Skopmyndirnar sem afhjúpun sannleikans

um þá sem birtu þær

Það borgar sig að gera greinarmun á ólíkum grundvallarviðhorfum þeirra sem vörðu myndbirtingar Jótlandspóstsins á skopmyndunum af Múhameð. Af báðum hópum stafar veruleg hætta, þótt með ólíkum toga sé. Annars vegar eru þeir sem hata og óttast múslima af lífs og sálar krafti – kynþáttahatarar allra Vesturlanda, bókstafskristnir, öfgahægrimenn og svo framvegis – en þeir hafa aldrei átt eins náðuga daga og nú. Okkur er að vísu tamt að líta svo á að þessi hópur sé fámennur og áhrifalaus, einkum skipaður smekklausum bjánum.En málið er ekki svo einfalt. Þótt þessi hópur sé takmarkaður við kjósendur öfgasinnaðra hægri-flokka á meginlandi Evrópu, þá lúra viðhorf hans á bakvið stórtækar ákvarðanir í stjórnmálum okkar á borð við Íraksstríðið. Aðgætum þetta nánar.

Hin opinbera réttlæting innrásanna í Írak og Afganistan snýst sannarlega ekki um kynþáttahatur eða fyrirlitningu á menningu múslima. Þvert á móti, innrásirnar eru réttlættar sem eins konar þróunaraðstoð – þótt formið sé öllu harkalegra en við eigum að venjast – við erum að „hjálpa“ (bræðrum okkar?) aröbum og múslimum að þroskast til lýðræðis. Við erum að losa þá undan kúgun einræðisherra, dreifa til þeirra upplýsingu, mannréttindum og lýðræði.

Þetta er vissulega ekki það að vera kynþáttahatari eða þess lags fantur. En það merkilega er að flestir á Vesturlöndum vita vel að það er engu að síður tómur fants-háttur, græðgi og yfirgangsstefna sem liggur að baki innrásinni í Írak. Með öðrum orðum: allir vita að þetta er lygi. Samt sem áður virðist sem stór hópur Vesturlandabúa hafi látið blekkjast, sérstaklega þegar rætt er um múslima heima fyrir, sem innflytjendur, til að halda að átök milli múslima og kristinna (eða vestrænna sekúlarista) snúist í raun um hugtök á borð við frelsi og mannréttindi.

Þetta er síðari hópurinn, sá sem er sæmilega upplýstur, vel meinandi og alls ekki í hatursfullum stellingum gagnvart minnihlutahópum að óbreyttu. Í bláeygu grandvaraleysi sínu hefur hann látið stríðshauka Bush-stjórnarinnar og olíuhagsmuni Vesturveldanna telja sér trú um að andúð á íslam sé á einhvern hátt til marks um víðsýni, skýrt gildismat og vissa tegund „staðfestu“. Þannig hefur í hinu pólitíska litrófi myndast hópur sem líkt og af slysni tekur nú þátt í blysför gegn íslam, með röksemdum sem upphaflega voru settar fram – algjörlega til málamynda – af forhertum makkíavellistum og áróðursmeisturum vestanhafs sem einfaldlega völdu sér að finna múslimum það til foráttu sem líklegast væri til að skapa fjöldasamstöðu um aðgerðir gegn þeim.

Sterk viðbrögð sumra múslima við hinum nauðaómerkilegu Múhameðsteikningum varpa ljósi á þessa fáránlegu mótsögn. Staðreyndin er nefnilega sú að birting myndanna er afhjúpandi fyrir þær skoðanir sem einar skýra innrásirnar í Írak og Afganistan, hernámið á Vesturbakkanum, viðskiptabannið forðum daga á Írak, jafnvel Alsír-stríðið og svo mætti lengi telja: virðingar- og skeytingarleysi um manneskjur sem tilheyra heimi múslima, fyrirlitning á menningu þeirra, vanþekking á sögu þeirra. Frómt frá sagt: viðurstyggileg ormagryfja mannfyrirlitningar og hroka – hræsni sem hvert og eitt okkar getur hugsanlega dulið sjálfu sér í einrúmi, en sem birtist fölskvalaust í utanríkisstefnunni. Í augum múslima um víða veröld er fjasið um lýðræði og mannréttindi – sú aumlega blekking að utanríkisstefna Bandaríkjanna stýrist af kærleika í garð múslima – fyrst og fremst móðgun. Þannig eiga fjölmargir múslimar vinninginn í raunsærri stjórnmálagreiningu andspænis bláeigum millistéttarlíberölum Vesturlanda – jafnvel þótt óskaplega erfitt sé að trúa þessu um fánabrennandi skríl, þegar yfirvegaðar menntakonur í dröktum sitja hinu megin borðsins.

Viðbrögðin við teikningunum voru harkaleg vegna þess að þær koma upp um hina raunverulegu afstöðu til múslima sem er landlæg á Vesturlöndum og skýrir hernaðinn gegn löndum þeirra betur en meint einurð í lýðræðis- og mannréttindamálum. Birting Múhameðsteikninganna segir: „Við ætluðum aldrei í alvörunni að færa ykkur lýðræði og mannréttindi. Við misstum aldrei svefn yfir því hvernig Saddam fór með ykkur. Í rauninni finnst okkur þið bara vera hlægilegt pakk: Þið eruð Ali Baba með kvennabúr, Halim-Al með yfirvaraskegg, vitleysingar, hlægilegt skítapakk, viðhorf ykkar eru frá miðöldum, okkur langaði bara að tuska ykkur aðeins til af því að við gátum það.“

Anders-Fogh Rasmussen getur ekki beðið múslima afsökunar á myndunum vegna þess að myndirnar sýna hans raunverulegu hugsanir. Það sem á hinn bóginn gerir Rasmussen og félögum kleift að draga fjöður yfir þessa óhreinu staðreynd er hið frábæra sérvestræna hugtak „tjáningarfrelsi“. Í stað þess að gangast opinberlega við þeim fjandsamlegu viðhorfum sem myndirnar sýna er hægt að glotta við tönn og segja: „Mér finnst þetta ekkert – en það má samt (einhver annar) segja það.“

Jafnvel þótt einfalt mál sé að sjá strax hversu hræsnisfullur og óheill þessi málflutningur er, þá kallar maður engu að síður yfir sig alls kyns vandræði við það eitt að orða mótbárur sínar. Því til er her manna í samfélagi okkar sem strax tekur að verja röksemdafærsluna (röksemdina sjálfa, ekki þá sem nota hana), og segir: Nú, þú ert bara á móti tjáningarfrelsinu!

Burtséð frá því að skopteikningamálið snýst ekki um málfrelsi heldur háttvísi og eðlilega virðingu fyrir manneskjum, þá er beiting röksemdarinnar um málfrelsi engu að síður áhugaverð.

Í dag eru flestir á Vesturlöndum sammála um grunnstef mannréttinda, að tjáningarfrelsinu meðtöldu. Jafnvel þótt þau viðmið séu handan alls vafa í hugum okkar flestra, gerist það öðru hverju að þeir sem komnir eru í bobba vísi til hans sérstaklega, og er það oft hjákátlegt. Stundum þegar fólk er gagnrýnt harkalega verður því ofviða að takast á við árásina og segir þá: Þú ert að ráðast á réttindi mín. Þannig er deilan færð frá því að snúast um gagnrýnisefnið og yfir á eitthvað allt annað: hinn formlega og innantóma ramma réttindanna, og þannig er umræðu snúið upp í fjas um sjálfsagða hluti.

Í ótrúlega mörgum tilfellum er þetta varnarviðbragð þess sem getur ekki varið gjörðir sínar öðruvísi, getur ekki afhjúpað raunverulega afstöðu sína – eins og á svo augljóslega við um múslimahatara í öllum skúmaskotum Vesturlanda. Og hér komum við að þeim hluta málsins sem varðar hinn hópinn, þá sem ekki eru beinlínis múslimahatarar. Hver er ástæðan fyrir því að ómerkilegur fyrirsláttur múslimahataranna í Múhameðsteikningamálinu hefur vakið jafn mikla lukku hjá þessum hópi? Hin uppgefna ástæða er einfaldlega sú að með því að múslimar, eða fulltrúar þeirra, fari fram á að myndir af þessu tagi séu ekki birtar í útbreiddum fjölmiðlum, séu þeir að „ritskoða“ eða, eins og Egill Helgason orðar það, „hvetja til ritskoðunar – en fyrst og fremst sjálfsritskoðunar“.

Ókei. En hvað er ritskoðun? Nú má leggja margvíslegan skilning í hugtakið, en mér er tamt að skilja það þannig að átt sé við þegar stjórnvaldi er beitt til að koma í veg fyrir tjáningu tiltekinna viðhorfa, eða ákveðinn tjáningarmáta viðhorfa. Hugtakið felur í sér að einn aðili (oftast ríkið eða stofnun) kúgi annan til að láta af viðkomandi tjáningu. „Sjálfs-ritskoðun“ er erfiðara hugtak, því þá þarf að ímynda sér að kúgarinn hafi óbein afskipti af hinum kúgaða, þ.e. að hinn kúgaði þori ekki að tjá eitthvað tiltekið, líklega af ótta við viðbrögð kúgarans.

Nú er tvenns að gæta. Í fyrsta lagi fóru múslimar og leiðtogar þeirra ekki fram á neina slíka ritskoðun. Þeir fóru fram á afsökunarbeiðni. Ég get vel skilið að af einhverjum laga-tæknilegum og pólitískum ástæðum sé ekki unnt eða æskilegt að banna fólki að hrækja hvert framan í annað, en ég fæ ekki séð annað en fyllsta réttmæti þess að fólk fari fram á afsökunarbeiðni sé hrækt framan í það að ósekju.

Í öðru lagi er hugtakið „sjálfsritskoðun“ það vítt að óhætt má telja að undir það geti falið hvers kyns kurteisi eða smekkvísi. Þegar ég bið einhvern um að biðja mig afsökunar á ljótum ummælum, er ég þá ekki í einhverjum skilningi að „hvetja til sjálfsritskoðunar“? Köllum það hvað sem við viljum.

Þeir sem hafa gengið fram fyrir skjöldu til varnar múslimahatri og ofsóknum minnihlutahópa í nafni málfrelsis og uppnefna andstæðinga múslimahaturs „sjálfsritskoðunarsinna“ eru flæktir í sjálfsblekkingu af allt að því harmleikjakenndu umfangi: með gildum lýðræðis og mannréttinda teyma þeir samfélög okkar aftur í það ástand sem lýðræði og mannréttindum var ætlað að forða okkur frá, ástand úlfúðar milli þjóðfélagshópa á grundvelli trúar, kynþáttar og menningar.

Höfundur er blaðamaður og heimspekingur

Greinin birtist í safnritinu Íslam með afslætti (ritstj. Auður Jónsdóttir og Óttar M. Norðfjörð) sem Nýhil gefur út um þessar mundir.

Viðar Þorsteinsson

Til baka

yfirlit frétta