2. júní 2008 09:33

Guð. Hvar varstu? I

- um heilagt, óheflað og nálægt í Yfirvofandi eftir Sigtrygg Magnason

Leikritið Yfirvofandi eftir Sigtrygg Magnason var frumsýnt á Listahátíð í Reykjavík í maí 2007, að heimili hans, Lokastíg 5 í Reykjavík. Í janúar 2008 var verkið sett upp að nýju á sama stað með sömu aðstandendum. Leikstjóri var Bergur Þór Ingólfsson, en leikendur Edda Arnljótsdóttir (Hún), Ingvar E. Sigurðsson (Hann) og Jörundur Ragnarsson (Strákurinn). Í stuttu máli fjallar verkið um brostið hjónaband og samskiptaörðugleika innan þess. Ástæðan er andlát Stráksins 26 árum fyrr. Hlutverk Stráksins er miðlun á samskiptum Hans og Hennar, þar sem hann ávarpar áhorfendur og útskýrir aðstæður og samskipti þeirra hverju sinni, en samskipti þeirra eru snubbótt og samanstanda oft af einum sérhljóða. Hjónin sjá ekki Strákinn í fyrstu, en svo fara þau mörk að verða óljós, þegar Hún hefur að svara Stráknum. Spurningin er hvort hún ímyndi sér samskipti þeirra á milli og sé í raun að leika sér að minningum, eða hvort Strákurinn lifi með henni, í huga hennar.

Yfirvofandi er að mörgu leyti sérstæð sýning, bæði hvað varðar umgjörð og verkið sjálft. Leiktextinn er uppfullur af margskonar vísunum, hann er ljóðrænn og endurtekningasamur, sem að vissu leyti ýtir undir dramatík verksins. Sýningin býr yfir fáum leikurum en mjög þekktum, staðsettum í þröngu rými, en þó raunverulegu – sviðið og leikmunir eru leikskáldsins sjálfs. Sigtryggur tekur á móti og heilsar tvístígandi áhorfendum. En hann kveður ekki sérstaklega eftir alla dramatíkina, heldur leyfir fólki að hugsa og ígrunda á leiðinni út, niður þröngan stiga. Rýmið skiptir sköpum fyrir leikverkið, túlkun á því og upplifun. Sérstaða sýningarinnar vekur upp áleitnar spurningar um hvaða áhrif rýmið, textinn og umgjörðin hafa á áhorfendur. Í því tilliti ætla ég að skoða sýninguna í ljósi kenninga Peters Brook um fjórar tegundir leikhússins og einkenni þeirra, þar sem ég leitast við að sýna fram á undir hvaða flokk Yfirvofandi fellur; er það einn þeirra, tveir eða blanda af mörgum? Til að nálgast þessar spurningar greini ég allflesta þætti sýningarinnar, en geri það samhliða fjórflokkuninni, en hver flokkur leggur áherslu á tiltekna þætti leiksýninga. Ég kanna meðal annars hvernig rýmið er nýtt í sýningunni, hvaða áhrif vísanir hafa, hvaða áhrif ávarp Stráksins hefur og hvort rýmið sjálft hafi áhrif á greiningu og flokkun sýningarinnar.

Yfirvofandi og hin fjögur leikhús

Í bók sinni, Tóma rýmið (The Empty Space), flokkar leikhúsfrömuðurinn Peter Brook leikhús í fjóra flokka: Lífvana (Deadly), heilagt (Holy), óheflað (Rough) og nálægt (Immidiate).[i] Hver flokkur hefur ákveðin einkenni og hver leiksýning flokkast undir einhvern þeirra, en stundum getur fleiri en ein tegund leikhúss átt sér stað í einni og sömu sýningunni: „[S]tundum eru þau myndhverfingar, þar sem tvö þeirra blandast saman á einni kvöldstund, innan sama verks. Og öðru hverju samtvinnast öll fjögur leikhúsin, hið heilaga, óheflaða, nálæga og lífvana, á einu og sama andartakinu.“[ii] Hér á eftir verður hver flokkur skoðaður í ljósi Yfirvofandi og komist verður að því undir hvaða flokk eða flokka sýningin fellur. Í gegnum greiningu á fjórflokkun Brook verður varpað ljósi á alla þætti sýningarinnar, þar sem það á við.

Lífvana: Rauða tjaldið

Brook lýsir lífvana leikhúsinu sem „vondu leikhúsi“, það eru leiksýningar sem gera lítið sem ekkert fyrir þróun og eflingu leikhússins, miðla litlu sem engu fyrir tímans rás. Þar er að nefna vinsæla farsa og geldar og vanafastar uppfærslur á eldri verkum. Hægt er að setja upp leikrit eftir Shakespeare og gefa því lífvana einkenni með því einu að reyna að þjóna leiktextanum eftir fremsta megni og hafa eldri uppsetningar til hliðsjónar. Til að forðast hið lífvana verður að glæða leikritið nýju lífi, vinna með textann, vera óhræddur við breytingar og frumlegheit. Leikhúsinu er ekki þjónað með íhaldssemi.

Áhersla lífvana leikhússins er einnig á umgjörðina: Rauða tjaldið, stór og flottur leiksalur, ljóskastarar og þar fram eftir götunum. Lítum á umgjörð Stóra sviðs Þjóðleikhússins, hönnun þess, arkitektúr og aðkomu. Það þarf alls ekki að vera lífvana, þrátt fyrir umgjörðina; leikverkin og umgjörðin hafa víxlverkandi áhrif. Ef annað er lífvana verður hitt það sjálfkrafa líka.

Í greiningu á Yfirvofandi er hægt að afgreiða lífvana leikhúsið nokkuð fljótlega, því sú sýning er ekki lífvana. Fáir aðilar standa að sýningunni; það eru ekki miklir fjármunir í kringum hana; auglýsingamennskan fór að mestu fram með tölvupóstsendingum, skrifum á bloggsíðum og í tali manna á milli. Í raun er ekkert lífvana við sýninguna, því þótt formið sé svo naumhyggjulegt reynir sýningin ekki að vera neitt annað en hún er: Skapandi og listræn upplifun.

Heilagt: Vísanir og fórnir

Hið heilaga leikhús er hinn sanni draumur bakvið lífvana leikhúsið, sá andi sem markaðsleikhúsið sækist eftir en nær ekki að fanga. Heilögu leikhúsi er nokkurn veginn sama um alla umgjörð og upphafningu. Meginatriðið er að grípa á lofti raunverulegan og sameiginlegan anda leikhússins, samfélagsins og áhorfenda. Borgaraleg gildi eru hunsuð og leiksýningin verður að eins konar helgiathöfn. Með öðrum orðum er hið heilaga leit að sannri upplifun hjá áhorfendum sem jafnt verður ógleymanleg og veldur jafnvel kaþarsis. Æðsta takmarkið er að gera það sem er ósýnilegt sýnilegt: „[Þ]að [er] lífstíðarstarf að skilja sýnileika hins ósýnilega. Heilög list aðstoðar við þetta og þannig nálgumst við skilgreiningu á heilögu leikhúsi. Heilagt leikhús sýnir ekki bara hið ósýnilega heldur gerir okkur kleift að skynja það.“ (TM: 86). Ósýnileiki lífsins, það sem við þráum en skiljum ekki, færist nær skynjun okkar í sýningum að því tagi sem heilaga leikhúsið býr yfir.

Brook nefnir Grotowski til sögunnar, að hans áherslur hafi verið heilagar, en honum var nokk sama um umgjörð sýninga sinna, fjölda áhorfenda eða umfjöllun. Grotowski vildi helst sýna fyrir þrjátíu áhorfendur í einu – lítill sem enginn gróði, einungis listsköpun. Sigtryggur býr við svipaða aðstöðu með sýningu sinni: Þrjátíu áhorfendur í litlu og staðbundnu rými, með góða leikara og almennilegan leikstjóra, búninga- og hljóðráðgjafa. Ætli leikskáldið hafi grætt mikið á verkinu? Hann fékk styrk frá Leiklistarráði fyrir sýningunni og frá Landsbankanum fyrir útgáfu handritsins. Ætla má að Sigtryggur hafi í mesta lagi fengið greitt í samræmi við þá vinnu sem hann lagði í verkið, en örugglega minna en það. Svo má nefna að Ingvar er einn virtasti leikari landsins og eflaust á kafi í verkefnum, Edda sömuleiðis er mjög fær og reynd leikkona, og Jörundur er upprennandi leikari með vinsælt hlutverk úr Næturvaktinni. Af hverju taka þessir þrír leikarar að sér hlutverk í lítilli sýningu sem á þá áhættu að koma út í tapi? Traust, ætli það sé ekki orðið? Leikskáldið, leikstjórinn og leikararnir treystu hvort öðru og treystu verkinu, að hér væri um einstakan listrænan gjörning að ræða. Með litlar sem engar áhyggjur af markaðssetningu, tímaþröng eða þrýsting frá leikhússtjórn, gátu aðstandendur sýningarinnar lagt sig í líma við að gera sýninguna heilaga. Svo umgjörð Yfirvofandi í skilningi Brook er heilög, en hvað um verkið sjálft?

Vísanir í Biblíuna eru víða í leikritinu: Eva og eplið, Abraham og Ísak, heilagur Sebastian. Talan þrír kemur oft fyrir, en hún er hin heilaga tala í kristinni trú: Heilög þrenning, Jesús steig á þriðja degi aftur upp frá dauðum og margt fleira. Í Yfirvofandi er talan tengd við endurfæðingu, en með vísun til Mjallhvítar; hún dó þrisvar og reis þrisvar upp frá dauðum – rétt eins og Jesús. Persónan Hún í leikritinu segir: „Ég vil deyja þrisvar. / Mjallhvít dó þrisvar áður en hún varð hamingjusöm. / Ég á eftir að deyja einu sinni áður en ég verð hamingjusöm. / Fyrst dó barnið mitt. / Síðan dó ástin í skauti mínu. / Ég á eitt líf eftir og einn dauða. // Þá verð ég hamingjusöm.“[iii] Ástæðan fyrir því að hún líkir sér við Mjallhvíti er hlutskipti konunnar: Eva og eplið; Mjallhvít og eplið. Persónan Hún í leikritinu getur ekki, eða má ekki, samsama sig dauða Jesú, heldur verður hún að finna sig í persónu barnaævintýra – sem er þó uppfullt af feigð. Hún gerir sjálfa sig að píslarvotti, líkt og Mjallhvít var og Jesús. Strákurinn átti að heita Sebastian eins og dýrlingurinn, sem einnig var píslarvottur. Þau eru bæði píslarvottar, enda er persóna Stráksins í verkinu hluti af vitund Hennar. Strákurinn er minning og hann er yfirvofandi, þar sem samskipti hjónanna einkennast af hræðslu við að hann dúkki upp í hverju samtali (YV: 51).

Píslarvottur er sá sem fórnar sjálfum sér fyrir eitthvað göfugra en hans eigið líf. Fórnarstefið er einmitt einna mest áberandi í leikritinu. Í gegnum sýninguna og leiktextann fá áhorfendur stigmagnandi vitneskju um hvað hafi komið fyrir barnið. Fyrst kennir Hann sér um dauðann, að hann hafi gleymt Stráknum fyrir slysni. En svo kemur annað á daginn, það var Hún sem olli dauðanum, sem hún að lokum viðurkennir. Hvorki Hún né áhorfendur vita hvort Hann viti hvernig málum er háttað, en þau höfðu klætt barnið upp, sett í kistu og brennt, og grafið úti í garði. Óneitanlega líkist það fórnarathöfn.

Strákurinn vísar í fjögur skipti til Abrahams og Ísaks sonar hans, og þýðir það að sagan af þeim hefur greinilega skírskotun til verksins. Guð bað Abraham um að fórna syni sínum sem prófraun á trú hins fyrrnefnda. Þegar Abraham var að því kominn að reiða fram náðarhöggið birtist engill Drottins og stöðvaði hann. Guð skarst í leikinn. Strákurinn spyr um sína eigin fórn: „Guð. / Hvar varstu?“ (YV: 60). Áhorfendur fá í raun aldrei að vita raunverulegu ástæðuna fyrir því hvers vegna Hún drap barnið sitt. Undir lokin, rétt fyrir sjálfsmorðið, segir Hún: „Öll þessi sorg og allt þetta hatur hefur veitt mér einhverja lífsfyllingu; eitthvað / til að lifa fyrir.“ (YV: 75). Tómhyggja felst í þessum orðum og er um leið lykill að verkinu. Sorgin, eymdin og dauðinn er valkostur, eins og Hún segir sjálf. Strákurinn spyr hvar Guð sé, af hverju kom enginn til hjálpar? Það er vegna þess að hjónin vilja ekki hjálp, vilja ekki takast á við vandamálin. Fyrsta einræða Stráksins hljómar svo:

Þeir eru ófáir sem finnst þeir ráða lítið við þann mikla hraða sem einkennir þjóðfélag okkar. Það er enda staðreynd að sá fjöldi eykst stöðugt sem telur sig þurfa á andlegri og geðrænni hjálp að halda. Því miður er það svo að fólk skammast sín fyrir það eitt að þurfa að leita sér hjálpar þegar andleg vanlíðan gerir vart við sig. En sem betur fer leynast á meðal vor hetjur af því tagi sem við fáum nú í heimsókn. Þau eru búin að vera gift í 25 ár, gengið í gegnum ýmislegt saman. (YV: 15)

Þrýstingur og tómhyggja hraða- og neyslusamfélags nútímans hrinti Henni út í verknaðinn, en Hann var óvirkur þátttakandi vegna aðgerðarleysis síns. Hún fórnar barni sínu til að öðlast sorg og eymd, sem er flótti frá hraðanum. Flóttinn felst í þremur dauðdögum og þremur endurfæðingum. Reyndar sjá áhorfendur aldrei endurfæðinguna eftir sjálfsmorðið, ef hún er þá nokkur; retóríkin er ráðandi.

Barnsfórnin og sjálfsmorðið eru því helgiathafnir í mjög svo dramatískum skilningi. Persónan Hann talar um hve sorg fólksins í sjónvarpinu er falleg, en sorg þeirra sjálfra ljót og vond. Þarna komum við að því sem er gert sýnilegt í verkinu. Eymdin, sem er að mörgu leyti ósýnileg í hversdagslegu lífi, verður sjáanleg í verkinu. Stirð samskipti hjónanna er sá þáttur sem dregur tilfinningaástand þeirra upp á yfirborðið. Ofan á eymdina er þar líka óbilandi eftirsjá.

Yfirvofandi er því heilagt leikhús bæði hvað varðar umgjörð og verkið sjálft. Á hinn bóginn skarast hið heilaga við skírskotanir í samtímann, hið raunverulega út fyrir verkið verður of sýnilegt. Þar komum við að því óheflaða.

Síðari hluti birtist á Kistunni í vikunni.

Emil Hjörvar Petersen

Til baka

yfirlit frétta