Birtan framundan

Það eru engar fréttir að segja aðferðir frjálshyggjunnar hrundar til grunna, vísa í Naomi Klein og spádóma Karls Marx. Það eru ekki tíðindi að ýmsir sáu þetta fyrir en þeir voru í minnihluta og ekkert mark á þeim tekið. Það er skammgóður vermir að segjast hafa talað þessu máli árum saman og farið viðvörunarorðum um ástandið - og hversu mjög hefur ekki til að mynda Þorsteinn frá Hamri lýst því í síðustu bókum sínum hvernig sannindin hafa hrannast upp við leitið? Hvernig hrokinn blómstrað og auðmýkt, efi og æðruleysi vikið hratt undan? Ellegar í eldri verkum Þorsteins þar sem sjálfið er lagt spjóti og er það kannski ekki aðeins einkaleg samviska sem tengist iðrun og yfirbót heldur eitthvað sem tengist þjóð:

Samvizka - 

sál mín herðir

spjótalög á spegil

(Þorsteinn frá Hamri) 

Krafan sem hefur legið í loftinu í dag er að auðmenn verði sóttir til saka, auk stjórnmálamanna. Það er eðlilegt og rétt. Réttlátt, óhjákvæmilegt og nauðsynlegt. Ekki er annað að segja í þessu samhengi en að minna á skjöl eins og Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna sem eru merkilegri en þau virðast af afspurn og full af varnöglum gegn misnotkun á eigin yfirlýsingum. En byggja þó á sannindum sem séu altæk um alla menn, samþykkt af öllum mönnum: Mennskan, þessi hégómlega sjálfsupphafning, þessi sympatíska breiskja, þessi huglausa, sjálfhverfa og hugmyndasnauða kergja sem þrátt fyrir allt sé verð virðingar. Tölum því mannamál: Það verður bylgja sjálfsmorða, hún er þegar hafin. Hughreystingar og húmor eru mikilvæg og verða ekki ofmetin. Miskunn er ekki bara dyggð heldur holl þeim sem beittur hefur verið misrétti. Er ekki í þessu skjali einmitt að finna margt af því sem hefur gleymst í viskuleysi góðærisins?

Í raun var það mjög skynsamleg hugmynd hjá Pútín að veita Íslandi lán - þá á ég að sjálfsögðu við pólitískt séð. Sovétmenn veittu Íslandi margsinnis ýmsa aðstoð. Og miðað við sögu IMF í þróunarlöndum beitir stofnunin aðferðum sem eru af sama meiði og meinsemdin - frjálshyggju. Pútín - glæpir hans verða aldrei nægjanlega fordæmdir, sérstaklega ef þeir verstu sannast - hefur verið framsýnni hagfræðingur en Vesturlandabúar og dregið einkavæðinguna til baka, enda var hún glórulaus og sama staða komin upp í Rússlandi og á Íslandi þar sem hið frjálsa hagkerfi var margfalt stærra en ríkið. Pútín fangelsaði auðkýfinga sem voru orðnir stærri en ríkið og gerði eigur þeirra upptækar með hinum ósvífnasta hætti. Var það annað en nauðsynlegt? Hann leikur flókið valdatafl milli efnamanna og olígarka og stjórnkerfis og ólíkra þjóðlanda, verst gegn stækkun Nató og er refur eins og hver annar vestrænn leiðtogi. Og nær efnahagslegum árangri, brokkgengt en árangri. Það skynsamlegasta sem Íslendingar gætu gert væri að þiggja lán af Rússum því ekki aðeins styrkist fjárhagurinn þannig án tilkomu IMF heldur verður pólitísk staða þjóðarinnar sterkari á alþjóðlegum vettvangi, ekki ósvipað og í kalda stríðinu - þótt að sönnu yrði þetta viðkvæmt og vandmeðfarið. Þjóðin er ekki sögulega hreinni mey en svo að hún hefur áður - fyrr og nú - gert samninga við harðstjórnir þótt aldrei hafi slest á hana einn blóðdropi síðan á Sturlungaöld.

Athugið að ég er ekki að tala um lán til að bjarga bankakerfinu því það er hrunið. Það skynsamlegasta sem stjórnvöld og Seðlabanki gerðu í allri sinni röð af mistökum og klúðri var að skera á taugina milli bankakerfis og ríkis. Í rauninni furðanlega skynsamleg ákvörðun miðað við að það voru sömu stjórnvöld sem fóru þann afdrifaríka veg að einkavæða bankanna. Og þau guldu fyrir þessa ákvörðun (sbr. viðbrögð Gordon Brown), ákvörðun sem er harla róttæk og fyndist ekki (enn) nema í kerfi þar sem hlutföllin eru svona rænulaust skökk milli þjóðar og efnahagslífs.

Það verða því alger hvörf. Við erum ekki að tala um að íslenska flokkakerfið standi óhaggað, enginn verði dreginn til ábyrgðar og kosningar haldnar og allt fari á sama veg og áður. Við erum að tala um pólskipti, gagngera breytingu á hugsun og efnahag þjóðarinnar - ég sé algleymið spinnast ofan af þjóðarvitundinni með ógnarhraða og ótal hringjum og dýfum og hnykkjum. Hin sögulega gleymska - hin altæku sjálfsvitundarskipti þar sem manneskjan varð að fyrirtæki - sem átt hefur sér stað undanfarinn áratug (og víðar en margan grunar) tekur kipp og tekur skref, hliðar saman hliðar, og aftur á bak og fram á við. Margir af mætustu hugsandi einstaklingum landsins geta ekki hugsað skýra hugsun í augnablikinu fyrir skarkalanum í fjölmiðlum og skruðningunum í eigin höfði. Sjá ekki björtu dílana í framtíðinni. Fyrir ugginum. Og hinu merka hatri. Í reynd hafa fjölmiðlar brugðist á vakt sinni, enda er allt öðruvísi um að litast í erlendum fjölmiðlum og meðal erlendra hugsuða og grundvöllur til að byggja eitthvað upp annað en angist og örvæntingu, þrátt fyrir allt.

IMF er vondur kostur en þó finnst aðstoð þaðan í þjóðarsögunni og var án gereyðandi afleiðinga. Hugsanlega er það eini kosturinn í stöðunni. Að sjálfsögðu munu Seðlabankastjórar og ríkisstjórn víkja - það er determínísk nauðsyn, hvernig sem að því verður staðið - og hér verður lagður grunnur að nokkurs konar efnahagslegu alræði, um hríð. Þar er mikilvægast að aldrei, undir nokkrum kringumstæðum, verði vegið að mennta- og heilbrigðiskerfi né heldur löggæslu, verkalýðsfélögum og helstu stofnunum landsins, sem og eftirlaunakerfi - og þessu þarf að berjast fyrir með öllum ráðum. Á þessi atriði verður ekki lögð nægjanleg áhersla. Til eru ýmsar leiðir til að renna stoðum undir menntalíf þjóðarinnar og það er mikilvægt að hver höndin sé ekki uppi á móti annarri ef markmiðið er það sama.

Besti kosturinn í stöðunni er stórminnkað eða míníatúr bankakerfi og stóraukið ríkisvald. Að siglingunni áleiðis til Bandaríkjanna sem átt hefur sér stað síðustu tuttugu ár verði snúið - hart í bak - og haldið í átt til Norðurlandanna. Í átt að hinu norræna velferðarkerfi sem er með skárri hugmyndum manneskjunnar í samfélagsmálum.

Til að byrja með þarf að átta sig á því að það skiptir nákvæmlega engu máli fyrir þjóðina þótt hún beri ímyndarskaða í útlöndum og það meikar engan fokkíng diff þótt hraðbankar virki ekki. Það er ekki einu sinni víst að hraðbankar hafi verið góð hugmynd, þeir eru nýtilkomið fyrirbæri. Góð ímynd á alþjóðavettvangi gerir fólk á Íslandi ekki hamingjusamt, síst bakara og smiði (það mátti vera öllum ljóst sem lásu skýrslu ASÍ um ofurlaun frá því fyrir nokkrum mánuðum að hagkerfið og ímyndasmíðin er ekki hugsuð fyrir bakara og smiði sem þar hengjast jafnt og á 300 sinnum lægri launum en þotuliðið). 

Að líkindum þarf líka að sætta sig við að í náinni framtíð verði lífskjör önnur. Við erum að tala um næstu 5 ár, svipað og 1929 áður en heimskreppan fór að leiða af sér blómaskeið í listum. Kynslóðin sem alin er upp við allsnægtir verður að kynnast öðru. 

Það verður stóraukin aðsókn að hugvísindadeildum. Það verður endurvakning á gildum sem eru varanlegri og auðugri en ormagull aurapúkanna. Það verður gullöld í listum og menningu. Það verður gírskipting í tímanum. Ljóðlist og heimspeki munu ganga í endurnýjun lífdaga. Það gefast ótal tækifæri til að byggja heilbrigðara samfélag, réttlátara og skynsamara, hóflegra, merkilegra, samfélag virðingar. Ástandið var, ef þið vitið það ekki enn, sjúkt. Hið ríkjandi hugarástand síðustu tíma - afleiðingaleysið - mun víkja. Gerspillt og tortryggin sjálfsgæslan mun standa frammi fyrir spegli og neyðast til að leggja hann spjóti en farast ella. Rýna í eigið vitundarlíf - og sumir játa, iðrast, gera yfirbót og koma út betri manneskjur.

Sennilega mun samkeppni víkja fyrir samlíðan. Græðgi fyrir umhyggju. Í það minnsta verður unnt að brúka slík orð yfirleitt, kinnroðalaust - því orðin munu breytast með hugsuninni. Þetta eru hamskipti að hætti Foucault.

Það er bjart framundan - en ég er ekki að segja að leiðin þangað sé neitt annað en djöfulleg. ég hef það eftir Sigfúsi Daðasyni:

Bjartsýnin vefst nú fyrir mér og þér eins og bögglað roð

eins og skorpið og skrælnað roð

á síðkvöldum og snemma nætur ...

Alltjent megum við vita: að bjartsýnisafglaparnir eru vorkunnar verðir,

og þó afglapar séu fá þeir sjálfir að súpa seyðið af óvizku sinni;

blindan stoðar þá aðeins um sinn,

árátta sjálfsblekkingarinnar býr þeim

eyðilegan næturstað.

Því að ótíðindin skella á þeim að lokum, ótíðindin

sem endanleg niðurstaða: slys og ósigur,

svívirðan, auðmýkingin og hneykslið mikla.

Hrós á því skilið sá sem segir:

"ég hef ekki ævinlega kjark til að hugsa um morgundaginn",

vegsömum grandvarleik og vizku þess manns!

En engu að síður:

engu að síður kann hann að ganga ótrauður út í morguninn

eftir þvílíka nótt.

(Sigfús Daðason)

Við skulum taka hinum nýju tímum með varfærnislegum fögnuði, eðlislægri tortryggni, sögulegri vídd og hinni örðugu gleði, og íhuga hvaða tækifæri felast í þeim.