni, óbeislaðri náttúru og frjósemi) eigi sér eldri sögu á Norðurlöndum, en trú á Æsi (sem tengjast frekar menningu, hernaði og stéttaskiptingu, og eru himingoð frekar en jarðargoð) hafi komið seinna. Þannig er skiljanlegt, að hlutverk gyðjanna fóru að skiljast að. Það að Frigg væri úthlutað hlutverki móður og eiginkonu er þó að nokkru leyti á ábyrgð þeirra sem skráðu goðsögurnar, en það var aðallega gert eftir kristnitöku, og eiginkona æðsta goðsins, sem harmar syni sína virtist passa vel inn í kristilega ímynd um hlutverk kvenna. Ímynd Freyju virðist á móti flóknari en trú á hana reyndist sterk og hélt velli lengi vel eftir kristnitöku á Norðurlöndum. Það má líka nefna að fleiri sjálfstæðar sögur hafa varðveist um Freyju, heldur en um Frigg.

Er kemur að uppruna goðadýrkunnar, leggur höfundur bókarinnar megináherslu á samfélagslega þætti, að menn hafi ávallt skapað sér goð í sinni mynd, og gefur til kynna að úr trúarsiðum megi lesa margt út úr um ríkjandi hugafar á tilteknum tímabilum í sögu mannkynns. Í formála segir Ingunn að hún aðhyllist ekki neinar trúarskoðanir, og þessa játningu má túlka sem vott um hlutleysi rannsóknarinnar. (Þ.e.a.s. að vísindamaðurinn er í þessu tilviki laus við flestar hugsanlegar fyrirfram myndaðar skoðanir á eðli heiðninnar en þær síast stundum inn í rit fræðimanna, og dæmi um það má finna í rannsóknaryfirliti við upphafi bókarinnar). Samt rakst ég á eina staðhæfingu í bókinni sem kom mér spánskt fyrir sjónir: „Í yngri akuryrkjusamfélögum hafi … meiri áhersla verið lögð á frjósemisdýrkun af einhverju tagi… Ekki er vitað hvort goðum þessum hafi verið gefin nöfn líkt og tíðkaðist síðar á öldum…“ (bls. 186). Ég kannast nefnilega ekki við nein samfélög þar sem átrúnaðargoð eru eða voru nafnlaus, enda eru þau oftast hugsuð sem persónur og einstaklingar, en það væri erfitt að dýrka þann sem á sér ekki nafn. Kannski var átt við það, að við vitum ekki hvaða þau goðanöfn það voru?

Uppbygging bókarinnar einkennist af endurtekningum og samantekt á mismunandi stigum rannsóknarinnar, og í lok hvers kafla má finna endursögn á helstu atriðum sem nefnd hafa verið. Slíkar endursagnir eru ekki óalgengar í fræðiritum, og þótt hér sé e.t.v. farið aðeins yfir strikið varðandi fjölda þeirra, vil ég samt ekki telja þetta galla á bókinni: tíð samantekt í lok hvers kafla getur verið gagnlegt fyrir fræðimenn, sem vilja kynna sér efni bókarinnar í smáatriðum, en hafa þó ekki tíma til að lesa hana spjaldanna á milli.

Þð má nefna að lokum, að helstu niðurstöður rannsóknarinnar hafa verið kynntar fyrir íslenskum fræðimönnum löngu áður en bókin var gefin út en Ingunn hefur nokkrum sinnum flutt fyrirlestra um Frigg og Freyju í Háskóla Íslands og víðar.

Ingunn Ásdísardóttir. Frigg og Freyja. Kvennleg goðmögn í heiðnum sið. Hið íslenska Bókmenntafélag. ReykjavíkurAkademían. Reykjavík 2007. 349 bls.

Olga Markelova

Til baka

yfirlit frétta