13. júní 2007 18:58

Dómur yfir hverjum?

„Samræða“ í dómnefndaráliti eftir Sigurð Gylfa Magnússon

Á dögunum var dómnefndaráliti til að meta hæfi rita Sigurðar Gylfa Magnússonar sagnfræðings til doktorsprófs lekið út í fræðasamfélagið áður en það hafði fengið formlega afgreiðslu hugvísindadeildar. Sigurður Gylfi birtir það hér í heild sinni. Að auki skýrir hann einstaka þætti þessa sérkennilega máls sem varpar áhugaverðu ljósi á vinnubrögð í háskólasamfélaginu.

Á undanförnum árum hef ég greint virkni háskólasamfélagsins í hinni fræðilegu og opinberu umræðu með margvíslegu móti. Ég hef reynt að skilja út á hvað hún hefur gengið og eftir hvaða leiðum hún hafi hlykkjast. Að auki hef ég tekið þátt í samræðunni innan háskólasamfélagsins síðustu 15 árin. Til að gera langa sögu stutta, hef ég verið þeirrar skoðunar að víða sé pottur brotinn í háskólum um allan heim, að akademían sé ekki sá frjói akur nýrra hugmynda og hugsana sem hún ætti að vera. Þessa skoðun ræði ég ítarlega í nýrri bók sem kom út hinn 7. maí sl. og heitir Sögustríð. Greinar og frásagnir um hugmyndafræði. Þar er því til dæmis haldið fram að svo sérkennilega vilji til að virkasti vettvangur fræðilegrar „rökræðu“ innan Háskóla Íslands sé að finna í dómnefndarálitum um starfsumsóknir, en óþarft er að lýsa fyrir háskólafólki þeim eyðingarmætti sem þau hafa haft í mörgum tilfellum.

Þverstæða ofangreindrar yfirlýsingar byggir á þeirri staðreynd að öll fræðileg umfjöllun innan Háskólans er mörkuð af tilvist þessara dómnefndaálita með einum eða öðrum hætti. Eftir að dómnefnd hefur komist að sinni niðurstöðu þar sem verk vísindamanna eru á stundum vegin og léttvæg fundin er lítil hætta á að þeir sem sitja í súpunni hafi geð í sér eða löngun til að taka upp eðlilegt samstarf eða rökræður við þann sem áður hefur fellt dóma um lífsstarf hans eða hennar. Fyrir bragðið mara sumar háskóladeildir og -skorir í hálfu kafi, ófærar um að leggja fram fræðilega dagskrá sem eitthvað kveður að. Rökin fyrir þessari skoðun eru veigamikil eins og ég reifa í bókinni Sögustríð.

Nýjasta tilraun mín til þess að stuðla að samræðu í háskólasamfélaginu byggðist á þeim óvenjulega gjörningi að leggja fram stórt rannsóknarverkefni til doktorsvarnar við hugvísindadeild Háskóla Íslands. Rannsóknarverkefnið hafði ég verið með í smíðum í einn og hálfan áratug með hléum og niðurstaðan birtist í tveimur bókum sem nefnast Fortíðardraumar. Sjálfsbókmenntir á Íslandi (2004) og Sjálfssögur. Minni, minningar og saga (2005) og töldu saman tæplega eitt þúsund blaðsíður. Þessi ákvörðun mín að leggja fram ofangreint rannsóknarverkefni til doktorsvarnar er óvenjuleg þar sem ég hafði fyrir doktorspróf frá bandarískum háskóla frá 1993 og fullunna doktorsritgerð sem fjallaði um alþýðumenningu á Íslandi. Ástæðan fyrir því að ég fór af stað með þá hugmynd að leggja nýju bækurnar tvær í mat hugvísindadeildar Háskóla Íslands var sú að ég sá ekki aðra leið færa til að koma þeim á dagskrá háskólasamfélagsins; afgerandi vettvang fyrir slíka umræðu skorti nær algerlega. Ég sá fyrir mér að með þessu móti væri hægt að knýja á um að verkin væru tekin til umfjöllunar og um leið væri efnt til áhugaverðrar umræðu um allt það nýjasta í hugvísindum. Báðar bækurnar fjalla nefnilega um þau umskipti sem orðið hafa á háskólasamfélaginu hin síðari ár, tekið er heildstætt á efni sem hefur verið ofarlega á baugi í hinum fræðilega heimi árum saman og varpað er fram nýstárlegum hugmyndum um framvindu fræðasviðsins. Ég þóttist fullviss (ásamt vinum og samverkamönnum) að efnið gæti orðið mikilvægt innlegg í samræðuna í háskólasamfélaginu, en það er einmitt bein skilgreining á því hvernig doktorsritgerðir eiga að vera.

Samkvæmt lögum og reglum Háskóla Íslands frá árinu 2000 segir eftirfarandi í 69. grein sem fjallar um doktorspróf án undangengis formlegs náms: „Doktorspróf er fólgið í samningu ritgerðar eða ritgerða og munnlegri vörn. […] Til doktorsritgerðar eru gerðar kröfur um vísindaleg vinnubrögð og frumlegt framlag doktorsefnisins til viðkomandi vísindagreinar. Ritgerðin skal dæmd og varin samkvæmt reglum háskólans um doktorsritgerðir og doktorsvörn.“ Með hliðsjón af þessari grein var ég sannfærður um að rannsóknarverkefni mitt ætti erindi og stæðist þær kröfur sem gerðar væru til slíkra verka.

Ég lagði verkið formlega fram til hugvísindadeildar Háskóla Íslands með bréfi dagsettu 15. ágúst 2006. Síðar var farið fram á að ég tæki saman rökstuðning fyrir því að bækurnar tvær kæmu úr sömu rannsókninni. Þetta gerði ég með stuttri greinargerð sem send var deildarforseta hugvísindadeildar, Oddnýju Sverrisdóttur, hinn 25. október 2006. Eftir það heyrði ég ekkert frá Háskólanum en fékk vitneskju um það á förnum vegi að búið væri að skipa dómnefnd sem í voru Loftur Guttormsson sagnfræðingur og prófessor við Kennaraháskóla Íslands (formaður), Gunnþórunn Guðmundsdóttir bókmenntafræðingur og aðjúnkt við Háskóla Íslands og Sigríður Matthíasdóttir sagnfræðingur og sjálfstætt starfandi fræðimaður. Síðar var því einnig hvíslað að mér að Sigríður hefði dregið sig út úr nefndinni og inn hefði komið Einar Hreinsson sagnfræðingur og starfsmaður menntamálaráðuneytisins.

Framvinda málsins var óvenjuleg. Ég fékk nefnilega upphringingu frá félaga mínum og kollega, Jóni Ólafi Ísberg, sem sagði mér þau tíðindi að Einar Hreinsson sagnfræðingur hefði sagt sér á förnum vegi að búið væri að fella dóm um verk mín og að dómnefndin hefði komist að þeirri niðurstöðu að þau væru ekki tæk til doktorsvarnar. Mér brá við þessar fregnir, fannst óþægilegt að fá vitneskju um málið á þennan hátt og taldi lekann bera vott um trúnaðarbrot sem kastaði rýrð á störf nefndarinnar. Að áeggjan góðra manna var ég hvattur til að fá mér lögfræðing og benda á trúnaðarbrotið með formlegum hætti auk þess að mótmæla skipan formanns nefndarinnar Lofts Guttormssonar þar sem við höfðum átt í óvenju hörðum fræðilegum deilum um nokkurra ára skeið. Að mati þeirra sem ég leitaði til taldist hann örugglega vanhæfur til að fjalla um verk mín í ljósi fyrri samskipta okkar á fræðasviðinu. Minna má á að ég fékk aldrei formlega tilkynningu um skipan dómnefndarinnar og átti þess vegna ekki kost á að mótmæla samsetningu hennar. Til að gera langa sögu stutta þá boðsendi lögfræðingur minn, Dögg Pálsdóttir hrl., bréf til deildarráðs hugvísindadeildar þar sem þess var krafist að dómnefndaráliti nefndarinnar yrði vísað frá en ný nefnd skipuð til þess að fara ofan í saumana á rannsóknarverki mínu af aðilum sem teldust til þess hæfir (sjá bréf Daggar Pálsdóttur aftan við þessa grein í viðauka).

Deildarráð hugvísindadeildar tók erindi mitt til efnislegrar umfjöllunar á fundi sínum 9. maí 2007 og vísaði því aftur til sagnfræðiskorar Háskóla Íslands eftir því sem fram kemur í fundargerð ráðsins. Farið var fram á að meðlimir sagnfræðiskorar rökstyddu val sitt á Lofti Guttormssyni í nefndina. Skorin hittist 11. júní 2007 að því er fregnir herma, en lauk ekki erindi sínu á þeim fundi. Hún mun víst hittast aftur næstu daga og ganga frá sínum enda málsins.

Þegar þarna var komið sögu voru um það bil 30 manns innan hugvísindadeildar Háskóla Íslands sem höfðu dómnefndarálitið undir höndum. Ég var hins vegar ekki í þeirra hópi. Ekki leið á löngu þar til dómnefndarálitinu var „lekið“ til mín úr ýmsum áttum og ég gat ekki betur séð en að það gengi manna á milli í háskólasamfélaginu. Í það minnsta fékk ég það frá fólki sem átti ekki að hafa það undir höndum ef allt hefði verið með felldu. Af þeim sökum hef ég ákveðið að birta þessa grein hér á Kistunni með umræddu dómnefndaráliti þó svo að deildarráð hugvísindadeildar hafi ekki afgreitt það á formlegan hátt. Það er því ekki ljóst hvort dómnefndarálitinu verður vísað frá eða það látið standa þegar þessi orð eru rituð.

Um þetta dómnefndarálit ætla ég ekkert að segja í bili að minnsta kosti en birti það hér með undirskrift formanns nefndarinnar Lofts Guttormssonar, Gunnþórunnar Guðmundsdóttur og Einars Hreinssonar. Áhugasömum gefst hér færi á að meta stöðu þekkingarinnar í hugvísindum um mitt ár 2007, aðallega þó hvernig „akademísk helgisiðafræði“ eru stunduð! Ég vil hvetja lesendur til að velta fyrir sér hvað góð doktorsritgerð þarf að hafa upp á að bjóða til þess að teljast tæk til varnar á vettvangi Háskóla Íslands þegar þessi skrif þremenninganna eru metin. Ég vil einnig benda á að hægt er að bera dómnefndarálitið saman við þau viðhorf sem koma fram í Skírnisgreinum Lofts Guttormssonar frá 2001 (hausthefti) og 2003 (hausthefti) þar sem hann steig fram og gagnrýndi harðlega skrif mín og hugmyndir. Í þessu sambandi má sannarlega velta fyrir sér hvort formaður dómnefndarinnar geti talist hæfur og óhlutdrægur þegar meta á rannsóknarverk eins og það sem ég lagði fram til doktorsvarnar í ágúst á síðasta ári!

Álit dómnefndar til að meta hæfi rita Sigurðar Gylfa Magnússonar sagnfræðings til doktorsprófs

Undirrituð voru með bréfi, dags. 30. nóv. sl., skipuð í dómnefnd til að meta hæfi rita Sigurðar Gylfa Magnússonar sem hefur lagt fram ritin Fortíðardraumar. Sjálfsbókmenntir á Íslandi og Sjálfssögur. Minni, minningar og saga, ásamt yfirlitsritgerð og umsókn um að þreyta doktorspróf á grundvelli þeirra til doktorsvarnar.

Umrædd rit lagði höfundur fram til doktorsvarnar 15. ágúst 2006 með vísun í 69. grein reglna fyrir Háskóla Íslands nr. 458/2000 um doktorspróf án undangengins skipulegs náms.

Auk ritanna tveggja fékk dómnefnd í hendur bréf umsækjanda, dags. 25. okt. sl., til forseta Hugvísindadeildar ásamt yfirlitsritgerð, alls 8 bls.

Tvö rit
Af fyrrnefndu bréfi er ljóst að eftir að Sigurður Gylfi Magnússon (hér á eftir nefndur höf.) lagði fram umsókn sína barst honum ábending eða ósk um að hann gerði grein fyrir samhengi ritanna tveggja sem umsókn hans byggðist á. Ábendingin mun hafa verið gefin með vísun til eftirfarandi ákvæðis í 69. gr. reglna um Háskóla Íslands:

Nú leggur sá er æskir að taka doktorspróf fram fleiri ritgerðir en eina, og verða ritgerðir þá að varða sama meginrannsóknarsvið og mynda nokkra heild. Þegar svo stendur á, skal semja sérstaka yfirlitsritgerð, þar sem dregið er saman efni hinna einstöku ritgerða og settar fram heildarályktanir.

Umræddri ábendingu eða ósk svaraði höf. með áðurnefndu bréfi til forseta Hugvísindadeildar, dags. 25. okt. sl., ásamt yfirlitsritgerð. Í bréfi sínu tekur höf. fram að bæði ritin séu „niðurstöður úr sömu rannsókn sem unnin var á árunum 1994–2005. Af hagkvæmis [svo!] ástæðum tók ég þann kostinn að gefa bækurnar út í tvennu lagi en síðari bókin kom út í beinu framhaldi af hinni fyrr[i]“ (bls. 1). Samkvæmt þessu virðist höf. upphaflega ekki hafa talið sig bundinn af ákvæði 69. gr. um samningu eiginlegrar yfirlitsritgerðar. Sú „yfirlitsritgerð“, sem hér er á ferðinni og um getur í skipunarbréfi nefndarinnar, er að langmestu leyti beinar tilvitnanir í þrjá kafla ritanna tveggja. Efnislega eykur ritgerðin engu við það sem stendur í sjálfum ritunum nema hvað höf. gefur „vísbendingu um niðurstöður bókanna ... “ (bls. 3) með því að birta orðrétt ákveðinn hluta af næstsíðasta meginkafla Sjálfssagna (bls. 248–257). Hann tekur jafnframt fram í lokin að í ritunum sé „forðast að komast að einhverri einhlítri niðurstöðu um efnið, heldur er reynt að sýna það í fjölbreyttu ljósi ...“ (bls. 8).

Það sem segir í tilvitnuðu bréfi höf. til deildarforseta og í yfirlitsritgerð samrýmist því sem hann segir í inngangskafla að Sjálfssögum (bls. 22) að bæði ritin myndi til samans „... niðurstöður margra ára rannsókna á stöðu og gildi persónulegra heimilda.“ En benda verður á að á öðrum stað, í inngangskafla Fortíðardrauma (bls. 31), leggur höf. jafnframt áherslu á að bækurnar séu „tvö sjálfstæð verk. Þær standi einar og sér án þess að nauðsynlegt sé að tengja þær saman ...“. Þannig eru skilgreiningar höf. á tengslum ritanna tveggja innbyrðis nokkuð misvísandi. Það blasir raunar við, miðað við alla gerð ritanna, að hér er um tvö sjálfstæð ritverk að ræða, með sérstakri heimilda- og nafnaskrá fyrir hvort rit um sig.

Til viðbótar er vert að benda á tvennt sem kalla má óvenjulegt um sjálfstætt höfundarverk. Í Fortíðardraumum eru birtar tvær skrár sem tveir höfundar hafa unnið upp á eigin spýtur. Hin fyrri er skrá Móniku Magnúsdóttur um útgefnar sjálfsævisögur og skyldar bókmenntir frá upphafi til ársins 2004 (bls. 353–404), hin síðari skrá Kára Bjarnasonar um sjálfsævisögur í handritum (bls. 405–411). Þá fékk höf. ritstjóra að hvorum hluta verksins um sig; Guðmundur Hálfdanarson prófessor er skráður gestaritstjóri fyrra ritsins (sbr. I, s.10) og Soffía Auður Birgisdóttir bókmenntafræðingur gestaritstjóri síðara ritsins (ritstýrði því að sögn „af festu“ (bls. 381)).

Af framangreindu á vera ljóst að sitthvað orkar tvímælis um þann skilning höf. að ritin tvö myndi eitt samstætt rannsóknarverk hvers niðurstöður hafi verið birtar í tveimur sjálfstæðum hlutum. Þó má fallast á þennan skilning og samkvæmt því verður verkið metið hér á eftir sem afrakstur heildstæðrar rannsóknar.

Í þessari álitsgerð verður fyrst gerð grein fyrir viðfangsefni rannsóknarinnar og uppbygging ritverksins, síðan er fjallað um eintaka þætti verksins og loks lagt heildarmat á það.

Viðfangsefni og uppbygging
Viðfangsefni rannsóknarinnar lýsir höf. þannig:

Verkið hefur þrjár hliðar: Í fyrsta lagi eru heimildir sem tengjast sjálfinu skilgreindar og markvisst sýnt fram á tengsl og skyldleika þeirra á milli. Í öðru lagi er dregið fram hvernig fræðimenn hafa meðhöndlað persónulegar heimildir á nítjándu og tuttugustu öld í hug- og félagsvísindum. Í þriðja lagi er leitað inn á við og kannað hvernig minnið starfar og hvernig minningar varðveitast. Spurt er hvað þýðingu minnisumræðan kunni að hafa fyrir rannsóknir í sagnfræði og fleiri greinum hugvísinda nú við upphaf nýrrar aldar. (Fortíðardraumar [merkt I hér á eftir) s. 15–16).

Höf. bætir því við að verkið sé „ekki aðeins rannsókn á þróun sjálfsins heldur einnig fræðileg sjálfsævisaga mín þó að sá hluti sé ekki áberandi í verkinu“ (I, bls. 16).

Fyrra ritið, Fortíðardraumar. Sjálfsbókmenntir á Íslandi (Rv. 2004), tekur, auk inngangs (1. Sögur í sögum), fjóra meginkafla: 2. Sjálfsbókmenntir á tuttugustu öld (bls. 33–130) þar sem ólíkir flokkar svonefndra sjálfsbókmennta eru skilgreindir; 3. Orð, hugsun – sjálf (bls. 131–190) þar sem fjallað er um ólíkar heimildir tengdar sjálfinu og um nýjustu birtingarmyndir sjálfstjáningar; 4. Fræði sjálfsins (s. 191–221) þar sem fjallað er um hvernig fræðaheimurinn hefur helst nálgast sjálfsbókmenntir á tuttugustu öld; 5. Sögur úr samtímanum (bls. 237–298) þar sem fjallað er um „öll þau öfl sem koma við sögu í sjálfsbókmenntum“ og hagsmunir þeirra greindir; 6. Sjálfið í sögum (bls. 299–309) sem er lokakafli. Þar á eftir koma skrárnar tvær eftir Móniku Magnúsdóttur og Kára Bjarnason sem getið er að framan.

Síðara ritið, Sjálfssögur. Minni, minningar og saga (Rv. 2005) (merkt II hér á eftir) geymir, auk inngangs (1. Fortíðardraumar samtímans), fjóra meginkafla: 2. Sjálfið í tíma og rúmi þar sem sjálfið er „sett í samhengi nývæðingarkenningarinnar um mótun sjálfsverunnar“ (II, bls. 21). 3. Einstaklingur í orði (bls. 23–96) þar sem ræðir um hvers konar vitnisburð sé að finna í sjálfsævisögum og traustleika þeirra. 4. Minni og minningar – kyngervi í texta (bls. 179–262); hér er fjallað um hvernig höfundur sjálfsbókmennta muna atburði og einstaklinga og hvernig slíkar minningar eru nýttar sem og um kynjamun innan sjálfsbókmenntahefðarinnar. 5. Samræða hins sjálfhverfa (bls. 263–286) er niðurstöðukafli. Á eftir (bls. 287–361) kemur löng skrá yfir hugtök og hugtakapör í hugvísindum sem hefur að geyma skilgreiningar höf. á þeim. Loks (bls. 362–368) er skrá yfir „hugtök í starfrófsröð eftir tungumálum“.

Úrdráttur á ensku, heimildaskrá og nafnaskrá fylgir báðum ritunum.

Mat á einstökum þáttum

1. Bygging verksins
Sé litið á verkið sem heildstæða rannsókn sem á að teljast tæk til doktorsvarnar, koma fram alvarlegir ágallar á uppbyggingu þess og skipan efnisþátta. Efnislega eru ekki skýr mörk milli hinna tveggja hluta verksins. Til dæmis er umfjöllun um félagslegt baksvið sjálfsbókmennta eins og kvöldvökuna að finna í báðum hlutunum án þess að ljóst sé hvað ræður skiptingu. Ekki er að finna sameiginlega markmiðssetningu fyrir rannsóknina í heild heldur frekast fyrir hvorn hluta verksins um sig. Hið sama er að segja um umfjöllun um tengsl viðfangsefnisins við þau fræðasvið sem höf. kennir rannsóknina við. Í báðum hlutum verksins eru aftarlega kaflar þar sem rakin er annars vegar fjölmiðlaumræða um nýútkomnar ævisögur (I, bls. 237–298) og hins vegar gerð grein fyrir skoðun höf. á gagnrýni í fjölmiðlum um sömu ævisögur ásamt einni nýútkominni skáldsögu (II, bls. 263–286). Hér er á ferðinni eins konar „debattinnlegg“ sem stendur í mjög lauslegu sambandi við viðfangsefni rannsóknarinnar að öðru leyti og samrýmist, hvorki að formi né efnistökum, þeim kröfum um fræðileg vinnubrögð sem gera verður til doktorsritgerðar. Síðarnefnda innleggið, „Samræða hins sjálfhverfa“, skipar samt sess niðurstöðukafla, þ. e. hins sjötta og aftasta, í síðari hluta verksins. En athygli vekur að í yfirlitsritgerð sinni vísar höf. í fimmta kafla þessa síðari hluta verksins (bls. 248–257) í því skyni að gefa „vísbendingu um niðurstöður bókanna ...“. Eins og allt er í pottinn búið velkist lesandi í vafa um hvar hann á að ganga að niðurstöðum rannsóknarinnar.

2. Fræðilegur metnaður, efnistök og úrvinnsla
Höf. fjallar um sjálfsævisögur og ævisögur í víðu samfélags-, menningar- og bókmenntalegu samhengi; jafnframt leitast hann við að tengja nýtingu þessa víðfeðma heimildaflokks við stefnur og strauma í sagnfræði og ýmsum öðrum hugvísindum. Í verkinu er lagt upp með þverfaglega nálgun og er það gert af miklum metnaði. Við blasir að höfundur sýnir mikinn fræðilegan metnað með þessu verki.

Það getur tvímælalaust verið mjög frjótt að beita þverfaglegu sjónarhorni við rannsóknir á þeim bókmenntategundum sem verkið snýst um. Kemur þar ýmislegt til; í fyrsta lagi eru þessi bókmenntaform, sjálfsævisögur og ævisögur, sjálf á mörkum greina – oft talað um að þau falli milli skáldskapar og sagnfræði; í öðru lagi hafa margar fræðigreinar kannað sjálfsævisöguleg skrif og ævisöguleg og má þar nefna bókmenntafræði, heimspeki (t.d. hugmyndir um sjálfið), sálfræði (t.d. minni, sjálf) og sagnfræði. En hér eru verulegir ágallar á efnistökum og úrvinnslu höf. sem rýra mjög gildi verksins. Í raun er ekki um eiginlega þverfaglegt sjónarhorn að ræða hjá höf. því að aðrar fræðigreinar en sagnfræði eru lítt ræddar. Lítið er þannig rætt um hugmyndir bókmenntafræðinga um fyrrgreind bókmenntaform, ekkert um heimspekikenningar um sjálfið, ekkert er minnst á kenningar sálfræðinga um minnið, svo að dæmi séu tekin. Í textanum ræðir víða um „fræðimenn“, „hugvísindi“ o.fl. þess háttar á almennum nótum. Slíkt er mjög villandi þar sem augljóslega er hér í mörgum tilvikum átt við sagnfræðinga en ekki aðra fræðimenn í hugvísindum. (Sjá t.d. I, bls. 50 og 57).

Verkið ber það með sér að höf. hefur yfirgripsmikla þekkingu á íslenskum sjálfsævisögum enda hefur hann verið iðinn á undanförnum árum við að kynna þær sem sagnfræðilegar heimildir. Verkið er langítarlegasta rannsókn sem gerð hefur verið á íslenskum sjálfsævisögum sem sagnfræðilegum heimildum, eðli þeirra, hvata og nýtingarmöguleikum. Er þá einkum átt við þá greiningu sem kemur fram í seinni hluta verksins.

Í fyrri hluta verksins tekur höf. sér það metnaðarfulla verkefni fyrir hendur að endurskilgreina og búa til nýja flokka yfir það sem hann kallar sjálfsbókmenntir. Við þessar bókmenntir tengir hann jafnframt ólíka flokka heimilda sem geyma að meira eða minna leyti persónulega lýsingu einstaklinga á eigin ævi eða lýsingu utanaðkomandi manna á einstaklingum (allt frá dagbókum og bréfum til sjúkraskýrslna).

Þegar fengist er við flokkun og skilgreiningu fyrirbæra er mikilvægt að taka mið af hefðinni; verður að gera kröfur til nýrra skilgreininga að þær séu á einhvern hátt hentugri/þjálli/nákvæmari en eldri flokkanir. Helsti gallinn við nýju flokkunina, sem hér er boðið upp á, er að höf. gerir lítt grein fyrir hefðinni og því er erfitt að sjá tilganginn og gagnsemi sumra af nýju flokkunum. Í bókmenntafræði hefur farið fram mikil umræða um skilgreiningar á helstu flokkum þessara bókmennta; hefði verið bæði eðlilegt og gagnlegt að taka mið af þeirri umræðu.

Í seinni hluta verksins rekur höf. þróun sjálfsævisögulegra skrifa frá 19. öld til okkar daga og leitast við að skýra þá þróun í ljósi samfélagshátta og bókmenningarhefða á Íslandi. Hina líflegu framleiðslu sjálfsævisagna á Íslandi á fyrri helmingi 20. aldar rekur höf. einkum til fornbókmenntahefðarinnar og kvöldvökunnar sem hafði haldið hinni fyrrnefndu við lýði og gert „íslenska sjálfstjáningu frábrugðna sams konar tilraunum í öðrum löndum“ (I, s. 47). Hópur alþýðufólks sem skildi eftir sig persónulegar heimildir „hafi verið hlutfallslega stór á Íslandi, einkum á síðari hluta 18. aldar og á 19. öld“ (I, bls. 35). Höf. heldur því fram að kvöldvakan hafi verið „beinn þáttur í lífi hvers nítjándualdarmanns ...“ (II, bls. 41). Þetta má kalla athyglisverða skýringartilgátu en hún hvílir á mjög ótraustum fótum. Þannig gerir höf. hvergi neinn samanburð á sjálfsvævisögum Íslendinga og grannþjóða á fyrstu áratugum 20. aldar né heldur á menntunarstigi almennings, t.d. skriftarkunnáttu, og vísar ekki til neinna erlendra rannsókna, t.d. norrænna, sem styðjast mætti við til samanburðar. Höf. gerir meira úr menntunarstigi almennings á Íslandi undir lok 19. aldar en efni standa til sem og áhuga almennings á þjóðfélagsmálum og þátttöku í sjálfstæðisbaráttunni. Þessar áherslur höf. stangast á við skoðanir samtímamanna eins og Gests Pálssonar og Einars Hjörleifssonar, sem höfðu dvalið erlendis, og einnig við nýlegar rannsóknir á hugðarefnum almennings eins og þau birtast í handskrifuðum sveitarblöðum.

Í 4. kafla síðari hluta verksins, Minni og minningar, er fjallað um kenningar sagnfræðinga og félagsvísindamanna um ólíkar tegundir minnis – „sameiginlegt minni, sögulegt minni, einstaklingsminni“ – og innbyrðis afstöðu hvers minnisflokks í sögunnar rás. Höf. tekur afstöðu til ólíkra kenninga og leitast við að nýta sér þær í umfjöllun um tengsl minnis og sjálfsævisöguritunar. Þá leitast höf. í lok kaflans (bls. 238–248) við að greina sjálfsævisöguskrif út frá kynjasjónarmiði. Hann kemur fram (bls. 238–239) með áhugaverðar sögulegar skýringar á af hverju formið var ekki aðgengilegt konum en víkur  í því sambandi hvergi að trúarlegum textum kvenna, s.s. Teresu frá Avila, en kristilegar játningar voru helsta form sjálfstjáningar á löngu tímabili og þar voru konur áberandi. Umfjöllun í framhaldinu er um margt mótsagnakennd. Höf. gefur sér ákveðnar forsendur sem hann síðan „afsannar“ en umræðan einkennist af mjög mikilli einföldun á þessari hlið fræðiefnisins. Hér saknar maður raunverulega þverfaglegs sjónarhorns.

Rannsókn höf. á því hvernig fræðimenn hafa meðhöndlað persónulegar heimildir beinist aðallega að sagnfræðingum, bæði hérlendis og í alþjóðlegu samhengi. Í þessum þáttum rannsóknarinnar leitast höf. við að greina og útskýra nokkrar helstu kennistefnur sem lúta að efninu sem og þá einsögunálgun sem hann aðhyllist. Höf. tekst að koma til skila gagnrýni sinni á það sem hann kallar „stórsögulega nálgun“ um leið og hann gerir grein fyrir kostum einsögunnar sem sagnfræðilegrar nálgunar.

Alvarlegir vankantar eru á þessum þætti rannsóknarinnar. Í fyrsta lagi er í umfjöllun höf. um fyrri hugmyndastefnur bæði gloppótt og full af illa rökstuddum fullyrðingum. Af umfjöllun hans um menningarsögulegar rannsóknir má þannig skilja að þær hafi snúist mjög um félagslegan hreyfanleika og tilfærslur innan stétta. Í þessu sambandi leiðir höf. hjá sér viðamiklar rannsóknir á menningarlegum þáttum sesm tengjast stöðnun samfélagsins fremur en framþróun (sbr. greining á „cultural profiles“ í anda Rogers Chartiers og Davids Sabeans). Þá vekur undrun að höf. tengir ekki umfjöllun sína um menningarsögu og meðferð heimilda um einstaklinga og sjálf við eftirlendurannsóknir sem hafa á síðustu fimmtán árum beinst að menningarsögulegri umfjöllun um samfélög. Tengsl einsögunnar við hugtök eins og „subaltern“ og „hybridity“ hefðu verið viðeigandi hér.

Það vekur ennfremur athygli að í umfjöllun höf. um vald og minningar í sjálfssögum er ekki minnst á kenningar Michels Foucaults um tungumálið sem tæki valdhafanna né heldur á hugtök eins og „governmentality“ sem hljóta að skipta máli þegar hugað er að umfjöllun fræðimanna um sjálfið og tengsl þess við minningu einstaklinga og hópa. Enn vekur athygli að höf. leiðir að mestu hjá sér rannsóknir Pierres Bourdieus sem hafa gegnt lykilhlutverki í þróun þeirra fræðigreina sem fást við menningarsöguleg fyrirbæri og samspil einstaklings og samfélags.

Umfjöllun höf. um kenningar og aðferðir, er varða notkun sjálfsbókmennta, virðist nokkuð tilviljunarkennd og vekur spurningar um hvernig aðferðafræði hans sjálfs tengist fræðasamfélaginu. Höf. fullyrðir ítrekað að aðferðir sínar við að greina hvert einstakt rit eða höfund sem einstök séu vænlegri rannsóknarleið en þær sem tíðkast hafi til skamms tíma. Sannfærandi rökstuðningur fyrir þessari fullyrðingu kemur ekki fram; í staðinn fer höf. allvíða með stóryrði, t.d. eftirfarandi: „Með því að rannsaka sem nákvæmast alla þræði slíkrar orðræðu gefst einsögumönnum færi á að afbyggja atburðarásir og hugmyndir sem annars væru huldar blekkingarvef hinnar opinberu orðræðu stórsagnanna sem stendur í ímynduðu sambandi við veruleika fortíðarinnar“ (I, bls. 219). Þessar fullyrðingar eru ekki rökstuddar með vísun til verka þeirra höf. sem eru að sögn undir áhrifavaldi „stórsagna“. Þá gerir höf. hvergi ljósa grein fyrir því í hverju aðferðafræði hans sjálfs greinir sig frá aðferðum t.d. Carlos Ginzburgs sem er hér nokkrum sinnum nefndur til sögunnar sem einn helsti frömuður einsögurannsókna.

Í umfjöllun höf. um hvaða afstöðu sagnfræðingar hafa tekið til svonefndra persónulegra heimilda koma fram alhæfingar sem standast ekki. Ein þeirra er sú að íslenskir sagnfræðingar hafi ekki notfært sér að ráði persónulegar heimildir fyrr en í lok 20. aldar (sjá t.d. I. bls. 16, 35,199 og víðar). Þetta stangast á við þá staðreynd að ævisöguritun, sem er viðurkennd undirgrein í sagnfræði, var stunduð af háskólamenntuðum sagnfræðingum fram eftir 20. öld – mönnum eins og Páli Eggert Ólasyni, Bergsteini Jónssyni, Jóni Guðnasyni og Einari Laxness. Allir notfærðu þeir sér ríkulega persónulegar heimildir eins og bréf og dagbækur. Þá heldur höf. því fram að fram á níunda áratug 20. aldar hafi hugur langflestra sagnfræðinga staðið „til tölfræðilegra greininga á sagnfræðilegum viðfangsefnum“ (II, bls. 125). Flestir sem hafa kynnt sér þróun sagnaritunar á 20. öld vita að þessi staðhæfing stenst ekki. Enn heldur höf. því fram að „mikill meirihluti félagssögumanna og annarra sagnfræðinga hefur leitt þessar hugmyndahræringar [tengdar póststrúktúralisma og textabyltingunni í sagnfræði] algjörlega hjá sér og enn aðrir hafa lagt sig sérstaklega fram við að tæta þær niður“ (I, bls. 217). Höf. rökstyður ekki þessa fullyrðingu heldur vísar neðanmáls til ritsmíða sem eru fæst verk sagnfræðinga.

3. Skilgreiningar hugtaka
Ætla má að markmið höf. með því að birta yfirgripsmikla hugtakaskrá í lok seinni hluta verksins (II, bls. 287–361) sé að fá lesendum í hendur hjálpartæki til að öðlast betri skilning á innviðum fræðanna. Skrána kallar höf. „eins konar lykil að bókunum ... sem ætti að auðvelda lesendum lestur bókanna“ (II, bls. 22). Skráin skilar þessu ætlunarverki að hluta en að öðru leyti er margt gagnrýnivert við hana. Í fyrsta lagi virðast skilgreiningar höf. á almennum fræðihugtökum fremur lýsa skoðun hans sjálfs en viðteknum skilningi fræðimanna án þess að munurinn á þessu tvennu sé alltaf dreginn fram í dagsljósið (t.d. II, bls. 314, „hlutgerð eða hlutlægni“). Í öðru lagi eru skilgreiningar sumra almennra hugtaka ómarkvissar (t.d. „menningarsaga“, „vald“). Í þriðja lagi eru skilgreiningar á ýmsum sértækum (specific) hugtökum mjög vafasamar og beinlínis villandi; svo er t.d. um hugtökin „habitus“, „sjálfssögur“ (metafiction), „biografem“ og „diaspora“. Auk þessa má finna dæmi í skránni um ósamkvæmni í hugtakanotkun. Þannig er „constructionism“ þýtt á einum stað sem „mótunarhyggja“ (II, bls. 300) og á öðrum stað sem „uppbyggingarhyggja“ (II, bls. 356).

4. Heimildaval og heimildameðferð
Tvennt er einkum gagnrýnisvert í heimildavali og heimildameðferð höfundar: 1) Fyrir utan íslenskar sagnfræðirannsóknir vísar höf. langsamlega mest til rannsókna bandarískra fræðimanna. Þetta gerir hann án þess að vekja athygli á þessu einhliða heimildavali sínu eða rökstyðja það. Með þessari einhliða áherslu gengur höf. með öllu fram hjá dönskum og skandinavískum rannsóknum á sviði uppeldis-, félags- og menningarsögu á sama tíma og stofnar hann þó, eins og áður greinir, til samanburðar milli íslensks þjóðfélags og grannlanda. Rit á norrænum málum eftir danska og skandinavíska höfunda finnast ekki í heimildaskrá nema með einni undantekningu. 2) Tilvísanir höf. til heimilda eru sums staðar mjög ómarkvissar að því leyti að margar rannsóknir eru tilgreindar í einni og sömu tilvísun án þess að ljóst sé að hvaða marki þær styðja eða stangast á við ályktanir, staðhæfingar eða skoðanir höf. (Sjá einkum I, bls. 207, 217; II, bls. 179–184; 223, 239).

5. Framsetning, málfar, frágangur
Óskýrleiki í framsetningu og ófullnægjandi úrvinnsla setur víða mark á textann, jafnvel heila kafla (t.d. I, bls. 220–235 og II, bls. 179–217). Þýðingar á beinum tilvitnunum í enska rit eru sum staðar bagalega ónákvæmar. Allvíða koma fyrir ambögur í málfari. Prentvillur eru fjölmargar.

Heildarmat
Ritverk í tveimur bindum, Fortíðardraumar og Sjálfssögur ásamt yfirlitsritgerð sem Sigurður Gylfi Magnússon sagnfræðingur hefur lagt fram til doktorsvarnar við Hugvísindadeild Háskóla Íslands, fullnægir ekki þeim kröfum sem gera verður til þeirra sem sækja um að þreyta doktorspróf samkvæmt 69. gr. reglna um Háskóla Íslands. Rannsóknarvinnan sem liggur verkinu til grundvallar er umfangsmikið og metnaðarfull en ritverkið myndar ekki nægilega samstæða heild og meðfylgjandi yfirlitsritgerð bætir þar engu við. Í verkinu eru tveir kaflar sem tengjast mjög lauslega markmiði rannsóknarinnar og fullnægja ekki kröfum um fræðileg vinnubrögð. Verkið er að sumu leyti nýstárlegt, t.d. áherslan á þverfaglegt sjónarhorn, en höfundi hefur ekki tekist að nýta sér möguleika og kosti þeirrar nálgunar á þann hátt sem ætlast verður til. Þegar á heildina er litið er fræðilegur grunnur verksins ekki nægilega traustur og efnislega umfjöllun og úrvinnslu skortir þá rökfestu og ögun sem gera verður til fræðilegra verka sem meta skal til doktorsprófs. Auk þessa er framsetning og frágangi textans í mörgu mjög ábótavant.

Reykjavík, 8. maí 2007

Einar Hreinsson
Gunnþórunn Guðmundsdóttir
Loftur Guttormsson formaður

Viðauki

Bréf Daggar Pálsdóttur hrl. til forseta hugvísindadeildar Oddnýjar Sverrisdóttur og Kristínar Ingólfsdóttur rektors Háskóla Íslands.

Boðsent.
Reykjavík, 25. maí 2007

Hinn 15. ágúst 2006 lagði umbj. minn, dr. Sigurður Gylfi Magnússon sagnfræðingur, formlega fram til doktorsvarnar við hugvísindadeild Háskóla Íslands bækurnar Fortíðardraumar. Sjálfsbókmenntir á Íslandi (2004) og Sjálfssögur. Minni, minningar og saga (2005). Í kjölfarið fór hugvísindadeild fram á við umbj. minn að hann tæki saman rökstuðning fyrir því að bækurnar tvær, sem hann lagði fram, kæmu úr sömu rannsókn. Þetta gerði umbj. minn með stuttri greinargerð sem þér var send hinn 25. október 2006.

Eftir það heyri umbj. minn hvorki frá hugvísindadeild né Háskóla Íslands. Hann frétti hins vegar að búið væri að skipa dómnefnd til að meta ritverk hans. Í nefndinni ættu sæti: Loftur Guttormsson sagnfræðingur og prófessor við Kennaraháskóla Íslands, formaður, Gunnþórunn Guðmundsdóttir bókmenntafræðingur og aðjúnkt við Háskóla Íslands og Sigríður Matthíasdóttir sagnfræðingur og sjálfstætt starfandi fræðimaður. Síðar heyrði umbj. minn að Sigríður hefði dregið sig út úr nefndinni og í hennar stað hefði Einar Hreinsson sagnfræðingur og starfsmaður menntamálaráðuneytisins verið skipaður í nefndina.

Um skipan nefndarinnar eða breytingar á henni fékk umbj. minn aldrei að vita með formlegum hætti.

Öllum þeim sem fylgst hafa með hræringum í háskólasamfélaginu á að vera kunnugt um að umbj. minn og Loftur hafa eldað grátt silfur saman á opinberum vettvangi um margra ára skeið eða allt frá árinu 2000. Þeir hafa staðið í hörðum akademískum deilum á þessu tímabili sem hafa borið víða. Þessar deilur náðu hámarki á þriðja íslenska söguþinginu sem haldið var í lok maímánaðar 2006, þremur mánuðum áður en Loftur Guttormsson var skipaður formaður dómnefndarinnar um doktorsvörn umbj. míns. Þá stóð Loftur upp á málstofunni „Frá endurskoðun til upplausnar“ sem umbj. minn stýrði og sakaði umbj. minn um óheiðarleika í sinn garð og að hafa haft í frammi blekkingar í fræðum sínum á sinn kostnað. Allir sem urðu vitni af þessari uppákomu áttuðu sig á að Loftur var afar reiður umbj. mínum vegna skrifa hans og sannarlega í miklu uppnámi vegna þessa. Allt þetta er rakið á ítarlegan hátt í nýrri bók sem umbj. minn gaf út fyrir nokkrum vikum og nefnist Sögustríð. Greinar og frásagnir um hugmyndafræði.

Samkvæmt 69. gr. reglna fyrir Háskóla Íslands nr. 458/200 með síðari breytingum gildir II. kafli stjórnsýslulaga um sérstakt hæfi dómnefndarmanna. Í ljósi þess sem að framan er rakið hefði sagnfræðiskor Háskóla Íslands mátt vera ljóst að Loftur Guttormsson fullnægði ekki þeim hæfisskilyrðum sem stjórnsýslulög setja varðandi setu í dómnefnd. Umbj. minn hefur frá upphafi haft fulla og réttmæta ástæðu til að efast um með réttu óhlutdrægni Lofts, sbr. 6. tl. 1. mgr. 4. gr. stjórnsýslulaga. Sagnfræðiskor hefði því aldrei átt að tilnefna þennan einstakling til dómnefndastarfa vegna doktorsvarnar umbj. míns. Umbj. minn telur það umhugsunarefni að einstaklingar sem ekki eru hafnir yfir allan vafa um hlutdrægni og óvild í garð þess sem metinn er, skuli valdir til starfa í dómnefnd. Þá hefði Lofti mátt vera ljóst að hann væri vanhæfur til setu í dómnefndinni. Hann hefði því átt að biðjast undan skipun í hana, sem hann gerði ekki.

Þótt umbj. minn undraðist þessa skipun dómnefndar og hefði af henni áhyggjur ákvað hann þó á endanum að láta kyrrt liggja. Eftir á að hyggja og í ljósi þess sem síðar er komið fram hefði umbj. minn auðvitað átt að grípa til aðgera strax og hann fékk fregnir af því hverjir skipuðu dómnefndina. Aðgerðarleysi umbj. míns breytir því þó ekki að Loftur Guttormsson var frá upphafi vanhæfur til setu í dómnefndinni og því eru störf hennar markleysa.

Fyrir nokkrum dögum síðan gerist það að umbj. minn fékk upphringingu frá vini sínum og kollega Jóni Ólafi Ísberg. Jón Ólafur sagði umbj. mínum þær fréttir að hann fengi ekki að verja rannsóknarverkefni sitt við hugvísindadeild Háskóla Íslands. Þetta vissi hann því hann hitti á förnum vegi einn nefndarmanna, Einar Hreinsson sagnfræðing, sem skýrði honum frá því að ósk umbj. míns um að verja rannsóknarverkefnið um sjálfsbókmenntir á Íslandi hefði verið hafnað af dómnefndinni. Sögunni fylgdi að nú mætti eins búast við hinu versta af umbj. mínum. Hann myndi örugglega stefna að því að koma höggi á nefndarmenn. Einar skýrði Jóni Ólafi einnig frá því að þetta væri ekki orðið opinbert en dómnefndarálitið lægi fyrir og væri samhljóða. Þessa frásögn er Jón Ólafur Ísberg tilbúinn til að staðfesta hvenær sem er og hvar sem er.

Umbj. mínum var sannarlega brugðið við þessi tíðindi. Honum finnst freklega á sér brotið og þykist þess fullviss að Jón Ólafur sé ekki sá eini sem hefði fengið að heyra „fréttirnar“ hjá Einari Hreinssyni.

Umbj. minn ræddi í kjölfarið símleiðis við þig og ákvað síðan að leita lögmannsaðstoðar og jafnframt rita bréf þetta til þín og deildarráðs hugvísindadeildar.

Umbj. minn telur ljóst að Einar Hreinsson hafi brotið trúnað sem hann var bundinn vegna starfa sinna í dómnefnd með því að skýra Jóni Ólafi Ísberg frá því hver var niðurstaða dómnefndarinnar áður en sú niðurstaða hafði verið kynnt umbj. mínum og áður en hún hafði komið á borð hugvísindadeildar. Til viðbótar kemur að umbj. minn hefur af því óstaðfestar fregnir að dómnefndarálitinu hafi verið „lekið“ í fleiri aðila sem koma nefndinni eða störfum hennar ekkert við. Umbj. minn leggur áherslu á að hann hefur þessar upplýsingar ekki staðfestar nema að því er varðar samtal Einars Hreinssonar og Jóns Ólafs Ísberg. Umbj. minn telur hins vegar nauðsynlegt að taka þessar upplýsingar, þótt óstaðfestar séu, alvarlega.

Enginn er dómari í eigin sök en rannsóknarverk umbj. míns voru ekki lögð fram til doktorsvarnar við Háskóla Íslands án þess að hafa áður leitað álits kunnugra manna. Umbj. minn lagði verk sitt fram í þeirri vissu að það teldist tækt til doktorsvarnar. Hann byggir það mat sitt á samanburði við fyrri doktorsritgerðir sem hugvísindadeild hefur talið tækar til varnar á undanförnum 15-20 árum. Ræðir þar um verk eins og Lofts Guttormssonar, sem ritaði ekki eiginlega doktorsritgerð heldur grein sem birtist í tímaritinu Sögu 1988 þar sem verk hans á liðnum árum voru rökrædd, vörn 1990, Árna Björnssonar, Saga daganna, vörn 1995 og Einars G. Péturssonar um Jón Guðmundsson lærða, vörn 1998. Einnig bar umbj. minn verk sitt saman við stór rannsóknarverkefni sem út hafa komið á umliðnum árum hér á landi og erlendis. Loks fékk hann fjölmarga fræðimenn sem höfðu lesið rannsóknarverkefnið, bækurnar Fortíðardraumar og Sjálfssögur, til að leggja dóm á hvort þeir teldu það tækt til doktorsvarnar. Svar þeirra allra var á sömu lund, það uppfyllti að þeirra mati öll skilyrði um umfang, efnistök, aðferðir, frumleika og nýmæli sem gera þyrfti til verka af þessu tagi.
Varla þarf að lýsa því í mörgum orðum fyrir deildarráði hugvísindadeildar að þau atriði sem hér hafa verið reifuð, áralangur opinber ágreiningur milli umbj. míns og formanns nefndarinnar Lofts Guttormssonar og staðfesting á alvarlegu trúnaðarbroti Einars Hreinssonar, grafa undan trúverðugleika dómnefndarinnar með afgerandi hætti og gera störf dómnefndarinnar í raun að markleysu.

Nefnd sem samsett er með þeim hætti sem fyrir liggur og þar sem nefndarmenn annars vegar virða í engu skyldur sem á þeim hvíla og hins vegar vita það fyrirfram að þeir bera persónulega óvild til þess sem meta á, getur ekki talist traustsins verð. Deildarráði hugvísindadeildar er ætlað að leggja slíkt mat á störf nefndarinnar þegar það tekur til umfjöllunar matsgerð dómnefndarinnar vegna verks umbj. míns. Við það mat verður ekki litið framhjá ofangreindum staðreyndum.
Umbj. minn hefur því falið mér að koma ofangreindum efnisatriðum skýrt á framfæri við deildarráð til að tryggja að þær liggi fyrir ráðinu þegar dómnefndarálitið verður tekið til umfjöllunar.

Það er jafnframt skýlaus krafa umbj. míns að deildarráð hugvísindadeildar ákveði við meðferð dómnefndarálitsins að það verði metið ógilt og að ráðið skipi aðra og hlutlausa dómnefnd til að taka til skoðunar rannsóknarverkefnið um sjálfsbókmenntir á Íslandi sem umbj. minn gaf út í tveimur bókum árin 2004 og 2005. Verði ekki fallist á þessa kröfu umbj. míns áskilur hann sér allan rétt til að sækja þetta mál á öðrum vettvangi til að tryggja að dómnefndarálitið verði dæmt ógilt.

Undirrituð veitir allar frekari upplýsingar.

Með virðingu,
f.h. Sigurðar Gylfa Magnússonar,

Dögg Pálsdóttir hrl.

Afrit:
Sigurður Gylfi Magnússon (sigm@akademia.is)
Kristín Ingólfsdóttir, rektor Háskóla Íslands.

Sigurður Gylfi Magnússon

Til baka

yfirlit frétta