Stafræn menning

- fyrstu drög

Húmanísk, mannfræðileg og þjóðernisleg menning

Menningarhugtakið er þrælflókið og illskilgreinanlegt. Ýmsar tilraunir hafa þó verið gerðar til að komast nær innviðum þess og hafa húmaníska, mannfræðilega og þjóðernislega útgáfurnar fest býsna fastar rætur, þótt nafngiftir þeirra séu ekki alltaf þær sömu. Í hnotskurn mætti segja að sú húmaníska spegli ákveðna hneigð sem oft er spyrnt saman við hámenningu. Þessa skilgreiningu má rekja til upplýsingarinnar og er menningu ætlað að endurspegla göfugustu hugsanir og verk sem manns- heilinn og líkaminn er fær um að framleiða. Ákveðinn elítubragur fylgir slíkri menningarsýn og er þröskuldurinn í fagurfræðilegu tilliti jafnan lagður hátt svo almúginn geti meðtekið og lært af stöðlum sem list- og menningarstofnanir hafa sett í áranna rás. Hér er því um list- og menningarstofnun með stóru 'elli' og 'emmi' að ræða.

Því er öðruvísi farið með mannfræðilegu útgáfuna sem er að mörgu leyti andstæða hinnar húmanísku. Samkvæmt þessari menningarskilgreiningu, sem jafnan er rakin til þess sem Raymond Williams kallaði the whole way of life, er menning eins konar hjúpur sem umlykur allar okkar athafnir og gjörðir og gefur þeim merkingu. Teygi maður þetta hugtak til hins ítrasta fellur nánast allt innan mengis þess. Af þessum sökum tölum við um umferðamenningu, matarmenningu, ferðamenningu, fótboltamenningu, fatamenningu, skipulagsmenningu, drykkjumenningu og alls kyns ómenningu ef því er að skipta. Þótt þessi skilgreining dragi aðeins úr elítubrag og því sem sumir myndu kalla menningarsnobbi hins húmaníska þá er hún, í ljósi almennra skírskotanna, engu að síður einkar illa til þess fundin að njörva menningarhugtakið niður í merkjanlega heild. Þetta segir þó ýmislegt um vítt svið menningarhugtaksins og má t.d. segja mannfræðilegu skilgreiningunni það til hróss að hún gerir miklu betur grein fyrir þeim margbreytilegu menningarkimum sem finnast í nútíma samfélögum.

Þjóðernislega menningarskilgreiningin vinnur ágætlega með hinum tveimur áðurnefndu, allt eftir ætlun þess sem beitir því hverju sinni. Þessi skilgreining á rætur að rekja til skrifa J.G. Herder og gengst töluvert upp í að greina sameiginlega sjálfsvitund fólks og þjóða. Tungumálið spilar stórt hlutverk í slíkri menningarsýn og er það, ásamt sögu, minningum, táknum, goðsögnum og gildum, óspart notað til að koma auga á eins konar þjóðaranda. Þessi skilgreining á því samleið með ýmsum kenningum innan þjóðernisfræða.

Þessar þrjár útgáfur á menningarhugtakinu eru ákveðnar normatívar skilgreiningar sem finnast jafnan ekki í hreinu formi. Í daglegu máli er t.d. oft talað um franska matarmenningu, íslenska neyslumenningu og ítalska umferðamenningu þar sem þjóðernislegu og mannfræðilegu skilgreiningunum er blandað saman til að mynda hrærigraut staðalmynda sem oft eru kenndar við héruð, þjóðríki eða jafnvel heilu heimsálfurnar. Það sama má einnig segja um húmanísku og þjóðernislegu skilgreiningarnar sem oft mætast á miðri leið t.d. þegar frægir listamenn eða viðurkennd listaverk eru notuð til að kynna ágæti eða sérkenni þjóða.

Stafræna viðbótin

Ástæðan fyrir því að ég gerði stuttlega grein fyrir þessum þremur mismunandi leiðum til að fanga virkni menningarhugtaksins er sú að stafræna útgáfan á samleið með þeim öllum og hefur áhrif á þær allar. Hún er því eins konar viðbót við þann hugtakaheim sem þegar hefur verið kynntur til sögunnar og er ætlun mín í næstu skrifum að greina virkni stafrænnar menningar á önnur menningarform ásamt því að greina sérkenni hennar. Til að koma þessu í verk mun ég síðar í þessu greinasafni fara örlítið í tæknilega þætti nýmiðla, auk þess sem ég mun setja stafræna menningu í víðara samhengi við netsamfélagið, þróun og uppgang Internetsins og þeirra menningarforma sem þar þrífast. Stafræn menning á ekki einungis við um stafrænun menningar, þ.e. þann tæknilega gjörning að færa analóg menningarafurðir á stafrænt form, heldur einnig um menningarform sem einungis eru til á stafrænu formi og geta einungis þrifist í krafti þess sem Manuel Castells kallar hnattvætt net nýmiðla.

Þessi form eru oft híbríð sem venjubundin listgreinaflokkun á erfitt með að ná böndum um og get ég nefnt Internet list sem dæmi um slík híbríð. Í dæmigerðu Internet listaverki er texta, ljósmyndum, teikningum, hljóði, grafískri hönnun, forritun, hreyfimyndum og kóðum blandað saman í eins konar meta-heim sem listamaðurinn skapar. Það er þó ekki einungis þessi samblanda listforma sem einkennir Internet listaverk, heldur einnig sú staðreynd að yfirleitt bjóða þau upp á mikla gagnvirkni af hálfu notenda sem skapa gjarnan sínar eigin útgáfur af listaverkinu. Þessar úgáfur eru einnig háðar ytri þáttum á borð við skjástærð, gæði nettengingu, tegund tölvu og vafra og eru því jafnan til margar ólíkar gerðir listaverksins, þótt grunnurinn sé oft sá sami. Slík skapandi gagnvirkni liggur til grundvallar netsamfélaginu og kastar hún nýju ljósi á bæði stafræna menningarneyslu og stafræna menningargerð. Þessi menningarframleiðsla mætti sín hins vegar lítils ef dreifingarþáttinn vantaði, en eins og flestir gera sér grein fyrir, býr Internetið yfir gríðarlegum dreifingarmöguleikum, sérstaklega með uppgangi peer-to-peer deilitækninnar.

Stafræn gagnvirkni og dreifingarmöguleikar Internetsins bjóða notendum upp á ýmsa möguleika sem þeir hafa tekið opnum höndum og má halda því fram að sjaldan hafi eins mikið af menningarefni verið framleitt og dreift eins og nú á dögum stafrænnar menningar. Þátttaka fólks á hinum ýmsu bloggum, vídeóloggum og spjallrásum, svo ég tali nú ekki um miðla á borð við YouTube, MySpace, Flickr, Facebook og Second Life, ber vitni um slíka menningarframleiðslu. Fólki getur vitaskuld greint á um gæði þessara menningarafurða en eins og áður var minnst á snýst menning ekki endilega einungis um listræn gæði og staðla, heldur einnig um að virkja menningarlega neyslu og sköpunarkraft almennings. Sá sköpunarkraftur sem fólk virkjar á degi hverjum og sendir um hnattvætt net nýmiðla hefur áhrif á ýmsa grunnhugsun og hugtakaheim sem lengi hefur loðað við listir og menningu. Umgjörð höfundahugtaksins og höfundaréttar hefur breyst, mörk framleiðenda og neytenda hafa breyst, flokkun listgreina hefur breyst, fagurfræðilegir stuðlar hafa færst og stjórnun menningar, sem og menningarpólitík, þarf að endurskilgreina áhöld og stefnur.

Vefur 2.0

Vefur 2.0 hefur á undanförnum árum orðið eins konar samnefnari, eða rót, þeirra breytinga á stafrænni framleiðslu og neyslumynstri sem þetta greinarsafn mun gera sér far um að lýsa og mun ég því í næstu pistlum taka fyrir ýmis álitamál sem stafræn menning hefur þröngvað upp á menningarviðið. Má þar nefna nánari lýsingu á innviðum netsamfélagsins, hugmyndina um prósúmerinn, siðfræði hakkarans, open source-hreyfinguna, nánari greiningu á Internet listaverkum, höfundarréttarkerfi sem kallað er Creative Commons, hugmyndir bandaríska lagaprófessorsins Lawrence Lessig um aðgangsmenningu og viðbragð menningariðnaðarins við stafræna menningarlandslaginu.

Áður en ég lýk þessum fyrstu drögum langar mig að sýna myndband sem er miklu betur til þess fallið að lýsa ýmsum eiginleikum stafrænnar menningar og sérstaklega Vefs 2.0. Myndbandið er gert af Michael Wesch sem er lektor við Kansas háskóla í Bandaríkjunum og má m.a. finna á eftirfarandi hlekk á YouTube. Þegar ég leit síðast inn á svæði hans á YouTube, var áhorfstalan yfir 5 milljónum, vísað er til 20 myndbanda sem brugðust við myndbandi Wesch og tæplega 7000 athugasemdir voru skrifaðar á spjallrás myndbandsins. Slíkar tölur segja ýmislegt um möguleg umsvif stafrænna menningarafurða og kemur myndbandið einnig inn á marga þætti sem verða krufnir síðar í þessum greinaflokki. Myndbandið er t.d. til á mörgum mismunandi formum, í mismunandi gerðum þar sem Wesch hefur brugðist við ýmsum athugasemdum og betrumbætt afurð sína og er þetta mjög í ætt við hugmyndafræði open source-hreyfingarinnar. Myndbandið er auk þess gefið út undir Creative Commons leyfinu og gefur því notendum rétt til löglegrar endurblöndunar. Til að auðvelda slíka endurblöndun vísar Wesch frá svæði sínu á YouTube inn á aðra heimasíðu þar sem hægt er að niðurhala myndinni í betri gæðum og gerir þetta hinum ýmsu neytendum og framleiðendum stafrænnar menningar því hægt um vik að skapa endurblöndun á verki Wesch, svo framarlega sem endurblönduninni er dreift undir sams konar leyfi.

Áður en ég greini frekar ýmis einkenni stafrænnar, endurblandaðarar menningar hinna fjölmörgu prósúmera og hvernig slík menning fléttast saman við húmanísku, mannfræðilegur og þjóðernislegu menningarskilgreiningarnar, er ætlun mín í næstu grein að skoða betur tæknilegan grunn netsamfélagsins og þeirra ólíku menningarkima sem þar þrífast.

Bjarki Valtýsson

Til baka

yfirlit frétta