24. apríl 2008 15:36

Formbylting ljóða

Þegar Þorleifur Hauksson var ritstjóri Tímarits Máls og menningar hafði hann einu sinni í flimtingum að ritdeilur í því ársfjórðungsriti minntu á þjóðsöguna um tröllin sem kölluðust á með aldar millibili. Það gildir þá þeim mun fremur um ritdeilu í ársriti svo sem Són, tímariti um óðfræði, en þar höfum við Þorsteinn Þorsteinsson þýðandi háð ritdeilu undanfarin þrjú ár, með árs millibili. Færi ég mig því af þeim vettvangi, en þó get ég ekki látið ósvarað grein Þorsteins í síðasta hefti Sónar. Ekki þarf þó að valda óstýrilát þrasgirni svo sem Þorsteinn gefur í skyn þar, heldur álít ég hverjum manni skylt að halda því fram sem hann þykist vita sannast og réttast. Og hafi maður með rannsókn komist að niðurstöðu sem hann telur leiðrétta fyrri hugmyndir, ber honum að færa fram rök fyrir máli sínu, hver sem andstaðan kann að verða gegn því. Þetta held ég að flestir skilji sem við fræði fást. Enn frekar er þetta skylt þegar af vanahugsun er þverskallast við öllu sem stríðir gegn barnalærdómi fólks, og rökum svarað með rangfærslum.

Þorsteinn hafði orð á því (í Lesbók Mbl. 25.8.2007, bls. 10) hve oft ég skrifaði um það sama, og þá með sama orðalagi, taldi tölvutækni gera slík skrif nánast sjálfvirk. Hitt nefndi hann ekki að jafnan voru þessi skrif mín svör við pistlum hans um efnið, og síst var endurnýjunin meiri þar, ekki í orðalagi, og því síður í hugsun.  Þannig ítrekar hann enn rangfærslur (um Breton og Friedrich) sem ég hafði hrakið með tilvitnunum í grein sem hann er að svara. Hann segir: ”Hvorugu svarar Örn í raun “. Þessi fyrirvari “í raun” er afskaplega sniðugur. Hann gefur í skyn að ég reyni e.t.v. að gera þetta, en takist ekki, án þess þó að Þorsteinn reki það nánar. Enda er þetta einfaldlega rangt, ég rakti jákvæða skilgreiningu Friedrich á nútímaljóðum, að þau skapi veruleika, en sýni ekki bara. Þessa skilgreiningu gerir Þorsteinn að sinni, en neitar að hún sé hjá Friedrich. Ennfremur færði ég tilvitnun sem sýndi að André Breton lét ekki nægja að tengja óskylda hluti í ljóðmynd á tilviljunarkenndan hátt, heldur sagði: “Því langsóttara og réttara sem samband veruleikanna tveggja sem tengjast er, því sterkari verður myndin, þeim mun meiri tilfinningaþrótti og skáldlegum veruleika býr hún yfir.“

Ég vil ekki þreyta lesendur með endurtekningum, en vísa á greinina Forn prósaljóð á vefslóð minni (http://oernolafs.blogspot.com).

Fríljóð

Ágreiningur okkar er í meginatriðum um það hvenær prósaljóð og fríljóð hafi farið að tíðkast, alþjóðlega og á Íslandi. Ég held því fram að hvort tveggja hafi tíðkast víða um Evrópu amk. síðan á 18. öld. Þorsteinn leiðir hjá sér það sem ég tilfærði um fríljóð enska skáldsins Blake í lok 18. aldar, en svarar svo um þýsk fríljóð þess tíma (Són 5, 133-4): “Klopstock víkur greinilega frá hefðbundnum brag en heldur þó ýmsum einkennum bundins máls. Þannig skiptast á hákveður og lágkveður í ljóðlínum hans sem eru rímlausar og af óreglulegri lengd. Meginatriðið er þó að skáldin (Klopstock, Hölderlin og fleiri) sóttust í ljóðum sínum eftir músíkalskri hrynjandi að dæmi forngrískrar ljóðlistar en ekki eftir setningahrynjandi talaðs máls eins og hin eiginlegu fríljóð síðari tíma. Þau losuðu um bundið mál síns tíma og auðguðu það að nýrri vídd en yfirgáfu það ekki.“

Og þetta stendur rétt á eftir orðum Þorsteins (bls. 132-3): “eitt þeirra atriða sem tilkoma fríljóða gerði möguleg og skáldunum sjálfum fannst skipta miklu máli, en það var hin nýja tegund hrynjandi. Til að mynda fagnaði Ezra Pound ákaflega því sem hann kallaði “hrynjandi tónhendingarinnar”.

Þó að meirihluti ljóða Tímans og vatnsins sé bundinn beitir Steinn Steinarr þar einnig frjálsu hljóðfalli glæsilega, til að mynda er fjórtánda ljóð bálksins (nr. sex í styttri gerðinni) mikil listasmíð frá því sjónarmiði ... Sigfús Daðason nýtti sér áhrifamátt hrynjandinnar víða af mikilli íþrótt eins og ég geri grein fyrir í Ljóðhúsum. Ég vil einungis nefna hér ljóðin Dægurlag, Vorið og Alltaf man ég Marseille sem dæmi um þá möguleika sem fríljóðið opnaði í þeim efnum”

Semsagt, það sem átti að aðgreina “freie Rythmen” Klopstocks, Hölderlins og fleiri á 18. öld frá fríljóðum 20. aldar, er einmitt glæsilegt einkenni þessara fríljóða! Væri nú ekki ráð að fara að viðurkenna samhengið? Ég bendi bara ennfremur á hrynjandi í mörgum ljóðum Hannesar Sigfússonar í Dymbilvöku og Imbrudögum.

Prósaljóð

Um þau segir Þorsteinn m.a. (Són 5, 128-9):

“Auðvitað má hver sem er halda því fram mín vegna að Söngvar Ossíans eða Svo mælti Zaraþústra séu sama bókmenntagrein og prósaljóð Baudelaires eða Stefáns Harðar Grímssonar. Í því er að vísu fólgin viss bókmenntaleg blinda að mínum dómi, alltof einfaldur skilningur á því sem kallað er “ljóðrænt” Það er arfur frá rómantíkinni að kalla “skáldlegan” prósa ljóð”.

Hér svarar Þorsteinn ábendingu minni (í Lesbók Mbl. 18.8.2007), að Bjarni Thorarensen og Jónas Hallgrímsson þýddu “Úr kvæðum Ossians” (orðalag Bjarna), og má þá skilja Þorstein svo, að þeirri nafngift ráði upphafið orðalag, þrátt fyrir að verk “Ossians” var prósi.

Þetta stenst ekki minnstu umhugsun. Menn líti bara í ritsöfn kunnustu skálda þessa tíma, sem sömdu bæði ljóð og prósa. Goethe, Schiller, Heine, Ewald, Oehlenschläger, Blake, Wordworth, Byron, Jónas Hallgrímsson, Benedikt Gröndal; áfram mætti þylja nöfn heilu síðurnar, en allir munu sjá að þessum höfundum var fullkomlega ljóst hvaða verk sín þeir flokkuðu sem ljóð, og hvað sem lausamál, án tillits til orðfæris, upphafins eða hversdagslegs. Og innan rómantíkur urðu mjög vinsælar langar ljóðsögur á tiltölulega einföldu daglegu tali. Hér má einkum nefna verk Byrons; Don Juan, eftir honum líktu svo Paludan Møller með Adam Homo og Púskín með Evgení Onegin (megi treysta danskri þýðingu).

Í framhaldi segir Þorsteinn að hin nýju prósaljóð (frá miðri 19. öld að telja) einkennist af því að “þau eru stutt og búa yfir þéttleika sem greinir þau frá hinum eldri ljóðræna prósa, í þeim er ljóðræn spenna og þau eru afmörkuð heild.”

Enn sniðgengur Þorsteinn þegjandi rök mín; ég þýddi prósaljóð frá því um 1800, eftir Novalis (það er á tilvitnaðri vefslóð minni), og ég á eftir að sjá rök fyrir því að það falli ekki að ofangreindri skilgreiningu, eða áþekk verk frá þeim tíma. En eins og kom fram í þessari grein minni, hef ég aldrei dregið í efa að prósaljóð Baudelaire og lærimeistara hans Bertrand hafi haft sín sérkenni. Ég rakti (eftir svíanum Nylander) þau einkenni; stutt, hnituð frásögn um hversdagslegan atburð á hversdagsmáli, og rakti þau meira að segja til áhrifa frá dagblöðum samtímans. Um það segir Þorsteinn: “kostulegri bókmenntaskilning hef ég varla á ævi minni séð”. En það er eins og vant er hjá honum, rakalaust með öllu, hann tekst ekki á við þetta.

Bókmenntastraumar

Ég rakti breytingar á ljóðagerð Halldórs Laxness til alþjóðlegra strauma, fyrst til expressjónisma, en síðan til surrealisma. Sem dæmi hins fyrrnefnda tók ég “og kýrnar leika við kvurn sinn fingur” En Þorsteinn svarar (Són 5, 124): ”Um hið seinna er það að segja að þar er að sjálfsögðu ekki neinn expressjónismi á ferð heldur eitt helsta höfundareinkenni Halldórs alla tíð: leikurinn, leikur að orðum, leikur að hugmyndum.”

Hér kemur sannarlega fram grundvallarágreiningur okkar Þorsteins. Ég held því fram að þetta hafi ekki verið Halldóri meðfætt frekar en öðru fólki, og þar sem hann tekur þetta upp eftir að hafa verið í Þýskalandi þegar expressjónisminn var hvað mest í tísku, og þetta atriði er einmitt í stíl við höfuðeinkenni expressjónismans, þá álykta ég að hér megi sjá áhrif expressjónismans á HKL, áhrif sem urðu varanleg. Sama gildir um T.S. Eliot, hversvegna má ekki benda á sameiginleg einkenni hans og þýskra expressjónista, bara af því að hann var enskumælandi? Hann sýndi nú kunnnáttu í þýsku! Á hverju byggir Þorsteinn fullyrðingu sína um þessa aðferð: “Hún er ekki tilkomin fyrir áhrif frá expressjónismanum í Þýskalandi eða því fyrirbæri hans sem Þjóðverjar kalla “raðstíl” (Reihungsstil)”? Eins og víðar lætur hann hér bara nægja rakalausa fullyrðingu.

Þorsteinn segir (Són 5, 126): “nútímaljóð... hefur alltaf  merkt “nútímaleg ljóð”, það er að segja ljóð sem brjóta á ýmsan hátt í bága við eldri hefðir og fara nýjar áður ókunnar leiðir. Það sem einkenndi nútímaljóð var einmitt leitin að nýjum skáldskaparaðferðum og viðfangsefnum. Ekkert var gefið, ekkert var ódýrt. Ég tel hinsvegar óráðlegt að reyna að afmarka nákvæmlega hvað kalla megi nútímaljóð. Það hefur gjarna í för með sér hlutavillu – hluti er gerður að heild – og kallar á hliðgæslu við Módernismann ehf. svo óverðugur skáldskapur sleppi þar ekki inn”

Svari nú hver fyrir sig; hvers virði er skilgreining sem ekki útilokar neitt nema hið allra hefðbundnasta? Að hvaða gagni mætti hún koma? Hvernig ætti hún að sýna skyldleika bókmenntaverka, svo dæmi sé tekið? Til þess hafa hugtök bókmenntasögu ævinlega verið notuð. Ég verð að ítreka, að mér sýnist þetta gagnslaust orðagjálfur hjá Þorsteini.

Hvörf til íhaldssemi

Þorsteinn segir um nútímaljóð (Són 5, 127) að honum dytti ”aldrei í hug að telja eitthvað eitt eða tvennt megineinkenni þeirra en ég ber skáldin sjálf fyrir því að þeim þótti mikið til um það frelsi og þann sveigjanleika sem hinar nýju ljóðtegundir veittu.”

Hér á hann við atómskáldin upp úr miðri 20. öld. Ég skýrði þessa tilfinningu fyrir að bragfrelsi væri nýjung þá, þrátt fyrir að sama bragfrelsi tíðkaðist mótmælalítið á öndverðri öldinni, með bakslagi upp úr 1935, að þá hafi helstu byltingamenn, alþjóðahreyfing kommúnista, snúist til íhaldssemi í menningarmálum. Um það segir Þorsteinn (Són 5, 130): “Örn hallast að því að andófið gegn fríljóðum ungu skáldanna um miðja síðustu öld hafi stafað af íhaldssamri þjóðernisstefnu íslenskra stalínista. Mér er ekki fulljóst við hverja hann á með því orðalagi, en sé það til dæmis Kristinn E. Andrésson, þá er það villukenning.”

Til að verða ”fullljóst” hverja ég á við, væri ráð að fletta upp í bók minni um efnið, Rauðu pennunum (sem Þorsteinn sagðist hafa eignast í hitteðfyrra). Þar segir (bls.125-9):

Björn Fransson varð fyrstur til að boða breytta stefnu, 1935, svo kom t.d. Einar Olgeirsson með væga ósk um rím og stuðla, 1936, og Jón Rafnsson herti mjög á 1937. Halldór Laxness talaði á sömu lund 1939. Og hverjir voru þá eftir til að halda á lofti merki bókmenntanýjunga? Kristinn E. Andrésson gerir það lengi, á vissan hátt, og stendur hátt fyrir ofan form­deilurnar. Meginsjónarmið hans, margítrekað allt frá 1932 (A, bls. 39), og enn 1955, er “ekki kemur máli við, hvort kvæðin hér eru rímuð eða órímuð, hvort þau fylgja gömlum bragreglum eða ekki. Slík lágkúrusjónarmið eru utan við alla skynsam­lega dóma um list.”

Þorsteinn er því hér að segja mér það sem ég sagði áður, en reynir að gera kenningu mína tortryggilega án þess að takast á við það sem ég sagði. Fyrst kom sósíal­realisminn, uppúr 1927 hér á landi,  með kröfu sína um einfaldan og auðskilinn texta gegn óröklegum sundur­lausum myndum, sem voru eitt einkenni módernismans, en á seinni hluta 4. áratugsins snerust róttæklingar jafn­vel gegn því einfaldaða nútímaformi sem þeir höfðu margir fylgt, og fóru að boða hefðbundið form. En það er aftur liður í alþjóðlegum straumhvörfum á þeim tíma, þjóð­fylkingarstefnu Alþjóðasambands kommúnista, sem vildi efla almenna sam­stöðu um viðhald ríkjandi menningar gegn ógn fasismans. Samnefnarinn var íhaldsstefna.

Lok

Þorsteinn rekur niðurlag Sónargreinar minnar og segir (Són 5, 134-5): “Skyndilega er Örn farinn að tala um ýmiskonar módernisma, einkenni margra súrrealískra verka og þegar að expressjónisma kemur er látið nægja að tala um stílandstæður milli skiljanlegra málsgreina. Þetta hefði Hugo Friedrich þótt þunnur þrettándi; það er næstum eins og ég hafi skrifað þetta.”

En þetta er nú bara samantekt á því sem ég sagði fjórtán árum árum fyrr, í bókinni Kóraforspil hafsins (t.d. bls. 51-7 og 277-83), sem Þorsteinn segist þekkja “tiltölulega vel” (bls. 119).

Hér hef ég mest dvalist við ágreining okkar Þorsteins. En af þessum pistli mætti glöggur lesandi þó sjá, að í rauninni erum við sammála um nokkur grundvallaratriði, oft leiða ritdeilur slíkt í ljós.  Á þeim orðum vil ég ljúka þessum umræðum.

Tilvitnuð rit:

Þorsteinn Þorsteinsson: Ljóðhús. Rvík 12007.

Þorsteinn Þorsteinsson: Þankabrot um ljóðbyltingar. Són 3 (2005) bls. 87-138.

Þorsteinn Þorsteinsson: Til varnar skörðóttri bókmenntafræði. Lesbók Mbl. 25.8.2007.

Þorsteinn Þorsteinsson: Álitamál í bókmenntasögu. Són 5 (2007) bls. 117-136

Örn Ólafsson: Gömul prósaljóð og fríljóð. Són 4 (2006), bls. 123-139

Örn Ólafsson: Skörðótt bókmenntafræði. Lesbók Mbl. 18.8.2007.

Örn Ólafsson: Svar um Skörðótta bókmenntafræði. Lesbók Mbl. 2.9.2007.

Örn Ólafsson: Rauðu pennarnir. Rvík 1990.

Örn Ólafsson: Kóraforspil hafsins. Rvík 1992.

Örn Ólafsson

Til baka

yfirlit frétta