Guð. Hvar varstu? II

Óheflað: Firringaráhrif og grófleiki

Í fyrrgreindri tilvitnun ræðir Strákurinn um geðræn vandamál og hræðslu fólks við að glíma við þau og leita sér aðstoðar. Mikilvægt málefni í raunveruleikanum, eitthvað sem áhorfendur tengja við. Einræða hans er hluti af leikritinu og persónunni, en tökum eftir síðustu tveimur setningunum:„En sem betur fer leynast á meðal vor hetjur af því tagi sem við fáum nú í heimsókn. Þau eru búin að vera gift í 25 ár, gengið í gegnum ýmislegt saman.“ Sem við fáum í heimsókn? En eru þessir við ekki áhorfendurnir, gestirnir í stofunni? Og af hverju segir Strákurinn „við“ líkt og hann tilheyri okkur áhorfendunum? Þessar línur eru til þess að minna okkur áhorfendur á að við erum á leiksýningu, að vekja upp sterkari viðbrögð okkar um málefnið. Eftir atriðið þar sem fyrst koma fram erfiðleikar í samskiptum hjónanna segir Strákurinn: „Góðir áhorfendur. Það líður að lokum. / Við þökkum þeim fyrir að deila þessu með okkur.“ (YV: 17). En þetta á sér stað í byrjun sýningarinnar. Í hvert sinn sem Strákurinn varpar fram íróníu af þessu tagi, snýr hann sér að áhorfendum og ávarpar þá. Þetta er einkenni á óhefluðu leikhúsi. Ávarpsaðferðin eins og notuð er í Yfirvofandi kallast firringaráhrif og á sér rætur í Brecht, þar sem áhorfendum er ávallt gert meðvitað að þeir séu staddir á leiksýningu og upplifa því atvikin út fyrir leikverkið, þar af leiðandi tengja þá við sitt daglega líf (TM: 103). Mörkin milli raunveruleika og óraunveruleika var grunnþáttur leiksýninga Bertolts Brecht, eins og Brook ræðir.

Annað einkenni á hinu óheflaða leikhúsi er glettni, grófleiki og klámfengni. Í Yfirvofandi eru orð eins og „ilmur af heitri píku“, „kóngur“ og „þurr skaut“ eins og blaut tuska framan í áhorfendur. Þegar leikararnir mæla orðin leggja þeir mikla áherslu á þau, og í öllum heilagleikanum koma þau virkilega á óvart. Grófleikinn er til staðar, en glettnin verður engin. Í raun er lítil sem engin glettni í sýningunni, þó reynt sé að brjóta eymdina upp með örlítilli hótfyndni – en það er eiginlega ekki fyndið. Hvers vegna ekki?

Brook segir að leikrit Shakespeares hafi og eigi í eilífri togstreitu milli andstæðna hins heilaga og óheflaða leikhúss (TM: 116-117). Áhorfendur vita ekki hvort þeir eigi að hlæja eða gráta; kímnin leynist í eymdinni og öfugt. Þessu er eins farið með Yfirvofandi, og þegar á botninn er hvolft eru hið heilaga leikhús og hið óheflaða þau mest ríkjandi í sýningunni.

Nálægt: Textinn, rýmið og áhorfandinn

Hið nálæga leikhús Brooks er í raun lýsing hans á aðferðum við uppsetningu á leikriti og hvernig það skilar sér til áhorfandans, það er nálægðin og tengslin milli leikarans og áhorfandans. Sú nálægð grundvallast þá í raun á þremur þáttum: Textanum, rýminu og áhorfandanum.

Eins og á við um öll leikrit eru handrit og sýning tvö gerólík fyrirbæri, en Yfirvofandi er eitt af þeim verkum sem þetta á sérstaklega við. Texti handritsins er mjög minimalískur, þar sem hann byggist einvörðungu á samtölum; engar persónu- eða umhverfislýsingar. Það eina sem við vitum um persónur verksins er að Hann er grunn- eða menntaskólakennari í Kópavogi (þau búa í Reykjavík) en Hún vinnur á Tryggingastofnun. Strákurinn er síðan 26 ára barn, í raun persónulaust. Undir öllum kringumstæðum ættu þau að vera ósköp eðlileg hjón, en eru það bersýnilega ekki. Með svo fáar upplýsingar í höndunum verða leikarar og leikstjóri að leggja sérstaklega mikla vinnu í að glæða verkið lífi.

Ef nánar er á litið hefur leikhópurinn nokkur tæki í höndunum varðandi handritið: Endurtekningar, nafnleysi persóna og stutt samtöl. Oft er langt bil á milli línanna og persónurnar segja einungis eitt orð: „[Hann]: Saman., [Hún]: Saman., [Hann]: Það var stillt þennan dag., [Hún]: Já.“ (YV: 15). Punktarnir eftir hverja línu persónanna eru mjög mikilvægir, þar sem punktur er merki um þögn. Nafnleysið gefur leikhópnum færi á að skapa persónur sem eru alveg óháðar textanum, þar sem nöfn (Vilhjálmur, Lísa, Baldur, Óðinn) geta verið merkingarþrungin. Endurtekningar/klifanir er ljóðrænt einkenni leiktextans, sem gefur honum svipaða eiginleika og bundið mál: „Fyrst elskuðust þau. Síðan riðu þau. Að lokum hættu þau að snertast.“ Peter Brook leggur talsverða áherslu á þagnir og endurtekningar og rétta hrynjandi orða. Hann lýsir þeirri tækni leikarans og útfærslu leiktexta í tengslum við nálæga leikhúsið. Ef vel er gert næst nálægð við áhorfanda og gagnvæmt samband við leikarana. Að ná sambandi við áhorfendur er einn mikilvægasti þáttur leiklistarinnar, að mati Brook. Hann telur að það sé einungis praktískur munur á leikara og áhorfanda, en ekki grundvallarmunur (TM: 166). Virkni áhorfandans er það sem leiksýningar eiga að byggja á.

Handrit Yfirvofandi er snögglesið, en fyrir þann lesanda sem ekki hefur séð verkið merkja línurnar og endurtekningarnar lítið sem ekkert. En í sýningunni verða orðin á vörum leikaranna, í samspili við þögnina, merkingarþrungin. Ástæðan fyrir því er að textinn hefur verið yfirfærður á ákveðið rými. Sýningin á Lokastíg 5 var fyrsta uppfærsla handritsins og því er enginn samanburður til staðar við aðra rýmisnotkun. Þó má fara nokkrum orðum hana. Þar má nefna að karókísöngur Stráksins fer fram alveg upp við áhorfendur; Hún tekur sér stöðu fyrir aftan áhorfendur og opnar svalahurðina til þess að reykja; Hann hleypur út úr stofunni og yfir í annað rými sem er ekki sjáanlegt og öskrar hástöfum. Borðstofan er svo einna sterkasta rýmisnotkunin, þar sem sjálfsmorð Hennar fer fram, en rennihurðinni er lokað og áhorfendur heyra koll falla og strekkt hljóð míkrafónssnúrunnar. Rýmisnotkunin er í mjög mikilli nálægð við áhorfendur, en allt þetta væri ekki mögulegt á Stóra sviði Þjóðleikhússins – tilraun til þess gæti leitt af sér lífvana einkenni. Nándin gæti horfið.

Áhrif óhefðbundins rýmis á áhorfandann og notkunar á því, líkt og í Yfirvofandi, geta orðið sterkari en ef um stóra og dýra sýningu væri að ræða. Minningin um leikritið er einn af áherslupunktum Brooks. Hann lýsir því hvernig leikrit sem hann sá rifjast upp fyrir honum; nokkur atvik og örfáar persónur, allt tengt sjónræna þættinum (TM: 168). Minningin um Yfirvofandi er annars eðlis. Nálægð leikaranna og tilfinningalíf persónanna er það sem festist í minni og minningin verður að þeirri dramatísku tilfinningu sem myndaðist við upplifun á sýningunni.

Niðurlag

Með ofangreindar fullyrðingar og staðhæfingar að leiðarljósi, er hægt að segja að það er fremur ólíklegt að leiksýning geti verið fullkomlega heilög eða fullkomlega óhefluð. Hver sýning hefur mjög líklega einkenni úr fleiri en einum flokki Brooks. Ef til vill var ætlun hans ekki að hólfa sýningar rækilega niður, heldur að vekja okkur til umhugsunar um eðli leiklistarinnar og leikhússins, hvar áherslurnar eigi að liggja svo leiklistin staðni ekki heldur haldi þróun sinni áfram.

Yfirvofandi ber einkenni hins heilaga, óheflaða og nálæga, en er aldrei að öllu leyti í neinum flokkanna. Fremur eiga einkennin í togstreitu, og það er sú togstreita sem er drifkraftur sýningarinnar. Yfirvofandi er lítil og stutt leiksýning en situr til lengri tíma í áhorfandanum. Minningin, eins og lýst var hér framar, er tormelt og opnar huga þeirra sem nutu sýningarinnar. Minningin er vitnisburðurinn um að sýningin hafi ekki verið lífvana. Formúlukenndar Hollywood-kvikmyndir og froðuþættir á Skjáeinum skilja ekkert eftir, við munum oftast nær ekki eftir að hafa horft á þá. Í lokin er óbreytt ástand, engar ósvaraðar spurningar, engin retórík. Tilgangur leiklistarinnar er að hreyfa við áhorfendum, fá þá til virkni, eins og Brook leggur áherslu á. Yfirvofandi tekst það.

Hver veit nema hið lífvana muni skjóta upp kolli í framtíðaruppfærslum á leikriti Sigtryggs, ef það yrði til dæmis sett upp á Stóra sviðinu. Líta verður til þess að leiktextinn er ekki skrifaður með Lokastíg 5 í huga, ölluheldur er hann frjáls og opinn. Ný sýning, með öðrum leikstjóra og öðrum leikurunum, gæti orðið að allt annarri listsköpun. Við skulum vona að tilvonandi uppfærslur verði ekki lífvana.

Ennfremur má spyrja sig: Ef sýning er mjög góð og skiptir raunverulega máli fyrir leiklistina, ber hún þá ekki með sér einkenni heilaga, óheflaða og nálæga leikhússins? Er þetta ekki fremur spurning um „vont leikhús“ (lífvana) og „gott leikhús“ (heilagt, óheflað og nálægt)?

* * * *

Hugleiðing

Í tengslum við kenningar og vangaveltur Brook um minningar um sýningu og virkni áhorfandans, sérstaklega í sýningu eins og Yfirvofandi, þar sem fæðingarmynd af barni Sigtryggs verður mjög merkingarþrungin, fór ég að velta því fyrir mér hver mörkin eru um þátttöku í sýningu og áhrif á upplifun áhorfandans og minninga hans. Líkt og Brook hefur svo gaman af, langar mig að segja litla og skondna reynslusögu í tengslum við sýninguna.

Ég gekk upp þröngan stigann og hugsaði: „Hvað er ég að fara út í?“ Ég var tvístígandi og óöruggur, örugglega eins og flestir gestir/áhorfendur. Það bætti ekki úr skák að ég er málkunnugur Sigtryggi. Þannig að á vissan hátt fannst mér ég vera að koma í heimsókn, en samt var ég þarna í öðrum tilgangi – eða hvað? Eftir að ég hafði hengt upp frakkann tók ég út plötu af nikótíntyggjói, nýhættur að reykja. Og auðvitað, ég þrýsti fingrinum of fast og tyggjóið skaust inn í stofuna. Þá leit ég fyrst inn í leikrýmið. Tyggjóið skoppaði undir stól á hægri hönd þar sem einhver náungi sat og las bók. Í svona vandræðalegum aðstæðum (allir voru að flykkjast inn) verður maður ekki fullkomlega meðvitaður um umhverfi sitt. Ég dreif mig upp að stólnum, beygði mig og náði í tyggjóið: „Hjúkk, láttu lítið á þér bera,“ hugsaði ég. En þá gerði ég mér fyrst grein fyrir því að þarna sat Jörundur, kominn í hlutverkið, og ég leit um öxl og þar var meirihluti áhorfenda sestur og horfði í áttina til okkar. Þetta gerðist allt mjög hratt. Ég fann mér sæti.

Hvaða gjörningur var þetta hjá mér? Má segja að þetta hafi verið partur af sýningunni? – því hún hófst raunverulega í þrönga stiganum. Hvaða áhrif hafði léleg fingrafimi mín á leikarann? Ætli einhverjir af áhorfendunum, sem voru sestir og sáu klaufaskapinn í mér, muni alltaf rifja upp unga manninum sem missti nikótíntyggjóið undir stól leikarans á sama tíma og þeir rifja upp leikritið? Kómísk sena á móti alvarleika verksins. Var ég að eyðileggja dramatíska minningu einhverra af leikritinu? Eða lyfta minningunni á léttari nótur? Ef ég hefði misst tyggjóið undir sæti næsta áhorfanda fyrir framan Stóra sviðið áður en sýningin byrjaði, væri það náttúrulega ekki hluti af sýningunni. Gæti verið að í þessari tilteknu sýningu að Lokastíg 5 hafi ég átt þátt í að gera hana óheflaðari og nálægari en ella? Kannski er þetta einn af göldrunum við óhefðbundnar sýningar og rými sem því fylgir.

Emil Hjörvar Petersen

Til baka

yfirlit frétta