Löndun

- af þýðingum

Árið 2005 gerðust þau tíðindi á íslenskum bókamarkaði að meistaraverkið Moby Dick eftir Herman Melville kom út í íslenskri þýðingu, og ekki nóg með það heldur var verið að gefa hana út á íslensku í annað sinn. Fyrri þýðingin, eftir Júlíus Havsteen, kom út 1970 og þarna þrjátíu og fimm árum síðar var hún endurútgefin, í þetta skipti endurskoðuð af Ísaki Harðarsyni. Undirritaður hefur ekki haft tækifæri til að bera útgáfurnar tvær saman; kannski var mörgu ábótavant í upprunalegri útgáfu Havsteen eins og gengur og gerist með fyrstu þýðingar á verkum á nýrri tungu, og ef til vill sérstaklega með gamlar íslenskar þýðingar á sígildum heimsbókmenntum; sjálfsagt tekur nýja útgáfan þeirri gömlu langt fram, eins og eðlilegt er þegar endurþýðendur geta notið bæði fjarlægðar í tíma og samanburðar við frumverkið og fyrri þýðinguna. En að greinarhöfundi læddist sá grunur, hugsanlega ástæðulaus, að þessi seinni útgáfa brygði ekki einungis ljósi á stórvirki Melvilles, heldur einnig á viðhorf íslensks almennings og bókmenntafólks. Gat hugsast að Íslendingar, þessi þjóð sem stundar sínar rembingslegu hvalveiðar, litu svo á að nú væri búið að landa Moby Dick? Að búið væri að koma kvikindinu í höfn, endanlega, fyrst þetta var í annað sinn sem hann var þýddur (meira að segja með myndskreytingum), svo nú þyrfti ekki að leiða hugann frekar að honum?

Endurþýðingar klassískra skáldverka eru nú einu sinni sjaldgæfar á Íslandi. Þær fyrirfinnast vissulega: þar má til dæmis nefna afbragðsgóða endurþýðingu Péturs Gunnarssonar á Frú Bovary eftir Flaubert; Silja Aðalsteinsdóttir endurþýddi Wuthering Heights; til eru fræðilegar þýðingar ýmissra grískra harmleikja eftir dr. Jón Gíslason, sem kunni grísku, og einnig frjálslegri, ef til vill „skáldlegri“ þýðingar Helga Hálfdánarsonar, sem ekki kann grísku, á sömu harmleikjum og íslensk bókmenning er þeim mun auðugri að eiga tvær ólíkar útgáfur; Helgi hefur einnig þýtt heildarsafn leikverka Shakespeare eins og frægt er orðið, og til eru stakar þýðingar á hinum og þessum verkum eftir aðra höfunda, frá Matthíasi Jochumsyni til Hallgríms Helgasonar, sem bjóða upp á frjóan samanburð við texta Helga. En engu að síður er fremur sjaldgæft að til séu fleiri en ein íslensk þýðing á sama erlenda verkinu. Þetta er óheppilegt vegna þess að hin fullkomna, endanlega þýðing er ekki til, ef það skyldi hafa hvarflað að einhverjum. Allar þýðingar eru túlkanir, tilbrigði, varíasjónir.

Í frægri ritgerð frá árinu 1923 sem nefnist Verkefni þýðandans ræðir hinn mikli þýski heimspekingur Walter Benjamin um það sem hann kallar „framhaldslíf” erlenda textans, og það hvernig textinn öðlast slíkt framhaldslíf, meðal annars þökk sé þýðingum. Hvernig virkar það? Jú, sú túlkun sem kölluð er þýðing gerir meira en að miðla málfræðilegum skilaboðum á milli tungna. Hún endurskapar einnig þau menningarlegu gildi sem hafa hlaðist um erlenda verkið í aldanna rás. Þess vegna er það óheppilegt að líta svo á að þegar erlent skáldverk hefur einu sinni verið þýtt, þá sé búið að koma því í hús. Guðbergur Bergsson hefur unnið það frábæra starf að þýða Don Kíkóta. Hvað ætli þurfi að líða langur tími þar til einhver áttar sig á því að til að halda sambandi okkar við verkið sem ferskustu þyrfti helst að endurþýða það? Fimmtíu ár? Hundrað? Þó svo að Ingibjörg Haraldsdóttir hafi unnið það þrekvirki að þýða alla þessa doðranta eftir Dostojevskí þá skyldi enginn ætla að þar með sé búið að koma Dostojevskí í hús. Þvert á móti. Því fleiri þýðingar sem til eru, því fleiri tilbrigði, því betra. Það er í raun mikil gæfa að til séu tvær ólíkar túlkanir á sömu Dostojevskí-bókinni, sem hjá Arnóri Hannibalssyni nefnist Hinir óðu, en Djöflarnir hjá Ingibjörgu. Undirritaður kann enga rússnesku en finnst hann vera þeim mun lánsamari að eiga vísar tvær ólíkar íslenskar útgáfur sem í sameiningu geta fært hann nær upprunalega verkinu.

Fjölmargir lykiltextar heimsbókmenntanna hafa nú verið gefnir út á íslensku, þó enn séu hrópandi eyður í kladdanum. Enn hafa Hamskipti Óvidíusar ekki verið þýdd, né verk Hórasar að neinu ráði, né sjálfur Guðdómlegi gleðileikurinn eftir Dante fyrir utan söngvana sautján sem Guðmundur Böðvarsson þýddi á sínum tíma. Hins vegar hafa meðal annars komið út þýðingar á Kantaraborgarsögum Chaucers, Tídægru eftir Boccaccio, bókum Rabelais um Gargantúa og Pantagrúl, Satyríkón eftir Petróníus, Gullinasnia eftir Apúleius og Eneasarkviðu Virgils (í prósa), og það ber vissulega að lofa. En ef þessi verk verða ekki endurþýdd annað slagið munu örlög þeirra á íslenskri tungu bara verða hin sömu og Paradísarmissis eftir Milton, sem enginn les lengur þrátt fyrir snilldarlega þýðingu Jóns Þorlákssonar frá Bægisá og skildi engan undra; texti Jóns er ekki beinlínis lokkandi fyrir 21. aldar lesendur. Einnig er alveg makalaust hvað Íslendingar virðast ætla að una lengi við prósaþýðingar Sveinbjarnar Egilssonar á kviðum Hómers, sem eru að mörgu leiti heillandi en um leið svo mikil börn síns tíma að það er oft og tíðum pínlegt. Nema öllum hér sé einfaldlega alveg skítsama um kviður Hómers, þó við skulum vona í lengstu lög að sú sé ekki raunin.

Kannski er nauðsynlegt að sérorða þessa hugsun á tungutak sem vor stolta hvalveiðaþjóð er örugg um að geta greiðlega meðtekið: erlend hugverk eru eins og hvalir sem er hægt að landa aftur og aftur, og sem þarf að landa aftur og aftur.

Í þessari grein hefur hingað til einungis verið talað um erlendan skáldskap. Þó er skáldskapur ekki nema lítill hluti af allri þeirri erlendu hugsun sem þarf að endurskapa, eða endur-endurskapa, í íslensku málsamhengi. Lærdómsrit Hins íslenska Bókmenntafélags, sem innihalda án vafa lungann af þeirri erlendu fræðihugsun sem þýdd hefur verið á íslensku, eru nú skriðin yfir sjötíu bóka múrinn. Sjötíu litlar bækur. Það er kannski eins og tvær bókahillur í meðal-bókaskáp. Það er allt og sumt. Þetta eru nokkrir af hæstu tindunum.

Það þarf miklu meira magn af textum til að til að stöðugt orðræðusamfélag geti myndast. Það er, textamagnið þarf að vera nægilega mikið til að samræmi myndist í fræðilegri orðanotkun í öllum helstu fögunum. Næsta markmið hlýtur að vera að koma lærdómsritunum upp í hundrað bækur hið snarasta, og eftir það upp í tvöhundruð, og svo áfram. Enn er Michel de Montaigne ekki til á íslensku. Né Spinoza. Né de Toqueville. Né Montesquieu. Né Schopenhauer. Né Giordano Bruno. Né Pascal. Né Berkeley biskup. Eftir Tómas af Akvínó, mesta hugsuð miðalda, er til ein lítil bók um lög. Svipað er því háttað með sjálfan Immanuel Kant. Og hvað er hér til eftir Hegel? Og þó eru þessir höfundar sem hér eru týndir til bara fulltrúar vestrænnar hugsunar. Listinn lengist strax ef við færum okkur austur á bóginn til Rússlands; Bakúnín er augljóst dæmi. Og ekki er heldur minnst á kvenhugsuði eins og Hönnuh Arendt eða Rósu Luxemburg í þessari upptalningu. Verkefnin sem bíða eru sannarlega legíó.

Um svipað leiti og hin endurskoðaða þýðing á Moby Dick kom út fór undirritaður á ljóðlistarkvöld í Þjóðleikhúskjallaranum. Þema kvöldsins var útrás og sérstakur gestur kvöldsins var Sigurður Pálsson, fenginn til að ræða þar um þýðingar sínar á ljóðmælum Jacques Prévert og Paul Éluard. Þetta kvöld benti Sigurður á svolítið merkilegt: að mestu einangrunartímar íslensku þjóðarinnar hafa líka verið mestu niðurlægingartímar hennar. Þetta er hárrétt. Við þurfum að þýða miklu meira. Það er okkur grundvallarnauðsyn að einangrast ekki, hvorki veraldlega né hugarfarslega, og óskandi væri að allir menningarvitar landsins brettu upp ermarnar í þeim tilgangi. Þeim mun fleiri lykilhöfunda sem við eigum á íslensku, og þeim mun meira textamagn, þeim mun heilbrigðara getur samband okkar verið við samfélag þjóðanna.

Kári Páll Óskarsson

Til baka

yfirlit frétta