Samfélagsleg áhrif verkalýðshreyfingarinnar

Hvarf verkalýðsstéttarinnar er ein af óleystum gátum samtímans. Hvernig gat heill hópur fólks, heil stétt, meirihluti þjóðarinnar, horfið af opinberum vettvangi? Verkalýðsstéttin er orðin nánast ósýnileg í opinberri umræðu, kröfur hennar um þjóðfélagslegt réttlæti, jafna uppskiptingu þjóðarauðsins og afnám arðránsins hafa hljóðnað. Það sem meira er, á 20. öld var verkalýðsstéttin handhafi framtíðarinnar, fararstjóri framfaranna, völd hennar voru talin forsenda þess að útópía yrði að veruleika. Skyndilega er eins og þessi stétt hafi aldrei verið til, útópía er ekki lengur á dagskrá og kapítalistarnir hafa aldrei haft það jafn gott né verið jafn öruggir í sessi. Kapítalisminn átti einmitt að vera þess eðlis að fall hans væri í sjálfum honum falið. En það hefur raunar ekki verið afsannað.

Full atvinna, hagvöxtur og sífellt fullkomnara velferðarkerfi: Þetta var raunveruleiki tímabilsins 1945-1970 víðast hvar á Vesturlöndum. Verkalýðshreyfingin stóð sterkt og flokkar á vegum hennar voru víða í stjórn öðru hvoru, bæði í Vestur-Þýskalandi, Bretlandi og á Norðurlöndum.

Ein meginhugmynd rits á vegum hóps í ReykjavíkurAkademíunni um íslensku verkalýðsstéttina á 20. öld er að verkalýðsstéttin hafi hér á landi verið faglega sterk, en veik á öðrum sviðum, eins og því stjórnmálalega, hvað varðar fjölmiðla og aðgang að ríkisvaldinu. Verkalýðshreyfingin hafi unnið marga og stóra sigra, svo sem styttingu vinnutíma, atvinnuleysistryggingar og almannatryggingar, en þeir sigrar kostuðu allir mikla baráttu. Velferðarkerfið var engin gjöf til almennings heldur kom til í hörðum átökum. Verkalýðshreyfingin náði samt aldrei jafn miklum áhrifum hér og í Danmörku, Svíþjóð og Noregi. Þetta kemur fram í grein Ingólfs V. Gíslasonar félagsfræðings. Ingólfur leggur til að þeir flokkar sem eru til vinstri í íslenskum stjórnmálum sameinist, það muni verða verkalýðsstéttinni til framdráttar og veita henni aðgang að ríkisvaldinu. Hann telur að verkalýðshreyfingin hafi hér á landi staðið sterkt á faglega sviðinu, en veikt á öðrum sviðum, bæði menningarlega, áróðurslega og hvað varðar aðgang að ríkisvaldinu með ríkisstjórnarþáttöku. Sjálf staða verkalýðssögu í fræðaheiminum er gott dæmi um veika menningarlega stöðu verkalýðsstéttarinnar: Hún er nánast ekki til.

Rit þetta er afar gagnlegt framtak, þar sem þöggunin um sögu verkalýðsstéttarinnar hefur verið svo mikil. Greinarnar eru hver annarri áhugaverðari. Ég hef þegar nefnt grein Ingólfs Gíslasonar, sem er eins konar inngangsgrein og almennt yfirlit. Ólöf Garðarsdóttir fjallar um veika stöðu lágstétta í skólakerfinu á fyrri hluta 20. aldar og nefnir athyglisverð dæmi um skipulega mismunun í skólum þess tíma. Guðbjörg Linda Rafnsdóttir fjallar um þá hugmynd að karlar skyldu vera fyrirvinnur og þau áhrif sem það hefur á stöðu kvenna á vinnumarkaði. Viðar Hreinsson skrifar um verkalýðsbókmenntir í grein sem kennd er við „Tryggva sigurvegara“. Viðar fjallar um verkalýðsbókmenntir eins og rit Theodórs Friðrikssonar, Tryggva Emilssonar og fleiri. Viðar hittir naglann á höfuðið þegar hann bendir á að Jóhannes í Bónus hafi tekið við af Jóhannesi í Kötlum sem andans maður alþýðunnar (er hér komin ástæðan fyrir óvild ráðandi afla í garð þeirra Bónusfeðga? Hafa þeir tekið við hlutverki kommúnistaflokksins?).

Guðmundur Jónsson kemst að svipaðri niðurstöðu og Ingólfur Gíslason, að pólitísk staða verkalýðsstéttarinnar hafi verið veik og að Sjálfstæðisflokkurinn og mikil pólitísk áhrif hans sé aðalástæðan fyrir því að velferðarkerfið er lélegra hér á landi en á Norðurlöndunum, og beri jafnvel keim af fátækrahjálp og ölmusu í stað þess að félagsleg réttindi almennings sé undirstrikuð með kröftugum hætti af talsmönnum verkalýðsstéttarinnar og vitundin um slík réttindi, félagsleg mannréttindi, innrætt stéttinni. Lokagreinina á Stefán Ólafsson og hann fjallar líka um velferðarkerfið og verkalýðsstéttina.

Pólitískur klofningur íslenskrar verkalýðsstéttar milli Alþýðuflokks og Sósíalistaflokks/Alþýðubandalags er til umræðu og kemur fram sú kenning að ástæða sterkrar stöðu kommúnista hér á landi sé sú að sósíaldemókratar hafi ekki verið búnir að ná fótfestu þegar rússneska byltingin varð og kommúnistaflokkar voru stofnaðir um allar jarðir. Ísland var svo skammt á veg komið á sviði iðnvæðingar að verkalýðsstéttin var varla til árið 1917. Klofningur verkalýðshreyfingarinnar (hér á landi sem annars staðar) var mjög djúptækur á löngu tímabili og var meginástæða þess afstaðan til alþjóðamála – sem þegar allt kom til alls orsakaðist af afstöðunni til verkalýðsríkisins Sovétríkjanna. Alþýðuflokkurinn studdi NATO og barðist gegn Sovétríkjunum, eins og aðrir sósíaldemókrataflokkar Norðurlanda, en Sósíalistaflokkurinn studdi Sovétríkin og barðist gegn NATO. Samkvæmt þessari rökfærslu átti sterkur kommúnistaflokkur mikinn þátt í því hversu verkalýðshreyfingin var tiltölulega veikburða hér á landi miðað við nágrannalöndin.

Ingólfur Gíslason bendir raunar á aðrar mögulegar ástæður eins og áður segir, eins og veikburða „organic intellectuals“ (hvernig á að þýða þetta? Lífrænir menntamenn? Trúnaðarmenntamenn? Menntaverkamenn?) verkalýðsstéttarinnar, og bendir einnig á að alveg til 1940 hafi bændasamfélagið enn verið mjög öflugt. Öll millistríðsárin var flokkur smábænda, Framsóknarflokkurinn, með pólitískt forræði – en ekki flokkur borgarastéttarinnar. Þetta er gjörólíkt því sem var á Norðurlöndunum, þar sem sósíaldemókratar náðu víðast hvar pólitísku forræði á þeim tíma.

Nú eru Sovétríkin hrunin og þetta ágreiningsefni verkalýðsflokkanna úr sögunni. Herinn er meira að segja farinn. En margt er ósagt og órætt um þetta mál. Um 1970 voru nær allir vinstri menn af yngri kynslóðinni óánægðir með sósíalismann í Sovétríkjunum og gagnrýndu hann annaðhvort frá sjónarhóli trotskíismans, maóismans eða annarra hóla í grenndinni. Margir þessara sömu manna – og kvenna – fögnuðu því þegar sósíalisminn í Austur-Evrópu hrundi og töldu að það myndi þegar til lengri tíma væri litið auðvelda baráttuna fyrir sósíalismanum á Vesturlöndum. Sósíalisminn í Austur-Evrópu hefði snúist upp í andhverfu sína. Samfélögin þar hefðu verið orðin afturhaldssöm, mannréttindi fótum troðin og sá sköpunarkraftur sem rússneska byltingin leysti úr læðingi löngu horfin. Þessi samfélög hefðu verið orðin vinstri hreyfingu vestan tjalds fjötur um fót. Hrun sósíalismans hefur þó ekki orðið til að leysa úr læðingi nýjan kraft í vinstri hreyfingunni hér á landi, ekki enn að minnsta kosti.

Viðhorfið er talsvert annað í þriðja heiminum. Þar er barátta fyrir sósíalisma beinlínis á dagskrá, eins og í Venesúela og víðar í Suður-Ameríku, í Nepal og á Indlandi. Í Evrópu og Bandaríkjunum eru virkar og öflugar and-kapítalískar hreyfingar mjög áberandi. Það nægir að minna á árviss mótmæli gegn nýfrjálshyggju og heimsvaldastefnu þegar G8 hópurinn heldur toppfundi sína, nú síðast nálægt Rostock í fyrrum sósíalistaríkinu Austur-Þýskalandi. Íslendingar virðast ekki hafa séð ástæðu til að skipuleggja starf á þessum vettvangi, t.d. er ekki einu sinni til íslensk deild í Attac, helstu samtökum andstæðinga hnattvæðingar í Evrópu (sem er enn eitt dæmið um veika stöðu verkalýðshreyfingarinnar hér á öðrum sviðum en hinu þrönga, faglega).

Fulltrúar kapítalismans hafa rekið og reka áróður fyrir því að sósíalisminn hafi verið mistök og verkalýðsstéttin eigi ekki að láta sig dreyma um neitt annað en núverandi „neysluparadís“ og frjálst markaðskerfi. Markvisst hefur verið unnið að því að grafa undan velferðarkerfinu (t.d. með einkavæðingu þess og lækkandi framlögum ríkisvaldsins) og aðstöðu verkalýðsstéttarinnar til baráttu, með því að „verktakavæða“ hana, með því að flytja framleiðslu til landa þar sem „framleiðslukostnaður er lægri“ á máli kapítalismans, og ýmsum fleiri aðferðum. Ríkisvaldið hefur víða gengið mjög langt í að beita lagasetningu til að hindra starf verkalýðshreyfingarinnar, eins og í Bretlandi. Flutningur framleiðslu til Austur-Asíu, Austur-Evrópu og Rómönsku Ameríku ásamt með því að stórir hlutar framleiðslukerfis Vesturlanda hafa beinlínis verið lagðir niður hefur sennilega átt mestan þátt í að lama verkalýðshreyfinguna.

Þetta mætti orða þannig að verkalýðsstéttinni hafi verið sagt upp störfum í kjarnaríkjum auðvaldsins á Vesturlöndum. Það var lausnin á lækkandi gróðahlutfalli auðmagns um 1970, sem aftur stafaði af of mikilli atvinnu, of háum launum og of góðu velferðarkerfi. Efnahagsleg lögmál kapítalismans leyfðu ekki að haldið væri áfram að byggja upp velferðakerfið.

Kapítalisminn á fleiri beinagrindur í skápnum: Hagfræðingum og hagsögumönnum hefur enn ekki tekist að grafast fyrir um orsakir kreppunnar miklu á 4. áratugnum. Framferði heimsvaldaríkjanna í nýlendum sínum á 19. og 20. öld er lítið auglýst, en afar vandræðalegt mál, og svo mætti lengi telja.

Upphaflegar kröfur verkalýðshreyfingarinnar eru í fullu gildi. Það er í rauninni ekkert því til fyrirstöðu að efla til valda mannréttindahreyfingu sem tekur kröfuna um full félagsleg mannréttindi alvarlega: Rétt allra til húsnæðis, rétt kvenna til jafnstöðu á við karla, rétt allra til mannsæmandi afkomu og öryggis í starfi og rétt allra til þess að búa við félagslegt öryggi á sviði menntunar, heilbrigðismála og tryggingarmála. Börn verkalýðsstéttarinnar eiga að hafa raunverulegt jafnrétti til náms á við börn millistéttarinnar, heilbrigðisþjónusta á að vera öllum aðgengileg og ókeypis og gamla fólkið á að búa við öryggi á ævikvöldinu. Nóg er til af peningum og kannski nægir að þjóðnýta bara eitt af auðfyrirtækjum okkar til að framkvæma þetta allt. Hins vegar eru slík réttindi illa séð af „atvinnulífinu.“ Best líður því í löndum þar sem réttindi verkafólks eru nánast engin, eins og lesa má um í bók Naomi Klein, No logo.

Slíkar og þvílíkar hugsanir vakna við lestur þessa litla kvers. Þar var betur farið af stað en heima setið. Raunar er að rofa til í verkalýðssögu á fleiri stöðum. Rit Þorleifs Friðriksonar um sögu Dagsbrúnar var að koma út og Þorgrímur Gestsson hefur skrifað athyglisverða bók um sögu atvinnuleysistrygginga. Vonandi er þetta bara byrjunin. Af nógu er að taka.

Samfélagsleg áhrif verkalýðshreyfingarinnar. Framtíðarsýn á 21. öldinni. Ritstjórar Sumarliði R. Ísleifsson og Þórunn Sigurðardóttir.

Árni Daníel Júlíusson

Til baka

yfirlit frétta