Eru Kínverjar kynþáttahatarar?

Ögrandi reiðihróp, olía á eld...

Oft er sagt að Kínversk menning feli í sér sérstakt afbrigði sjálfsupphafningar og kynþáttahaturs. Því til stuðnings er bent á að sjálfir hafi þeir gefið landi sínu hið hrokafulla nafn "Miðjuríkið" (Zhongguo). Vissulega er rétt að í Kína til forna gerðu Han-Kínverjar skarpan greinarmun á sjálfum sér og nágrönnum sínum og hneigðust til að auðkenna hina síðarnefndu með táknum sem fólu í sér heiti dýrategunda. Hins vegar er þýðing þessara staðreynda ekki einhlít. Nafnið "Zhongguo" kemur fyrst fram afar snemma í skráðri sögu Kína, ekki síðar en á 7. öld f.kr. og vísar þar til landfræðilegra aðstæðna í merkingunni "sléttan í miðjunni", þ.e. mitt á milli fjallgarða. Sú slétta sem hvílir í núverandi Shanxihéraði er að öllu jöfnu álitin vagga kínverskrar menningar. Hvað varðar viðurnefni sem þeir gáfu nágrönnum sínum bendir allt til þess að fyrir því hafi verið margvíslegar og innbyrðis ólíkar ástæður. Stundum mun jafnvel hafa verið um að ræða tótemtákn þessara þjóða sem þær höfðu valið sér sjálfar. Það er hinsvegar alveg satt að þær þjóðir sem almennt voru taldar "ósiðmenntaðar" eða "barbarískar" hlutu oft tákn kvikinda sem þótti lítill sómi að líkjast á borð við skordýr eða ýmis villidýr. En í tímans rás hafa margar þessara þjóða verið innlimaðar í kínverskt samfélag.

Kína nútímans hefur að geyma 56 mismunandi þjóðarbrot. Þar af eru vel yfir 90% af hinum upprunalega Han-kynþætti. Sjálfsskilningur Han-Kínverja einkennist almennt af nokkurri sjálfsupphafningu og trú á eigin yfirburði. Viðhorf þeirra til hinna hlutfallslega fámennu 55 þjóðarbrota markast vissulega af talsverðum hroka, en þessi hroki virðist af afar sérstöku tagi. Þannig er ekki að sjá almenna tilhneigingu til ofbeldis gagnvart þeim, eins og algengt er á Vesturlöndum gagnvart minnihlutahópum, heldur fremur "yfirlætislega væntumþykju", ef svo má komast að orði. Það er engu líkara en að viðhorf þeirra til pandabjarna og þjóðarbrotanna séu samskonar: Hin síðarnefndu ber að vernda og við sérstök tækifæri leyfa þeim að troða upp í þjóðbúningum sínum og dansa og syngja fyrir landsmenn.

Í þessu samhengi kunna margir að benda á Tíbet sem dæmi um ofbeldisaðgerðir Han-Kínverja gagnvart öðrum þjóðum. En hversu grimmilegar og óréttmætar sem aðgerðir Kínverja hafa verið í Tíbet er ljóst að þær eru afar óvenjulegt og flókið tilfelli sem tengist pólitískum aðstæðum kommúnistalýðveldisins í upphafsfasa sínum og almennum hörmungum í Kína á borð við menningarbyltinguna sem engum hlífði. Það sem hér skiptir máli er að á meðan í hinum svokallaða frjálsa heimi spretta upp alls kyns grasrótarhreyfingar sem kenna má við nýnasisma og beita sér fyrir því að úthýsa eða jafnvel útrýma fólki sem er ekki af sama uppruna og ríkjandi þjóðarbrot virðist nánast útilokað að slíkt muni eiga sér stað í Kína.

Hvað sem öðru líður villandi að tala um "kynþáttahatur" Han-Kínverja gagnvart öðrum kínverskum þjóðarbrotum, þar sem viðhorf þeirra falla ekki að þeirri mynd sem þetta hræðilega orð kallar fram í hugum Vesturlandabúa.

En hvað um viðhorf Kínverja gagnvart útlendingum? Vissulega er að finna á þeim neikvæðar, eða öllu heldur, leiðigjarnar, hliðar. Hér er þó oftar um forvitni eða undrun að ræða fremur en andúð. Á stöðum þar sem fáir ferðamenn leggja leið sína þurfa útlendingar að venjast því að á þá sé stöðugt starað, að kallað sé á eftir þeim "holló, holló" og síðan hlegið, og að vísað sé til þeirra með tvíræðum hætti. Líklega hefur gífurlegur fólksfjöldinn valdið því að Kínverjar vita ekki lengur hvað það er að hvísla eða tala lágt. Í borgum eða þorpum þar sem útlendingar sjást lítið sem ekkert kalla Kínverjar hver til annars og benda þegar þeir koma auga á einmana útlendingsræfil arka eftir götunni. Þar nota þeir gjarnan hið dularfulla viðurnefni "laowai" sem var upphaflega virðingarheiti yfir aðkomufólk og merkir bókstaflega "gamli aðkomumaðurinn". Í dag hefur "laowai"kaldhæðnislegan tón þar sem virðingartitillinn hefur farið forgörðum og virðist skoplegur. Þó er ekki unnt að alhæfa um einhlíta merkingu þessa viðurnefnis og sá sem hefur tök á að spjalla eilítið við Kínverja í litlum bæjarfélögum mun nánast undantekningalaust finnast þeir vingjarnlegir og gestrisnir.

Það eru ekki mörg ár síðan kínversk yfirvöld lögðu niður sérstakan gjaldmiðil sem ætlaður var útlendingum. Með þessum gjaldmiðli tókst þeim að lögbinda okur á útlendingum þar sem hann var margfalt óhagstæðari en hinn venjulegi. Enda þótt þetta hafi nú verið lagt af er tilhneiging til okurs gagnvart aðkomufólki enn fyrir hendi. Ferðamenn sem koma til Kína og bera lítið skynbragð á almennt verðlag eru ósjaldan prettaðir og látnir borga uppsprengt verð fyrir minjagripi og klæðnað. Þetta gildir þó ekki aðeins um útlenda ferðamenn. Verðlag í Kína er afar breytilegt á milli staða og því er skynbragð innlendra ferðamanna á verðlagi viðkomustaða þeirra oft einnig ábótavant, og þetta nýta sér ýmsir sleipir kaupmenn til fullnustu. Þar sem í Kína er almennt prúttað á mörkuðum og í fjölmörgum verslunum er almennt gengið út frá því að verðið sem nefnt er í fyrstu sé alls ekki endanlegt verð og því mikilvægt að tileinka sér þessa fáguðu sam- og viðskiptalist. Það sem útlendir ferðamenn skynja sem okur og hneigjast til að túlka svo að því sé beint gegn þeim sérstaklega er þannig oft einfaldlega þáttur í rótgrónu kínversku viðskiptalífi.

Ofangreinda þætti í viðmóti Kínverja gagnvart útlendingum ber því alls ekki í öllum tilfellum að túlka með neikvæðum hætti. En það er að finna myrkari hliðar í viðhorfum þeirra gagnvart útlendingum og því miður eru það fordómar sem koma hvað sterkast fram í öflugsta áróðursmiðli siðmenningarinnar, sjónvarpinu. Kínverskt sjónvarp býður upp á fjölmargar sápuóperur og leikna framhaldsþætti. Mörgum þessara framhaldsþátta er gert að eiga sér stað í hinu síðasta keisaraveldi eða fyrsta lýðveldi Kína, þ.e. fyrir um öld eða svo. En fjölmargir eiga gerast í nútímanum þar sem útlendingar hafa haldið innreið sína í viðskipta- og einkalíf Kínverja. Og þar er sagan ekki slétt og felld. Erlendir karlmenn eru þar hinir verstu dólgar sem fara illa með kínverskar konur, barna og yfirgefa þær, halda fram hjá þeim, þvinga þær jafnvel til að stunda vændi eða misnota þær með öðrum enn ljótari hætti. Þar eru skilaboðin skýr.

Það eru hins vegar tvær ef ekki fleiri hliðar á öllum málum. Vestræn menning er afar ólík hinni kínversku og útlendingar gera sér ekki, eða vilja ekki gera sér grein fyrir þessum menningarmun. Á Vesturlöndum þykir almennt ekki mikið til skyndikynna koma en í Kína er slíkt almennt fordæmt, þá einkum þegar kvenfólk á í hlut. Augljóslega helst þessi staðreynd í hendur við hefðbundið misrétti gagnvart konum sem enn er afar sterkt í Kína. Þótt hægfara breytingar eigi sér vissulega stað er almennt litið niður á konur sem drekka áfengi eða reykja og ætlast til þess að þær séu hreinar meyjar þegar þær heitbinda sig. Hitt er annað að fjölmargir vestrænir karlmenn misnota oft þá staðreynd að þeir hafa almennt meira fé milli handanna en Kínverjar og hneigjast til að vera hrokafullir og virðingarsnauðir í garð gestgjafa sinna og menningar þeirra. Þetta hefur ekki hjálpað til við gagnkvæman skilning þessara ólíku menningarheima sín á milli.

Við Vesturlandabúar erum jafnan fljótir að dæma aðrar þjóðir sem ekki uppfylla ákveðnar staðla sem ríkja, að minnsta kosti formlega, í okkar eigin samfélögum og gerum vanalega kröfu til þess að þessum stöðlum verði náð. En oft eru dómar okkar byggðir á misskilningi þar sem við ruglum sýndareinkennum fyrirbæris í einu samfélagi saman við fyrirbæri sem við þekkjum vel úr okkar eigin, á meðan fyrirbæri þetta kann að eiga sér allt aðrar orsakir og vera í eðli sínu afar ólíkt. Auk þess eru þessir dómar ósjaldan byggðir á skilningsleysi á öllum þeim flóknu breytum sem tvinnast saman við fyrirbærið sem við gagnrýnum. Til að breyta einu þarf oft að breyta ótal öðrum þáttum og þar þarf að vega og meta gildi breytinganna. Ljóst er að minnsta kosti að uppbyggileg gagnrýni krefst fullnægjandi skilnings á viðfangi gagnrýninnar. Til að skilja menningu ólíkra samfélaga er mikilvægt að nálgast þá menningu með virðingu og opnum huga og bíða með dóma þar til nægilegum skilningi hefur verið náð. Menningarlegar breytingar krefjast þar að auki tíma, í ýmsum tilfellum jafnvel kynslóðaskipta. Þannig þarf einnig að temja sér þolinmæði og umburðarlyndi í samskiptum við ólíkar þjóðir. En þeir sem raunverulega vilja bæta ákveðna þætti í þessum menningarheildum þurfa að hafa merkingarbær samskipti innan þeirra. Ögrandi reiðihróp utanfrá fá sjaldnast öðru framgengt en að olíu sé hellt á eldinn.

Geir Sigurðsson, Kína

Til baka

yfirlit frétta