Bókmenntahátíð í Reykjavík

Af kaldastríði drauganna og ójafnri menningu

Bókmenntahátíð í Reykjavík hefur síðan 2003 náð að skipa sér nokkuð veglegan sess í menningarlífinu. Á hátíðunum 2003 og 2005 komu heimsþekktir skáldsagnahöfundar hingað til lands og héldu fyrirlestra í troðfullum sölum. Í þessum hópi eru Nóbels- og Booker-verðlaunahafar (José Saramago, DBC Pierre), höfundar sem hafa öðlast eilífan költ-status (Paul Auster, Haruki Murakami) og svo minni spámenn sem hafa notið tímabundinnar vinsælda en voru á hátindi síns ferils þegar þeir sóttu landið heim (Yann Martel, Mikael Niemi). Almennt finnst mér val á höfundum bókmenntahátíðar hafa verið afskaplega vel heppnað.

Á Bókmenntahátíð 2007 hafa hins vegar verið gerðar stefnubreytingar í vali gestanna. Þær breytingar fólust annars vegar í mjög íhaldssömum pólitískum áherslum og hins vegar í listrænu metnaðarleysi.

Áður en lengra er haldið skal því haldið til haga að heimsókn J.M. Coetzees á hátíðina var einkar ánægjuleg. Hins vegar hafa fyrri bókmenntahátíðir gefið fullt fordæmi fyrir heimsóknum slíkra stórkanóna og helst fleiri en einnar í hvert skipti, og því er heimsókn hans ekki afsökun fyrir því ámælisverða gestavali sem ég mun hér gagnrýna.

Bókmenntahátíð sker upp herör gegn óæðri trúarhópum

Það sem mesta furðu vekur í vali gesta á þessari bókmenntahátíð er heimsókn Ayyan Hirsi Ali. Hirsi Ali er stjórnmálamaður, og starfar sem slíkur á vegum samtakanna American Enterprise Institute. Þau sjónarmið sem hún hefur fram að færa eru bæði ófrumleg og einfeldningsleg, og hafa fyrst og fremst vægi fyrir þá sök að Hirsi Ali er ólíklegur talsmaður slíkra viðhorfa – verandi svört, múslimsk kona.

Hirsi Ali leikur ákveðið hlutverk, sem mikil eftirspurn er eftir hjá ákveðnum hópum á Vesturlöndum. Hirsi Ali er svört kona sem segir Vesturlandabúum að það sé í lagi að fyrirlíta svarta menn, og að það megi gera það í nafni fallegra gilda á borð við lýðræði og mannréttindi. Í máli hennar hér á hátíðinni kom meðal annars fram að hún telur menningu múslimskra manna óæðri menningu Kristinna manna.

Hirsi Ali hefur uppi fagurgala um “vestræna menningu” – hvers raunveruleika ég fullyrði að helmingur fólks á Vesturlöndum kannast ekki við – og stillir múslimum upp sem einhverjum sérstökum andstæðingum þeirrar menningar. Hvers vegna? Vegna þess að menning múslima er svo vond. Vandinn er sem sagt ekki sá að í samfélögum Vesturlanda hafi ríkt stéttabundið óréttlæti, að þau hafi kúgað fjarlæg lönd og íbúa þeirra, að til sé vestræn karlrembuhugmyndafræði sem réttlætir kúgun kvenna, að hér sé fátækt og örbirgð, eða að hér ríki almennt ekki og hafi aldrei ríkt sú glansmynd af menningarástandi sem við teljum okkur trú um – nei, vandinn er múslimarnir.

Hver var hugsun forsvarsmanna bókmenntahátíðar á bak við það að bjóða þennan málflutning velkominn hingað til lands? Hafa þeir áhyggjur af því að múslimar hér á landi séu til vandræða, og að þeir séu ábyrgir fyrir hnignun vestrænnar menningar á Íslandi? Er kominn tími til að lækka í þeim rostann? Það væri fróðlegt að vita. Að minnsta kosti tókst aðstandendum bókmenntahátíðar að leggja sitt af mörkum til þess að gera annars góða sambúð menningarhópa hér á landi verri en ella.

Þeir sem hafa uppi árásir gegn múslimum á Vesturlöndum gera jafnan mikið úr eigin hugrekki. Hér á landi eru hins vegar sárafáir múslimar og mér vitanlega hafa þeir almennt ekki haft sig í frammi um nokkurn skapaðan hlut. Hvers vegna þurfti að flytja inn hvorki meira né minna en -- með orðum Egils Helgasonar -- hugrökkustu konu á Vesturlöndum, til að berja á þessu fólki?

Menntamenn, rithöfundar og aðrir orðsins menn hafa oftar en ekki verið í framvarðasveit þeirra sem berjast gegn þröngsýni, kúgun og ofsóknum. Nú um stundir ber því miður á því að sumir þeirra telja skyldu sína að taka undir með pólitískum öflum sem vilja tortryggja aðra menningarheima og samfélög, og finna því það til sannindamerkis sem þau vilja.

Því miður er það svo að umhyggja fyrir múslimakonum hefur gengið í mjög óæskilegt hjónaband við hrokafull og fjandsamleg viðhorf í garð múslimskra þjóðfélagsþegna yfirleitt. Það er vandratað á þessum vegi, og ljóst að bókmenntahátíð hefur farið illilega útaf sporinu með því að bjóða hingað Hirsi Ali, sem fer fram af hroka, yfirlæti og fjandsemi, auk þess sem hún dylur ekki fylgispekt sína við þau íhaldsöfl í okkar samfélagi sem réttlæta stríð og ofsóknir gegn múslimum innanlands jafnt sem í Írak og Palestínu.

Síðbúið kalt stríð gegn draugi Maós

Það sem stingur næstmest í augu á Bókmenntahátíð er heimsókn hjónanna Jung Chang og Jon Halliday, en þau eru höfundar níðrits um Maó Zedong. Raunar stingur í augu að hið ágæta bókaforlag Mál og menning hafi gefið bókina út, en það er önnur saga. Bókin um Maó er vanhugsaður viðsnúningur á þeirri persónudýrkun sem ríkti á sínum tíma í kringum Maó. Chang reynir að koma höggi á Maó með því að snúa formúlunni við: "Allt er gott í Kína og það er Maó að þakka" verður "allt var vont í Kína og það var Maó að kenna." Vafalítið á Maó höggin skilið, en hvers erum við nær?

Stjórnmálakrítík á þessu plani getur sjálfsagt verið góð skemmtun fyrir rassvasasálfræðinga allra kaffistofa. En hélt einhver að Maó væri góður? Hélt einhver að það skipti máli? Hefði það einhverju breytt þótt hann hefði burstað tennurnar, baðað sig og girnst miðaldra karlmenn frekar en ungar stúlkur? Værum við einhverju nær um sögu Kína? Um sögu kommúnismans? Um Kína samtímans?

Samband Vesturlanda við Kína hefur sannarlega ekki verið sama einstefnan og ríkti í garð Sovétríkjanna. Má það vafalítið skýra að hluta með þeirri tiltölulega jákvæðu ímynd sem Maó öðlaðist fyrir tilstilli Richards Nixon og annarrra. Samskiptin við Kína hafa haldið áfram á þeirri braut, og virðast ætla að falla í algerlega ljúfa löð, með arðbærum viðskiptasamningum og stöku skyldubundinni umkvörtun um mannréttindamál.

Það skyldi þá aldrei vera að fyrir þá sem græða nú sem mest á viðskiptum við Kína sé það heppileg friðþæging að djöflast sem mest á minningunni um Maó formann, en sjá um leið í gegnum fingur sér með annað sem aflaga fer í gúlaginu í austri?

Auðvitað skiptir það engu máli hvort Maó var góður eða vondur, sem “manneskja”. Það skiptir engu máli hvort mynd hans hangir á Torgi hins himneska friðar eða ekki. Kína gerði upp við Maó á annan hátt en Þjóðverjar gerðu upp við Hitler eða Rússar við Stalín, en þeir gerðu það engu að síður, tiltölulega fljótt eftir dauða hans og án mikilla upphrópana.

Uppgjör íslenskra hægrimanna við hinn látna Maó er fyrst og fremst hlálegt ásýndar, í ljósi stóru, æpandi þagnarinnar um glæpsamlegt framferði kínverskra stjórnvalda á hverjum degi sem líður, á meðan við bíðum þess eins að undirrita næsta fríverslunarsamning. Í stað þess að horfast í augu við að í Kína ríkir það fyrirbæri sem þeir vissu ekki að væri til -- kapítalismi án lýðræðis og mannréttinda – standa þeir á torgum, æpandi um illsku þjóðarleiðtoga sem lést fyrir mörgum áratugum síðan.

Ekki er öll menning jöfn

Kjöftugum rataðist þó satt orð á munn þegar Ayaan Hirsi Ali sagði að ekki væri öll menning jöfn. Sumri menningu reiðir ágætlega af á mörkuðum, án þess að efnt sé til sérstakra listahátíða henni til heiðurs. Á Íslandi hefur hins vegar myndast einkennileg hefð fyrir því að efna til listahátíða í kringum þess konar “sjálf-bært” markaðsvænt efni. Má þar nefna sem dæmi nýlega kvikmyndahátíð Græna ljóssins.

Á kvikmyndahátíð Græna ljóssins bauðst kvikmyndagestum að sjá kvikmyndir sem alls staðar í nágrannalöndum eru einfaldlega teknar til almennra sýninga, svo sem myndir Michaels Moore. Undir merkjum kvikmyndahátíðar Græna ljóssins bauðst kvikmyndaáhugamönnum hins vegar að sjá slíkar myndir spilaðar af dvd-diskum, ótextaðar, og gegn sérstaklega hárri upphæð, líkt og um meiriháttar framsækinn listviðburð væri að ræða.

Bókmenntahátíð í Reykjavík virðist ætla að skipa sér sess við hlið kvikmyndahátíðar Græna ljóssins, frekar en hinnar metnaðarfullu Alþjóðlegu kvikmyndahátíðar í Reykjavík, sem færir Íslendingum heim kvikmyndir sem hönd markaðarins myndi annars ekki skola á okkar strendur, þar sem pólitískur sjóndeildarhringur og listrænt þanþol áhorfenda er víkkað.

Það var bara ekki hægt að toppa það

Af gestum bókmenntahátíðar í ár má nefna Roddy Doyle, útbrunnin höfund sem átti vinsælar bækur á Bretlandsmarkaði fyrir um fimmtán árum síðan, og svo nokkuð breiðan hóp höfunda sem eru flestir ný-þýddir á íslensku, og eiga það sameiginlegt að vera með skáldsögu sem um þessar mundir “gengur vel”. Er heimsóknin greinilega hugsuð sem liður í kynningu á nýja verkinu, frekar en að höfundurinn sé að fylgja eftir orðspori sem byggir á meiru en einni skáldsögu, líkt á við um marga höfunda fyrri bókmenntahátíða, eða með því að þykja framsækin, óhefðbundinn og róttækur í listsköpun sinni.

Bóksala er að sjálfsögðu jákvæð, en bókmenntahátíð er ekki sama og bóksöluhátíð. Haldi vogarskálar áfram að hallast að hinu síðarnefnda, er það aðeins tímaspursmál hve lengi bóksalar geti blekkt styrktaraðila sína með því að Bókmenntahátíð í Reykjavík sé listviðburður.

Kristján B. Jónasson hefur það rangt eftir mér á bloggi sínu að ég hafi kallað Bókmenntahátíð í Reykjavík reaksjónera bókmenntahátíð. Hið rétta er að ég kallaði hana reaksjónera kaupstefnu. Kristján segir að hátíðinárið 2005 hafi verið vel heppnuð, sem ég tek heils hugar undir, en það þjónar honum sem afsökun fyrir slappri hátíð í ár. “Það var ekki hægt að toppa það í ár,” segir Kristján. Hvers vegna var það ekki hægt? Getur það hafa verið vegna þeirrar smásálarlegu hugmyndafræðilegu skotgrafarstemningar sem á henni ríkti og vegna kaupstefnufílingsins?

Það merkilega við eldri bókmenntahátíðir hefur ekki verið að þangað hafi slæðst einn Nóbelsverðlaunahöfundur, heldur hitt, að á hátíðinni hefur vart verið hægt að sjá út úr augum fyrir margverðlaunuðum og framúrskarandi skáldsagnahöfundum. Það að J.M. Coetzee tróni yfir aðra gesti hátíðarinnar nú er því miður ekki af því að hann er einn mesti rithöfundur samtíma okkar, heldur vegna þess að samkeppnin var fyrst og fremst veitt af nokkrum pólitískum andans peðum.

Viðar Þorsteinsson

Til baka

yfirlit frétta