Að stappa í pollum

- hugleiðing um seigfljótandi leikhús

Miðvikudaginn 1. nóvember birtist í Fréttablaðinu menningarslúður í æsifréttastíl, undir fyrirsögninni: „Listaháskólinn vill þagga niður umdeilt atvik“. Í pistlinum er sagt frá gjörningi sem framinn var af nemendum í leiklistardeild Listaháskóla Íslands. Vitnað er í Randver Þorláksson þar sem hann segir í nánast föðurlegum ávítunartón að atriðið hafi verið „ógeðfellt og skot langt yfir markið, gjörningurinn eigi ekkert skylt við leiklist.“ Vert er að staldra við viðbrögð Randvers, sem við nánari athugun, er einskonar miðja í íslenskri leiklist. Hann er landsþekktur leikari, formaður Félags íslenskra leikara og meðlimur í skemmti-og karlaklúbbnum „Spaugstofunni“ sem virðist hafa hlotið æviráðningu hjá Ríkissjónvarpi okkar allra. Hér er fjallað um Randver sem fyrirbæri, sem opinbera persónu og þessi skrif hafa auðvitað ekkert með hans persónu og einkalíf að gera.

Aðdragandinn er þessi: Fjórir nemendur á fyrsta ári í Listaháskólanum flytja gjörning þar sem hár er rakað af höfði og sköpum konu. Að því loknu pissa þrír karlmenn íklæddir læknasloppum yfir líkama konunnar en þema námskeiðsins mun hafa verið „ljótleiki í samtímanum“. Fljótt á litið má lesa þessa mynd sem vísun í hið sadíska ofbeldi sem bandarískir hermenn beittu fanga í Abu Graib fangelsinu í Írak. Ef til vill var verið að vísa til ofbeldis, kúgunar og kláms í samfélaginu almennt og kannski var um fagurfræðilegan gjörning að ræða. Vera má að ekkert af þessu eigi við enda takmarkast tilraunir undirritaðrar til túlkunar auðvitað við það að hafa ekki verið á staðnum en fengið sína vitneskju úr fjölmiðlum.

Það sem vakti athygli mína eru þau orð sem höfð eru eftir Randveri í fréttinni. Í fyrsta lagi að það sé neikvæður hlutur í listsköpun að skjóta yfir markið og í öðru lagi að þessi gjörningur eigi ekkert skylt við leiklist. Atburðir á borð við umræddan gjörning hafa fyrir löngu átt sér stað innan íslenskrar myndlistar og ljóðlistar svo fátt eitt sé nefnt. Hver ákveður hvað telst til leiklistar og hvað ekki? Leikhúsið á í tilvistarkreppu og hefur átt í dágóðan tíma. Byggingar Þjóðleikhússins og Borgarleikhússins minna á virki. Getur verið að gráir steypuveggirnir sendi frá sér skilaboðin: „haltu þig fjarri!“? Ef til vill má losa um hnútinn með því að opna járnhliðið, taka með opnum örmum á móti utanaðkomandi áhrifum sem knýja á, ekki bara áhrifum frá klassískri hámenningu heldur framsækinni samtímalist almennt.

Óhugnarlegri hlutir en áðurnefndur gjörningur eiga sér stað í raunveruleikanum og þótt slíkt hafi sjaldan gerst hér á landi hafa grimmilegri hlutir vissulega verið sýndir í leikhúsum. Hér nægir að að nefna leikrit hinnar bresku Söruh Kane þar sem koma fyrir nauðganir, limlestingar, grimmdarleg morð, geldingar og mannát. Verk Kane eru viðbragð við hryllilegu ofbeldi sem blasir við okkur í gegnum silhúettu myndmiðlanna. Í leikhúsinu magnar hin líkamlega nálægð áhrifin og áhorfandinn á oft erfiðara með að fjarlægja sig því sem á sér stað á sviðinu, sérstaklega þegar um er að ræða hreint og klárt ofbeldi. Ógleði mun til dæmis vera algengur fylgikvilli þess að sjá góða uppsetningu á verki eftir Kane. Hafa verk Kane ekkert með leiklist að gera? Sumir segja ekki, en fyrir þá sem áhuga hafa skal bent á prýðilega grein Þorgerðar E. Sigurðardóttur sem finna má hér á Kistunni en þar ræðir hún líkama og ofbeldi í verkum Kane.

Ef Randver er miðjan í íslensku leikhúsi, tilheyra slíkar tilraunir listaháskólanema (nekt, ofbeldi og hland) þá jaðrinum? Jú líklega – og kannski sem betur fer. En jaðarinn er ekki endilega slæmur, hann er bara jaðar og þess vegna ógnar hann miðjunni. Hvers vegna stendur Randverum íslensks leikhúss ógn af slíkum uppátækjum? Kannski vegna þess að þau hreyfa við miðlægum hugmyndum um leikhús og stuðla að tímabærum breytingum. Á nýafstaðinni myndlistarsýningu „Pakkhúsi postulanna“ í Listasafni Reykjavíkur tóku tvær myndlistarkonur sig til og „rændu leikhúsinu“ með glans. Þær byggðu sitt eigið leikhús í einum af sölum listasafnsins og frömdu þar gjörninga fyrir áhorfendur. Þannig tóku þær að sér að sameina myndlist og leiklist á nýstárlegri hátt en almennt gerist í íslensku samtímaleikhúsi. Þær fáu tilraunir til uppbrots sem hafa átt sér stað hafa einskorðast við leikmyndina á meðan leikræn útfærsla og uppbygging verka er nær alltaf hefðbundin. Myndlistin hefur ekki verið hrædd við að innlima leikhúsið. Hvers vegna óttast leikhúslistamenn að tileinka sér nýjar hugmyndir innan myndlistarinnar eða lista almennt? Ef forráðamenn stóru leikhúsanna væru með puttann á púlsinum væru þeir búnir að hóa í helstu gjörningalistamenn þjóðarinnar og bjóða þeim að fremja list sína á „stóra sviðinu“.

Leikhússtofnunin er vissulega seigfljótandi vökvi en gaman væri að sjá þar stökkbreytingar oftar en á 200 ára fresti. Leiklist sem listform á ekki að vera lítil stúlka í blúndukjól sem gerir eins og pabbi segir. Lína Langsokkur væri nær lagi, hún stappar í pollum, lætur í sér heyra, brýtur reglur, ögrar mörkum, stingur á kýli og hrekur burt anda kreddukendrar hugsunar. Kannski gerði umrædd stúdía listaháskólanemanna einmitt þetta en umfjöllun um leiklistarsprottinn gjörning hefur ekki verið meiri í fjölmiðlum í laaaaangan tíma.

Helga Rakel Rafnsdóttir

Til baka

yfirlit frétta