8. apríl 2010 12:57
Hvolpur í banka
Fyrir þá sem ekkert vissu um Bankster þegar þeir hófu lestur, annað en það sem kápan sagði þeim, finna allt aðra bók á milli spjalda en kápan lofar. Nafnið tengir strax bankamann við glæpamann, gangster, blá kápan er umsett fölum trúðsandlitum og textabrotið sem er aftan á bókinni minnir helst á íslenska útgáfu af American Psycho.
En þótt það megi finna bæði æðiskastið og trúðinn í bókinni eru það líkast til tvær af þremur mest krassandi senum bókarinnar (sú þriðja er þegar vinur aðalpersónunnar á sitt eigið Icelandic Psycho-móment) og lengstum er þetta afskaplega lágstemmd og jafnvel ljóðræn frásögn.
Bókin er fantavel skrifuð, Guðmundur er hörkustílisti. En það sem er merkilegast við bókina er það sem er annað hvort ekki í henni eða bara í mýflugumynd. Sagan gerist öll hrunsveturinn 2008-9, veturinn sem Geir bað Guð að blessa Ísland og þjóðin bað Geir að fara, vetur búsáhaldabyltingar, táragass og brostinna vona. Vetur uppgjöra og sjálfsskoðunar sem nú í byltingarþynnkunni virðist nánast fjarstæðukennd.
En þessi bók fjallar fyrst og fremst bara um mann sem missir vinnuna. Hann vann vissulega í banka og missti vinnuna við hrunið en bók um mann sem missti vinnuna árið 2007 hefði getað orðið nánast eins. Þetta magnleysi og þróttleysi sem fylgir atvinnumissi Markúsar er merkilega lítið litað af hruninu, þótt vissulega syrgi hann gömlu góðu dagana. Enda skiptir kannski ekki öllu máli hvort það er kreppa eða ekki ef maður missir vinnuna og kann ekki að höndla breytingarnar.
Þannig minnir ferð hans inní eigin komplexa og sjálfhverfu helst á Hvíldardaga Braga Ólafssonar, báðar fylgja aðalpersónum sem missa tökin í tíðindaleysi daganna. Markús er að vísu staddur í ríkinu við Austurvöll þegar einn mótmælafundurinn fer fram og handleikur vínflösku með miða sem minnir hann á frönsku byltinguna. Og hann fer niður á Austurvöll í janúar þegar mótmælin standa sem hæst, ætlar loksins að vera með. En hann fælist á síðustu metrunum og felur sig bak við runna: „Bálið var orðið greinilegt yfir mannfjöldanum og minnti mig á þau sem kveikt eru í litlum afrískum þorpum á kvöldin til að fæla frá sér rándýr yfir nóttina, allavega hafði það sömu áhrif á mig og gamalt ljón, ég gat ekki annað en beygt og gengið í hæfilegri fjarlægð frá birtunni á meðan ég starði á það sem fór fram í kringum hana.“ (108)
Það er sannleikur í þessu, byltingin fældi marga, hvað sem þeim kunni að finnast um málstaðinn, og ýmis gömul ljón sem höfðu hreykt sér hátt læddust nú bak við runna. En Markús er óttalega lítið ljón í sér, hvorki ungt né gamalt. Hann er miklu frekar óöruggur lítill hvolpur sem hefur engan til þess að segja sér fyrir verkum lengur.
Enda var gróðærið tími hvolpanna, hinna hundtryggu, klappstýranna. En svo fengu kattardýrin að komast á stjá, nú máttu margar raddir heyrast, nú var í lagi að sameinast um það á torgum að vera ósammála því það var ekki lengur nauðsynlegt að vera hundtryggur málstað síns liðs. Já, þetta voru góðu gömlu dagarnir.
Afsakið útúrdúrinn í myndlíkinga-dýrafræðina, en þó er eitthvað í þessu – fótgönguliðar eins og Markús voru ansi margir einmitt hvolpar, hlýðnir hvolpar sem fengu hlýðnina margfaldlega launaða. Meinleysisgrey sem engum vildu illt, en hlýðni við ranga herra er oft öflugasta vopn siðblindingja heimsins.
Markús virkar óskaplega mikill hvorki né karakter, hann yrði aldrei hetja og aldrei skúrkur. Hann rifjar stuttlega upp reglulegt framhjáhald með Lundúnahórunni Valentine, bara til þess að játa eftirá: „Ég velti því fyrir mér hvort ég væri áhugaverðari persóna ef Valentine hefði verið raunveruleg, ekki bara hugarburður úr penna.“ (148) Bókin er dagbók Markúsar, en hvernig sem hann reynir nær hann ekki að yrkja sjálfan sig, nær ekki að gera sjálfan sig merkilegan og það sem merkilegast er; kemst alls ekki neitt nær sjálfum sér. Þess í stað týnir hann sjálfum sér, bæði fyrir sjálfum sér og öðrum, ýtir burt bæði kærustunni og vininum Vésteini sem hafði fyrst lagt til dagbókarskrifin. Kærastan sakar hann um að dvelja í fortíðinni, að hann sé ekki tilbúinn til þess að takast á við framtíðina, byrja að láta sig dreyma framtíðardrauma á ný. En raunin er að hann er staddur í einskismannslandi einsemdarinnar og afneitunarinnar. Fortíðin er að mestu fjarri þótt hann heimsæki hana stöku sinnum, en hann á ekki við hana neitt uppgjör, ekki einu sinni hugleiðingu um hvað hafi nú klikkað. Framtíðina forðast hann, brenndur af framtíðardraumum gróðærisins sem hann á bágt með að henda. Og þótt hann lifi nær eingöngu í núinu þá er það bara hans nú, bekkurinn eða kaffihúsið eða íbúðin sem hann er staddur í, umhverfið í kringum hann. En stemmingin í þjóðfélaginu, fréttirnar, umræðurnar, hugmyndirnar, ástandið – allt þetta forðast hann eins og heitan eldinn að hvolpshætti.
Hann er dálítið eins og Trauld Junge, einkaritari Hitlers í Der Untergang (sem hét einmitt Hrunið upp á íslensku), saklaus, bláeyg og óskaplega viðkunnaleg allan tímann – og alltaf finnst henni þetta jafn skrítið, eins og hún hafi ekki verið á staðnum í raun og ekkert skilið. Þau eru manneskjurnar sem standa hjá, leyfa straumi sögunnar að líða hjá og skynja sjálf sig á engan hátt sem þátttakendur.
Þannig er bókin er tímanna tákn, hún segir okkur hvað það er langt í að raunverulegt uppgjör geti farið fram, hún segir okkur sögu af því hversu langt það er þangað til við verðum tilbúin í slíkt uppgjör, til þess erum við ennþá alltof mörg óvirkir þátttakendur í sögu sem við áttum okkur ekki á að við erum að skrifa sjálf, núna.
Ásgeir H Ingólfsson