Rússneska byltingin 90 ára

- áhrif hennar og afleiðingar

Fátt eða ekkert sem gerst hefur sl. 90 ár skiptir jafn miklu máli og rússneska byltingin. Með henni hófst tímabil stóraukinna áhrifa verkalýðshreyfingarinnar í heiminum. Í Vestur-Evrópu lék byltingin lykilhlutverk varðandi vaxandi áhrif verkalýðsflokka, uppbyggingu velferðarkerfis og vaxandi lýðræði, og í þriðja heiminum hófst tímabil baráttu gegn nýlendustefnu og kynþáttahyggju. Sú barátta leiddi að lokum til þess að nær allar nýlendur fengu sjálfstæði, en það blés síðan í glæður baráttu gegn kynþáttahyggju og misrétti í heimalöndum heimsveldisstefnunnar. Barátta blökkumanna fyrir borgararéttindum í Bandaríkjunum, sem hófst í framhaldi af því, leiddi síðan til þess að fjölmargir aðrir kúgaðir hópar á Vesturlöndum og víðar hófu baráttu sína, svo sem konur, samkynhneigðir, frumbyggjar o.s.frv. Áhrifin sem októberbyltingin hafði voru því mikil og margvísleg. Raunar má færa að því rök að síðbúin áhrif hennar hafi að lokum átt meginþátt í að sjálft Sovétkerfið hrundi.

Við það hrun fengu kannski einhverjir á tilfinninguna að nú skipti byltingin engu máli lengur og hefði aldrei gert. Líklega er betra að líta þannig á málin að nú getum við ímyndað okkur heiminn eins og hann hefði verið ef aldrei hefði orðið bylting í Sovétríkjunum og sósíalisminn hvergi komist til valda: Nýfrjálshyggja, heimsvaldastefna, afturhald í öllum myndum veður uppi, grundvöllur velferðarkerfisins og velferðarstefnu horfinn, miðja stjórnmálanna hefur færst langt til hægri o.s.frv. Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur, segir einhvers staðar. En Sovétkerfið sjálft þurfti svo sannarlega á endurbótum að halda og varla mikil eftirsjá að því. Það var sjálf byltingin og tímabil uppbyggingar sósíalismans, e.t.v. til um 1960, sem blés fólki í brjóst baráttuanda hvarvetna í heiminum. Ef til vill má segja að það kerfi og sú þjóðfélagsgerð sem varð smám saman til í Sovétríkjunum sé að mörgu leyti víti til varnaðar. Hún er raunar óspart notað í þeim tilgangi að benda á hversu barátta gegn kúgun og misrétti sé tilgangslaus, en þeir sem því halda fram hafa rangt fyrir sér: Það sýnir saga síðustu 90 ára. Rússneska byltingin sýndi einmitt að baráttan skiptir ekki bara máli, heldur öllu máli.

Rússneski marxistinn Boris Kagarlitsky hefur kallað ástandið eftir hrun Sovétríkjanna 1991 kreppu áhrifa rússnesku byltingarinnar, í grein sem ég ætla að styðjast nokkuð við og Kagarlitsky skrifaði árið 1997. Hann líkti ástandinu sem kom upp þegar Sovétríkin hrundu við ástandið í Evrópu eftir ósigur Napóleons, tímabil afturhaldsins, Heilaga bandalagsins, sem var eins konar NATO þess tíma, þegar Austurríkismenn stjórnuðu endurreisn gamla samfélagsins, allt skyldi verða eins og það var fyrir martröð byltingarinnar. Guð skyldi leiddur til hásætis á ný og við hlið hans aðall, kóngar, keisarar og aðrir pótintátar. Anarkistinn Kropotkin minnti Lenín á að það tók 80 ár fyrir framsækin öfl að losna við neikvæð áhrif byltingarterrorsins franska, allt of margir voru hálshöggnir, fallöxin of virk, Jakobínar of róttækir, terrorisminn of mikill. Í Sovétríkjunum var ekki bara um að ræða byltingarterror, að aðallinn væri drepinn, flýði úr landi eða væri í það minnsta sviptur eignum, og að borgarastéttin væri svipt öllu sínu. Í ofanálag byggðist upp heilt þjóðfélagskerfi og þjóðfélagsgerð sem stóð í 70 ár, þjóðfélagsgerð byggð á sósíalisma, almannaeign á öllum framleiðslutækjum, landi og auði, að nafninu til að minnsta kosti. Slík formsatriði skipta máli. Hér var gengið lengra en í Frakklandi, miklu miklu lengra. Krafan sem hafin var á loft og raunveruleikinn sem var um skeið í Sovétríkjunum var: Allar yfirstéttir á brott, öll einkaeign afnumin, öll framleiðslutæki undir yfirráð almennings. Heimurinn verður aldrei samur.

Ýmis einkenni þess kerfis sem byggðist upp í Sovétríkjunum gerði þó að verkum að það hlaut ekki mikinn hljómgrunn í Vestur-Evrópu. Bolsévíkar voru, eins og Jakobínar, harðhentir, einræðishneigðir og á stundum illa hæfir.

Þetta stafaði af sérkennum byltingarinnar: Hún varð við aðstæður sem ráku Bolsévíka út í að taka völdin einir og koma á fót eins flokks kerfi. Þeir bjuggust við því að byltingar yrðu fljótlega í öðrum Evrópuríkjum, sérstaklega Þýskalandi, en það gerðist ekki. Sovétríkin stóðu ein. Tiltölulega mikið frelsi ríkti í landinu fram til um 1930 á tímum NEP-stefnunnar, en svo kallaðist hin tiltölulega frjálslynda stefna sem Bolsévíkar ráku þá. Visst markaðsfrelsi var leyft og bændur máttu eiga land. Eftir 1930 fóru áhrif heimskreppunnar að gera að verkum að ekki var lengur unnt að halda uppi NEP-stefnunni. Þetta atriði hefur komið fram nýlega í rannsóknum sagnfræðinga, hingað til hafa menn yfirleitt haldið að Sovétríkin hefðu verið ónæm fyrir kreppunni. Svo var alls ekki. Um 1930 varð semsagt önnur bylting í Sovétríkjunum, bylting að ofan sem beindist m.a. gegn bændum og fólst í samyrkjuvæðingu. Flokkurinn herti mjög tök sín á samfélaginu og jafnframt fóru af stað hreinsanir, sem túlkaðar hafa verið, t.d. af Þórarni Hjartarsyni, sem hliðstæða menningarbyltingarinnar í Kína, þannig að reynt var að hindra valdatöku skrifræðisstéttar sem þróaðist á grundvelli flokksvélar kommúnistaflokksins. Það tókst ekki að hindra þegar til lengdar lét.

En á sama tíma náðu Bolsévíkar slíkum árangri að menn eru ennþá að reyna að botna í því. Kannski verður ekki endanlega ljóst fyrr en eftir margar aldar hversu stórbrotinn sá árangur var, en samt er þetta talsvert ljósara nú en fyrir bara tíu árum, þegar Kagarlitsky ritaði sína grein. Bæði Jakobínar og Bolsévíkar kveiktu vonir í hjörtum milljóna manna, og gáfu þeim sjálfvirðingu og trú á eigin styrk. Í þessum skilningi hafi rússneska byltingin gríðarleg frelsunaráhrif, þrátt fyrir alla sína einræðistilburði.

Fólk fékk það á tilfinninguna að það gæti ráðið einhverju, segir Kagarlitsky, að það væri þáttakendur í sögunni fremur en áhorfendur, og þetta stafaði bæði af sigri kommúnista í rússnesku borgarastyrjöldinni og síðari þróun og sósíalískri uppbyggingu í Sovétríkjunum. Kagarlitsky vill kalla þessa tilfinningu „byltingarhvötina“. Áhrif rússnesku byltingarinnar á Vesturlöndum voru líka gríðarleg, en mjög ólík því sem rússneskir byltingarmenn höfðu vonast eftir. Byltingin breiddist hvorki út til Þýskalands né annarra landa á næstu árum. Vestræn borgara- og yfirstétt neyddist þó á næstu áratugum til að gefa verulega eftir af völdum sínum og auði, en um leið mynduðu áhrif byltingarinnar hindrun fyrir því að Evrópa gæti á sjálfstæðan hátt mótað róttækt sósíalískt samfélag. Lausnin var endurbótastefna, sósíaldemókratismi. Árangur hans stóð í beinu hlutfalli við það hversu „byltingarfjárkúgunin“ sem fólst í styrk heimshreyfingar kommúnismans og „ógninni af Sovétríkjunum“ var öflug. Sósíalismi lék gríðarlegt hlutverk við að endurbæta og efla hið kapítalíska hagkerfi nákvæmlega vegna andkapítalisma síns. Ef sósíalisminn hefði ekki verið svo sannfærandi valkostur, ef hann hefði ekki getað státað af eigin efnahagskerfi og félagskerfi, myndað gat nýtt samfélag og sem stóð svo lengi á eigin fótum, þá hefði sósíalisminn ekki haft þessi áhrif. Til að endurbæta kerfið í Vestur-Evrópu, þá var hugmyndafræðilegur kveikiþráður utan frá nauðsynlegur.

Ef hugmyndafræði sósíalismans hefði hætt að vera grundvallarvalkostur við kapítalismann, ef verkalýðshreyfingin hefði ekki haft baráttuhæfni sína og ósveigjanlega andkapítalíska hugmyndafræði og hefði ekki getað barist af einbeinti við borgarastéttina, hefði sósíalisminn ekki getað sveigt neinn eða neitt, og alls ekki borgarastétt Vesturlanda. Án einbeittrar stéttabaráttu hefðu ekki orðið neinar endurbætur eða stéttasamvinna. Samvinna á þessu sviði varð ekki til vegna vináttu eða veljvilja í garð hinna lægra settu, heldur vegna þess að valkosturinn var bylting og upptaka allra eigna borgarastéttarinnar.

Byltingarhvötin frá 1917 entist lengi, alveg fram yfir síðari heimsstyrjöld. Hún entist svo lengi vegna þess að margir sigrar unnust. Samt sem áður lenti Rússland í ýmsum erfiðleikum, rauðum terror um 1917-20, samyrkjuvæðingu, hreinsunum miklu, hryllingi styrjaldar, og erfiðri uppbyggingu eftir stríð, á meðan Vesturlönd byggðu upp neyslusamfélagið, virkt lýðræðiskerfi og siðmenntaðan kapítalisma. Það gleymist að hvorugt hefði verið hægt án hins. Tilvist sósíalismans í Rússlandi tryggði uppbyggingu velferðarkerfis og lýðræðis í Vestur-Evrópu.

Á tímabilinu 1930-1950 var byltingarhvötin, hugmyndafræði sósíalismans, enn mjög sterk í Rússlandi. Landið sigraði Hitler og nasistana og var endurbyggt eftir heimsstyrjöldina. Það naut gríðarlegs álits í 3. heiminum. Spútník er líklega eitt þekktasta tákn þessa ástands, þess álits sem sósíalisminn naut, og þeirrar hættu sem Vesturlönd töldu stafa af honum. Um 1980 var byltingarhvötin hins vegar þorrin. Skrifræðið hafði öll völd. Opinská endurreisn stéttaþjóðfélagsins stóð fyrir dyrum.

Eftir 1989 var komið að skuldadögum, líkt og eftir 1815. Tími heilaga bandalagsins var runninn upp á ný, nú í mynd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, NATO og bandalags hinna viljugu. Þetta var afturhaldssvar gömlu valdastéttanna við hruni byltingarríkisins. Mannkynssögunni er þó ekki lokið með sigri kapítalismans, kapítalisminn hefur sigrað byltingarríkið en ekki sjálfan sig. Það er eins og sögunni hafi verið snúið til tímans fyrir októberbyltinguna, segir Kagarlitsky. Kapítalisminn er enn að eyðileggja fyrir sjálfum sér og öðrum, eins og venjulega, og sér sjálfur um að búa til andstæðinga sína.

Baráttan gegn kapítalismanum hefur því harðnað stöðugt, eftir tiltölulega rólegt tímabil fyrst eftir hrun sósíalismans um 1990. Frá 1999 hafa andkapítalískar hreyfingar orðið æ meira áberandi á Vesturlöndum. Lögreglu og leyniþjónustu hefur verið beitt gegn þessum hreyfingum, sem engu að síður hafa haldið uppi öflugum mótmælum gegn hnattvæðingu og arðráni hvað eftir annað, t.d. á fundum G8 hópsins. Sósíalismi hefur jafnvel komist á dagskrá, sérstaklega í Suður-Ameríku með hreyfingu Hugo Chavez í Venesúela, en einnig á stöðum eins og Nepal. Írakar halda uppi einbeittri baráttu gegn hernámi heimsvaldasinna, og stuðningur við baráttu þeirra og andstaðan við stefnu Bandaríkjanna hefur aldrei verið meiri, þótt baráttan gegn hernáminu í Írak mætti vissulega vera miklu sýnilegri um allan heim. Hér á landi hefur barátta gegn virkjunum og stóriðju verið mest áberandi, en nú virðist baráttan gegn einkavæðingu vera að fá æ aukinn hljómgrunn, svo sem nýleg umskipti í borgarstjórn Reykjavíkur vegna einkavæðingaráforma eru ákveðin vísbending um.

Hafi áhrif rússnesku byltingarinnar verið mikil í Evrópu, hvað á þá að segja um áhrif hennar í þriðja heiminum? Óhætt er að segja að barátta nýlendna fyrir sjálfstæði og frelsi hafi tekið risastökk fram á við eftir byltinguna í Rússlandi. Fram að því höfðu lönd í Afríku, Asíu og Suður-Ameríku mátt búa við stöðugt meiri ásælni heimsvaldasinna, sem með ofbeldi og hernaði brutu undir sig hvert landsvæðið á fætur öðru. Síðustu stórsigra sína á því sviði unnu Frakkar og Bretar rétt fyrir fyrri heimsstyrjöld í Afríku, með blóðugum styrjöldum gegn innfæddum í Vestur-Afríku og annars staðar. Á millistríðsárunum héldu þessi heimsvaldalönd áfram glæpastarfsemi sinni, t.d. frömdu Frakkar þjóðarmorð í Mið-Afríku sem bliknar hjá öllu því sem gerst hefur í Afríku síðan. En rússneska byltingin hafði slegið nýjan tón: Eftir 1917 hófst frelsisbarátta þriðja heimsins með æ meiri þunga. Eftir síðari heimsstyrjöld stóðu Sovétríkin uppi sem helsti stuðningsaðili þessarar baráttu, og á tímabilinu frá 1947-1960 fengu flestar nýlendur heimsins sjálfstæði. Hér var að verki mjög svipuð þróun og í Vestur-Evrópu: Valkosturinn við sjálfstæði nýlendnanna var frelsisbarátta þeirra með stuðningi Sovétríkjanna og að lokum stóraukin áhrif sósíalismans í heiminum. Frakkar reyndu að berjast gegn sjálfstæði Alsír, en uppskáru aðeins blóð. Það sem Kagarlitsky kallar „fjárkúgun byltingarinnar“ var hér að verki, einnig í þriðja heiminum.

Það sem meira er, frelsisbarátta nýlendnanna fór að hafa áhrif í heimsvaldalöndunum sjálfum. Á sjöunda áratugnum reis byltingaralda um allan heim, innblásin af frelsishreyfingu þriðja heimsins, af baráttu Víetnama gegn heimsvaldastefnu Frakka og Bandaríkjamanna, af menningarbyltingunni í Kína. Þetta var ´68-byltingin Óvinurinn var kominn í heimsókn. Frelsun Afríkuþjóða var mikilvægur innblástur fyrir hreyfingu svartra fyrir borgararéttindum í Bandaríkjunum. Sú hreyfing hafði sjálfsagt úrslitaáhrif á það hversu frelsishreyfing kvenna varð öflug í Bandaríkjunum á næstu áratugum. Konur upplifðu sig sem heimilisþræla og voru það á vissan hátt, störf þeirra voru ólaunuð og frelsið afar takmarkað. Samtök homma og lesbía voru önnur hreyfing sem varð fyrir áhrifum af mannréttindabaráttu blökkumanna og stórefldist af þessum sökum. Ég álít að sú frelsisbylgja sem fór um Vesturlönd á 7. áratugnum og fólst í því að hvers konar hömlum var lyft af samfélögunum, í baráttu og bættri stöðu kvenna, bættri stöðu homma og lesbía, uppreisn æskunnar og öðru því tengdu sé nátengt frelsisbaráttu þriðja heimsins á tímabilinu eftir síðari heimsstyrjöld. Í Bandaríkjunum tókst hreyfingunni gegn stríðinu í Víetnam að lokum að binda endi á þá styrjöld með hinni miklu mótmælaöldu sem hún kom af stað.

Í Evrópulöndum átti frelsishreyfing þriðja heimsins stóran þátt í að losa um hömlur og hvetja til baráttu gegn kapítalisma og afturhaldi. Í Frakklandi áttu átökin vegna frelsisstríðsins í Alsír stóran þátt í að til byltingarástands kom þar í maí 1968. Í Portúgal leiddu innanlandsátök vegna nýlendustyrjalda landsins í Afríku til svipaðs ástand árið 1974. Ríkisvald borgarastéttarinnar hrundi og um skeið virtust möguleikarnir ótæmandi.

Jafnframt virðist svo sem þessi frelsisbylgja hafi átt ákveðinn þátt í að grafa undan ríkisvaldi sósíalismans í Austur-Evrópu. Hin öfluga þjóðernisstefna Austur-Evrópuþjóða var þar raunar einnig að verki. Þessar þjóðir höfðu losað sig við fjölþjóðaveldin Austurríki-Ungverjaland, Ottómanska veldið og rússneska keisaradæmið upp úr fyrri heimsstyrjöld, en fengu síðan yfir sig Sovétríkin eftir síðari heimsstyrjöld. Þetta olli miklum átökum í Austur-Evrópu hvað eftir annað, fyrst í Ungverjalandi 1956, svo Tékkóslóvakíu 1968 og loks í Póllandi um 1980. Sovétríkin litu svo á að ekkert annað en yfirráð þeirra yfir ríkjunum í Austur-Evrópu gæti tryggt öryggi þeirra, en það þýddi að sjálfstæði þessara þjóða var mjög takmarkað eða alveg fórnað. Þær horfðu líka upp á uppbyggingu velferðarkerfis og auðugra neyslusamfélaga í Ameríku og Vestur-Evrópu, á meðan fátækt og skortur ríkti hjá þeim. Þverstæðan er sú að velferðarkerfi, neyslusamfélög og lýðræðiskerfi Vesturlanda áttu og eiga byltingunni í Rússlandi svo gríðarlega skuld að gjalda. Harmleikur byltingarinnar er sá að hún kom allsstaðar góðu til leiðar, líka heima hjá sér, en þjóðfélagslegar framfarir annars staðar voru svo miklar að það leiddi að lokum til þess að sósíalísku löndin lentu aftur úr.

Um 1980 var orðið ljóst að sósíalísku löndin í Austur-Evrópu voru orðin eftir á á fjölmörgum sviðum. Þau héldu enn uppi her og vígbúnaði sem hélt í við Vesturlönd, en hvað varðar frelsi þegnanna, velferð, og þó sérstaklega neyslu voru löndin orðin eftir á. Fyrir utan hernaðarlegu hliðina stóðu sósíalísku ríkin líklega best á sviði velferðarmála, heilbrigðis, menntunar og félagskerfis. Hins vegar réðu þau alls ekki við að veita þegnum sínum alla þá ísskápa, sjónvörp, einkatölvur og persónulegt frelsi, lýðréttindi, tjáningarfrelsi og virðingu fyrir mannréttindum sem einkenna sum Vesturlanda að minnsta kosti, þótt þessir síðarnefndu þættir liggi nú undir æ meiri árásum ríkisvalds kapítalismans. Víðtækar persónunjósnir og kúgun viðgekkst um alla austurblokkina, og slíkt gróf stöðugt undan virðingu manna fyrir kerfinu. Þetta má sjá í þýsku myndinni Das Leben der Anderen. Byltingarhvötin var á undanhaldi í þeim skilningi að hún héldi áfram að styðja við uppbyggingu sósíalisma í Rússlandi, hún hafði tekið sér bólfestu meðal íbúa þriðja heimsins og síðan meðal æskulýðs á Vesturlöndum og í Austur-Evrópu, og hitti svo fyrir ríkisvald sósíalismans. Hún var komin í hring, svo að segja, hitti fyrir sjálfa sig, og afleiðingarnar voru hrun sósíalismans. Þannig má segja að áhrif októberbyltingarinnar hafi að lokum orðið meginþáttur í þeirri hreyfingu sem hrinti því kerfi og þjóðfélagsgerð af stalli sem ýmist hefur verið kölluð skrifræðisríki, alræðisríki eða eitthvað annað álíka.

Ég vona að það sé orðið skiljanlegt af hverju ég tel að rússneska byltingin sé mesti atburður síðustu 90 ára. Það er einfaldlega enginn atburður sem jafnast á við hana að mikilvægi. Gervöll saga síðustu 90 ára, um allan heim, mótast á einn eða annan hátt af áhrifum hennar. Það er ómögulegt að ofmeta þessi áhrif. Við erum rétt að byrja að sjá móta fyrir því að mögulegt sé að meta, skýra og skilgreina áhrifin: Atburðurinn er það stór, hann er ennþá svo nálægt okkur að „hlutlaust“ mat hefur fram að þessu verið algerlega ómögulegt, og verður það líklega lengi áfram. En fyrir vinstri hreyfinguna er líklega ekkert mikilvægara en að öðlast eins nákvæman og hlutlægan skilning á áhrifum októberbyltingarinnar eins og hægt er.

Á okkar dögum liggja hvers kyns mannréttindi, stjórnmálaréttindi og félagsleg réttindi undir árásum. Sigurför nýfrjálshyggjunnar heldur áfram, og grímulaus heimsvaldastefna Bandaríkjanna og bandamanna þeirra veður um heimsbyggðina. Það er þörf á að spyrna við fótum. Rússneska byltingin blés á sínum tíma fólki í brjóst vonir um að tímar óréttlætis og kúgunar væru að baki, og tímar réttlætis, frelsis, jafnréttis og bræðralags stæðu fyrir dyrum. Hún gjörbreytti valdahlutföllum í heiminum og leiddi í raun og veru til víðtækra umbóta og gífurlegra framfara hvað varðar rétt, aðbúnað og lífskjör almennings. Sú arfleifð verður aldrei máð út og heldur áfram að vekja skelfingu hjá valdastéttum heimsins. Arfleifð og áhrif rússnesku byltingingarinnar er fyrir þeim ófreskja, skrímsli sem var magnað upp, draugur sem gengur ljósum logum og hefur reynst ómögulegt að kveða niður. Fyrir þeim sem notið hafa og njóta ávaxtanna af rússnesku byltingunni er hún frelsistákn, vonarneisti í óréttlátum heimi sem aldrei mun slokkna á ný.

Árni Daníel Júlíusson

Til baka

yfirlit frétta