30. apríl 2010 14:30
Syndir feðranna
Mikið hefur verið látið með myndina Das Weisse Band, sem vann meðal annars Gullpálmann í Cannes og Golden Globe verðlaunin fyrir bestu erlendu mynd. Eftir áhorf getur maður helst fundið þrjár ástæður fyrir þessari lotningu.
1. Myndin er löng.
2. Myndin er svart/hvít
3. Myndin gerist fyrir tæpum 100 árum síðan.
Allt þetta gefur til kynna að hér sé mikið meistaraverk á ferðinni. Sé innihald myndarinnar skoðað fer hinsvegar minna fyrir slíku, og verður hún að teljast einu vonbrigði hátíðarinnar, enn sem komið er.
Voðaverk eru framinn í litlum þýskum smábæ skömmu fyrir Fyrri heimsstyrjöld. Hópur barna liggur undir grun. Barnaníðingur kemur einnig við sögu, enda eru slíkir ómissandi í poppmenningunni þessa dagana, hvort sem um er að ræða samtímasögur eða sögulegar. Ekkert af þessum málum er þó leyst, heldur er áhorfandinn skilinn eftir í lausu lofti. Sagan er sögð frá sjónarhól kennara sem vill kvænast ungri stúlku, og er þetta í raun áhugaverðasti hluti myndarinnar, að sjá tilhugalífið fyrir öld síðan.
Sögur án enda
Það er meðvitað markmið hins Austurríska leikstjóra Michael Haneke að gera myndir sem bjóða ekki upp á nein einföld svör. Spurningarnar hér eru þó ekki fyrst og fremst heimspekilegs eða tilvistarlegs eðlis, heldur snúa að söguþræðinum sjálfum. Hvað undirritaðan varðar er þetta meingölluð aðferðarfræði.
Spurningarnar sem áhorfandinn á að vera skilinn eftir með eiga að snúa að inntaki myndarinnar, ekki að söguþræðinum sjálfum. Ef áhorfandinn þarf að velta því fyrir sér hvað raunverulega gerðist, án þess að myndin gefi neinar vísbendingar um slíkt, fer athyglin af boðskapnum, hver sem hann kann að vera, og að eyðunum. Myndin verður því ekki annað heldur en nokkurs konar óleysanleg Sudoko þraut sem hefur lítið um umheiminn að segja.
Myndin er þó feiknarlega vel gerð þegar kemur að því að fanga smáatriði tíðarandans fyrir Fyrri heimstyrjöld og allt útlit er þrúgandi en um leið sannfærandi. Vandamálið liggur í sögunni. Það liggur á milli línanna að djöflabörnin eiga seinna meir eftir að verða nasistar, sem á að gefa myndinni vigt. Það er í sjálfu sér áhugavert efni að kanna rætur illskunnar. Kenningin hér er þó lítið sannfærandi. Í staðinn fyrir að benda á Versalasamningana, gyðingahatur eða múgæsing, má af myndinni skilja að vandamálið liggi í meðfæddri illsku sveitasamfélagsins eða jafnvel þýsku þjóðarinnar sem slíkrar. Þetta er því aðeins enn annað dæmið um að Þjóðverjar (og Austurríkismenn) séu að refsa sjálfum sér fyrir syndir fortíðarinnar, án þess að komast til botns í hvað olli þeim.
Bændur og stríð
Öll samfélög voru, fyrir 100 árum, að meira eða minna leyti sveitasamfélög. Herir heimsstyrjaldanna voru að uppistöðunni til bændaherir, í síðasta sinn í Evrópusögunni. Börn voru allsstaðar beitt líkamlegum refsingum. Eigi að síður urðu þau ekki öll nasismanum að bráð. Annað og meira þurfti til. Það sem er mest ógnvekjandi við nasismann er einmitt það að hann liggur ekki djúpt í þýsku þjóðarsálinni, heldur er hann dæmi um ofsa sem getur lagst á nánast hvar sem er, undir ákveðnum kringumstæðum. Það voru vissulega sterk nasísk element í þeirri hernaðarhyggju sem varð ofan á í Bandaríkjunum eftir árásirnar 11. september. Jafnvel má finna hliðstæðu í góðærinu hér, þegar allir gerðu eins og allir hinir, án þess nokkurn tímann að velta því fyrir sér hvað var rangt eða rétt. Þannig hefði Haneke ef til vill gert áhugaverðari mynd ef hann hefði látið hana gerast á millistríðsárunum frekar en fyrir 1914, það er að segja áður en heimurinn missti vitið. Niðurstaðan hér minnir frekar á The Omen heldur en Stefan Zweig.
Djöflabörn á brú
Í einu atriði sést eitt djöflabarnanna ganga á handriði brúar og ögrar guði til að drepa sig. Ef guð leyfir glæpamanninum að lifa er það sönnun þess að hann líti með velþóknun á glæpina. Sama hugmynd var notuð fyrir rúmum 20 árum síðan í hryllingsmyndinni Crawlspace.
Þar leikur Klaus Kinski son nasistalæknis sem framkvæmdi hryllilegar tilraunir á fórnarlömbum sínum. Kinski ákveður að halda áfram störfum föður síns, en gefur guð þó möguleika á að stoppa sig af með því að byrja hvern dag á rússneskri rúllettu. Ef Das Weisse Band er hugsuð sem nokkurskonar prólóg við nasismann, þar sem hið illa gengur í erfðir, má líta á Crawlspace sem epilog. Af þessum tveimur er Crawlspace talsvert betri bíómynd.
Valur Gunnarsson