Skjaldborg

Hvar voru gagnrýnendur?

Ég var að koma af kvikmyndahátíð heimildamynda, Skjaldborg, á Patreksfirði. Hún ber þess merki að vera komin til að vera og verður hægt að byggja á henni mikilvægan og árlegan atburð. Hún er góð. Og kannski ástæðulaust að nefna það, en í þessum bransa þurfa menn fleiri staði en til að framleiða “vörur” sínar, það er staði til að selja, og enn aðra staði til að sýna, tala um þær og skiptast á fróðleik. Sá síðastnefndi er því að sækja í sig veðrið en lítið hefur verið um sérstakar kvikmyndahátíðir heimildarmynda á Íslandi nema í samfloti með öðru, t.d. stuttmyndum eða í norrænu samstarfi og þá aftur í samfloti með öðru. Kvikmyndahátíðir geta einnig verið gott ráðstefnuígildi, með fyrirlestrum, stuttum námskeiðum og annað í þeim dúr.

Þessi hátíð minnti á hvað þetta fag hefur tekið miklum framförum sl. 10. ár, frá því að vera með afar lítið fjármagn í geiranum, digital tækni vart komin, þegar löggjöfin var úrelt, engar skattaívilnanir voru til og ringulreið ríkti í opinberri stjórnun fagins sem þýddi litla grósku. Það sem hátíðin minnti líka á í mínum huga er hinsvegar að umfjöllun og gagnrýni um kvikmyndagerð er nánast í sömu sporum og hún var á sl. áratug.

Ég held að það sé til skýring á þessu sem liggur í viðhorfi sumra ritstjórna íslenskra fjölmiðla og á Patreksfirði dúkkaði upp í höfðinu á mér smá kenning um það. En fyrst, hvers vegna var enginn gagnrýnandi á hátíðinni? (Eða var það kannski eins gott).

Það er hugsanlega vegna þessa að lítið er um gagnrýnendur sem skrifa reglulega og sem búa einnig yfir góðri þekkingu, og þeir hafi einfaldlega ekki komist, eða fjölmiðill þeirra ekki sent þá. En við erum ekki að tala um marga svo sem. Lítil endurnýjun á hæfu fólki virðist vera vandi, suma fjölmiðla skortir hugsanlega metnað til að nýta sér þekkingu allra þeirra sem hafa lagt fyrir sig fræði kvikmynda. Það má vera að einhver gagnrýnandi hafi leynst á Patró en ég er ekki að veðja á það. Mér dettur í hug ein mynd af mörgum, “Ævintýrin gerast enn”, um óperu Skagafjarðar sem hefði verið gaman að sjá faglega umfjöllun um. Einföld, skýr og tilgerðalaus mynd um uppsetningu óperu í Skagafirði eftir alls óþekktan náunga frá Nepal sem býr í Skagafirði. Hefði hún verið kynnt sem mynd eftir Martin Scorsese hefði pressan hugsanlega tekið við sér og loksins væri komin trúverðug og einföld mynd um menningarsköpun í íslenskri sveit. En kvikmyndahátíðir eru einmitt staðirnir þar sem hægt er að halla sér aftur og leyfa myndum að rúlla án þess að setja sig í fyrirfram ákveðnar stellingar. Þarna voru auk “Kjötborgar”, sem hlaut verðlaun áhorfenda, “Jórunn Viðar”, “Kúba – Sjálfsmynd”, “Melódía Minninganna”, “Mansa”, “Hip Hop Homecoming” o.fl. sem verðskulduðu allar umfjöllun um annað en hvað þær heita og um hvað þær eru. En þarna var sem sagt íslensk kvikmyndagerð á ferðinni.

Netmiðlar

Mér datt í hug hvort að gagnrýnendur ættu ekki að hóa sig saman og hittast á Tálknafirði eða Bíldudal á Hvítasunnuhelginni 2009 og skiptast á skoðunum um hvort t.d., gagnrýnendur séu stétt, hvers vegna svo lítil endurnýjun á sér stað, hvort ritstjórnir séu standa sig og hvort hver sem er geti kallað sig gagnrýnanda?

Gagnrýni sem sértækur og mikilvægur liður í faginu er undantekningarlítið orðinn á eftir kvikmyndagerðinni sjálfri, ég held að óhætt sé að fullyrða það núna. Í almennu samhengi eru þó undantekningar, þ.e. RÚV sem hefur stærðina og fjölbreytileikann, tvær útvarpsrásir og sjónvarp, og oftast hægt að detta niður á faglegar umfjallanir sem hægt er að treysta, og Morgunblaðið, en ég vil halda því fram að það sé hefðin og sagan sem er með þessum fjölmiðlum og Lesbókina t.d. er klassík í blaðamennsku, hvað svo sem fólki kann að finnast um framsettar skoðanir. En það eru ekki skoðanir sem ég er að tala um. Áhugi fjölmiðla almennt á Skjaldborg var ekki slæmur, visir.is aðstoðaði t.d. við kynningu, klausa birtist í Fréttablaðinu, en ég er að tala um slök gæði umræðunar almennt sem ekki hafa aukist þrátt fyrir meira framboði og internetið orðið þetta gamalt.

Eftir gróflega yfirferð í gegnum leitarvélar (framkvæmd stuttu eftir hátíðina), ættu lesendur að finna t.d. síðu einsog Deus Ex Cinema, áhugaverð, fræðileg og sérhæfð síða en lítil hreyfing. Topp5.is er auglýsingasíða en þar bregður fyrir gagnrýni og umfjöllun sem virðist beint að unglingum og fjallar helst um “commercial” myndir, aðrar eru kvikmyndir.com, stuttaraleg enda eingöngu síða áhugafólks og ber að taka henni þannig. Kvikmyndir.is, síða sem sannanlega er að reyna og höfðar til yngra fólks, en dregur úr trúverðugeika hennar að aðstandendur virðast þurfa námskeið í stafsetningu. Þá er það hmk-homer.com, metnaðarfull spjallsíða um heimildarmyndir en sem skrifar ekki gagnrýni, ekk heldur producers.is, síða samtaka kvikmyndaframleiðenda sem hefur þó ekki hreyfst í 5 ár, og logs.is, upplýsingarmiðill kvikmyndagerðarmanna og sem er virkur. Það er einnig að finna einstaka blogg einstaklinga sem eru fróðlegar og reyndar bestu síðurnar, einnig einkasíður unglinga sem finnst gaman að gefa stjörnur og sem fjalla um “slapstick”, horror og þrillera úr vestrænum hluta heimsins. Þá er það nánast upptalið, nema kannski síður blaða líkt og Monitor og Reykjavík Grapevine sem endrum og eins birta glefsur sem virðast þýddar eða staðfærðar. Stundum er fjallað um kvikmyndatengt efni á kistan.is en það virðist gloppótt enda “multíkúltí” síða. Fyrir utan þær síður sem eru tengdar útvarpsþáttum er því varla nokkuð sem kallast getur fagleg, gagnrýnin umfjöllun um viðburði og kvikmyndagerð.

Hvað er umfjöllun og gagnrýni?

Ef ég reyni að búa til einfalda mælikvarða á hvað það svo sem er, fagleg umfjöllun, þá gætu þeir litið út svona. Í fyrsta lagi ætti blaðamaður eða gagnrýnandi að staðsetja atburðinn (myndina), í tíma, setja hann í almennt samhengi, hjálpa lesandanum að átta sig á mikilvægi hans eða tilgangsleysis með einhverjum hætti, setja hann í listrænt, menningarlegt, sögulegt, markaðsleg o.s.frv. samhengi, eitthvað af þessu og kannski allt. Í öðru lagi (ekki endilega í þessari röð) ætti hann að útskýra hvernig, hvort og hvers vegna atburðinn tengist gestinum eða áhorfandanum. Í gegnum höfuðið, hjartað, af persónulegum eða öðrum ástæðum, greina það og sýna framá. Í þriðja lagi að leggja mat á gæðin og rökstyðja, s.s. háfaglegt, tilraunaverk eða grasrótarverk. (Skjaldborg næði líklega skori í öllum flokkum). Í fjórða lagi að gera grein fyrir sinni skoðun þannig að lesandinn geti áttað sig á hvort skoðun þeirra fari að einhverju leiti saman miðað við fyrri greiningu. Í fimmta lagi að greina áhrifin, hvort atburðurinn er undir áhrifum eða hvort hann hugsanlega hafi áhrif o.s.frv. Blaðamaður/gagnrýnandi ætti sem sagt að hjálpa lesanda sínum að hugsa, ákveða hvort atburðurinn er við hans hæfi og/eða að skilja hann með einhverjum hætti, og lýsing hans á atburðinum ætti að fela í sér þessa eiginleika gagnrýninnar. Galdur blaðamannsins er að vera neytandi og fræðimaður í senn. Nú, ef við gefum okkur að 1/3 af þessum mælikvörðum dugi til að umfjöllun geti talist fagleg, og það um Skjaldborg eða myndir á hátíðinni, þá lofa ég því að leit á netinu og í prentmiðlum verður árangurslítil. Og hvað sem mönnum finnst um það hvernig mælikvarðar gagnrýni eigi að vera, þá held ég líka að gagnrýni margra fjölmiðla um kvikmyndagerð sl. áratugi standist ekki einföldustu “test”. Hefði Skjaldborg fengið sæmilega gegnumlýsandi umfjöllun hefðu allir grætt, Patró líka.

Blöð og tímarit

Gott og vel, en til þess að þessi “faglega umfjöllun” gangi eftir þarf blaðamaður að hafa almenna þekkingu á viðfangsefninu, sem er langsótt fyrir áhugafólk sem starfar við eitthvað annað og ólíkt og þyrfti áhugasama ritstjórn til að rækta metnaðarfulla gagnrýnendur. Það sem virðist vera málið á sumum fjölmiðlum, Birtingsblöðum einsog DV og Mannlíf af tímaritum sem á annað borð ætla sér að hafa skoðun á faginu, að tilviljanir ráði ferðinni. Og hvernig lítur þessi skrifandi hópur út sem hefur þetta “ekkert skynbragð” á athyglisverða atburði eða verk. Þetta hefur kvikmyndagerðarmönnum mörgum verið mjög hugleikið efni.

Í fyrsta lagi, óreyndir og ungir blaðamenn sem spreyta sig snemma á þessum málaflokki, þykir gaman að fara í bíó, geta þýtt erlenda gagnrýni og pikkað upp frasa og látið krítík sína hljóma sómasamlega í eyrum ritstjórana, æfa sig aðeins áður en þeir fara að skrifa um eitthvað annað. Þannig safnast ekki upp þekking á faginu heldur verður kvikmyndagerð æfingaritvöllur.

Í öðru lagi, reyndir og virtir blaðamenn sem fjalla um t.d. bókmenntir fara skyndilega að skrifa um kvikmyndir án þess að átta sig á að það er ólíkir miðlar. Páll Baldvin er dæmi um einn af fáum sem virðist hafa þekkingu til að skrifa um a.m.k. þrjú form, leiklist/óperur, sjónvarp og bókmenntir. Þetta er fátítt en þegar starfsreynsla á fleiri en einum fjölmiðli og góð almenn þekking er til staðar getur hver sem er skrifað fína umfjöllun og það hefur vitaskuld gerst í mörgum miðlum. En hugsanlega hefur Páll stundum bjargað andliti Fréttablaðsins miðað við ungæðingslega skrif blaðsins um kvikmyndagerð, og mér dettur í hug gagnrýni blaðsins um mynd að nafni “Lost in Transilation” 2004. (Það var mjög eftirminnileg umsögn sem ritstjórnin lét flakka og Fréttablaðið ætti að endurbirta þessa gömlu umfjöllun til að hjálpa okkur að átta okkur á hve mikið rugl var í gangi.)

Í þriðja lagi er þegar menn langar. Sigurjón M. Egilsson ritstjóri Mannlífs er skemmtilegt dæmi, hann virðist hafa haft löngun til að skrifa um listir og menningu, látið undan freistingunni og byrjað að skrifa um kvikmyndatengd mál þegar í stól ritstjórans er komið. Lesandi þessa pistils og sem fylgst hefur með gæti eflaust rifjað upp nöfn margra gagnrýnenda sem dúkka upp og skrifa gagnrýni í krafti nafns síns og stöðu og fjölmiðillinn lítur svo á að gagnrýni hafi trúverðugleika vegna þess að á bakvið hana er nafn. Svo hverfa þeir. Það er gaman að sjá og heyra hitt og þetta fólk tjá skoðanir sínar á listaverkum fólks, stjórnmálamenn eða bankafólk, það má ekki misskilja það, en þetta er sérstakt “genre” í röðum “gagnrýnenda”.

Í samanburði má segja Kastljósi og Ísland í dag það til hrós að sleppa því einfaldlega að vera með beina kvikmyndagagnrýni í stað þess að vera með hálfkák.

Mín kenning

Það sem er áhugavert við þetta viðhorf sumra ritstjórna í dag og ég held að sé skýring á þessu ástandi, einsog á DV og Mannlíf, er að það er það sama og tíðkaðist í gamla Kvikmyndasjóð Íslands. Það að í úthlutunarnefndir var valið fólk úr t.d. Háskóla Íslands eða af menningartengdum vettvangi, en engin hafði reynslu né þekkingu á kvikmyndaframleiðslu. Þetta hljómar “ga ga” í dag, en svona var það samt. Ritstjórnir virðast nú sitja fastir í þessu gamla viðhorfi, það er að einhver og einhver er settur í að skrifa um kvikmyndagerðina, ef eitthvað markvert og nýtt gerist hafa þeir lítið skynbragð á það. En kenning mín er sú, og hún er ekki flókin, að margar ritstjórnir vita ekki hvernig eitt sinn var komið fyrir íslenskri kvikmyndagerð, hafa ekki sinnt þessu fagi af metnaði, þekkja ekki til sögu hennar, hvaða reynslu og þekkingu hún býr yfir, hvaðan hún er að koma, hvert hún kynni að fara og hvar hún er staðsett í heiminum.

Þess vegna hafa þeir ekki lært af gömlum mistökum hennar og sitja eftir á annari öld. Þessir “fersku” og “þorir á meðan aðrir þegja” fjölmiðlar eru í raun búnir að tileinka sér leti búrókratismans sem þeim er tamt að gagnrýna.

Og hvernig væri að þeir viðurkenndu þetta, nú er að hlýna og sóli skín og allir jákvæðir, færu að sýna metnað og koma heim úr 20. öldinni. Jafnvel DV á sér viðreisnarvon, en eftir að blaðið endurvakti Menningarverðlaun sín fyrir fáeinum árum er ekki eftir nema 364 dagar á ári í myrkrinu. Hvað sem því líður er staðreyndin sú að fyrir utan þá sem komu í bíósal Skjaldborgar á Patreksfirði, þá hafa fáir hugmynd um þær íslensku heimildarmyndir sem þar voru sýndar, hver gæði þeirra voru og sýn.

Einar Þór Gunnlaugsson

Til baka

yfirlit frétta